Няўдачлівыя рыбакі? Наўрад ці — нічога рыбацкага на беразе вадасховішча Крыніца не відаць. Можа, пайшлі купацца і патанулі? Але ў снежні і апранутымі…

Непадалёк знаходзіцца кінутая машына з пашкоджаннямі, як быццам пасля аварыі. Устанаўліваюцца асобы патанулых.

Мужчыны былі блізкімі сябрамі: з 1990-х працавалі разам, пасяліліся побач у Калодзішчах пад Мінскам.

Сэнс іх дзейнасці быў у напісанні і ўкараненні інфарматызаваных сістэм у сферы аховы здароўя: электронныя карткі, сістэмы абмену медыцынскай інфармацыяй між рознымі бальніцамі і гэтак далей. Гэта даволі вузкая ІТ-сфера, дзе пры гэтым хапае грошай.

Следчы камітэт заводзіць крымінальную справу па факце незвычайнай гібелі. Парны суіцыд уласцівы закаханым падлеткам, а двое дарослых мужчын адначасова забіваюць сябе рэдка.

Пры гэтым сем'і згубілі з імі сувязь і пачалі іх шукаць яшчэ 10 снежня, 15 снежня іх разам, жывых, бачылі ў вёсцы Зарэчча пад Мінскам, а ўжо на наступны дзень знайшлі трупы.

Восень 2016-га. Беларусь падпісвае з Сусветным банкам пагадненне аб «Мадэрнізацыі сістэмы аховы здароўя Рэспублікі Беларусь» на 125 мільёнаў долараў. Шалёныя грошы!

На 46 мільёнаў з іх трэба абнавіць тэхніку ў медыцынскіх адукацыйных установах і навучыць тысячы медыкаў працаваць з сучаснымі тэхналогіямі, яшчэ на 11 мільёнаў — пабудаваць новы корпус аддзялення рэанімацыі для нованароджаных у РНПЦ «Маці і дзіця» (пры нядаўнім аддкрыцці гэтага корпуса пра Банк на дзяржаўным тэлебачанні не сказалі ні слова).

А за іншыя 65 мільёнаў трэба ўкараніць у рэспубліцы электронную сістэму аховы здароўя.

Рашэннем Лукашэнкі сродкамі займу стаў распараджацца РНПЦ МТ — Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр медыцынскіх тэхналогій, інфарматызацыі, кіравання і эканомікі аховы здароўя.

РНПЦ МТ — гэта такі занядбаны будынак на вуліцы Петруся Броўкі ў Мінску, за трэцім корпусам Універсітэта інфарматыкі і радыёэлектронікі. Схаваны ў дварах, аблезлы. Атмасфера ўнутры — як у савецкай паліклініцы: драўляныя расшатаныя дзверы, абыякавы вахцёр, крэслы з падранай карычневай дэрманцінавай абшыўкай у калідоры, у кіраўніцтве — бабулі на ганаровай пенсіі.

Хто чым там займаецца — цяжка зразумець, пра кампетэнцыі супрацоўнікаў можна спрачацца. А тут воляй лёсу трэба размеркаваць грошы, якіх у беларускай медыцыне ніколі не было — $125 мільёнаў. Ды яшчэ як размеркаваць? Большую частку на тое, у чым супрацоўнікі РНПЦ МТ нічога не разумеюць — на e-Health.

Чуткі пра тое, што ў Беларусі будзе «асвойвацца» бюджэт у 65 мільёнаў долараў хутка разлятаюцца па ўсім свеце. Расіяне, туркі, беларусы, харваты, аўстрыйцы — хто толькі не цікавіцца тым, каб стварыць электронную сістэму за грошы Сусветнага банка.

Тут разлік ясны: апроч таго, што гэта ў прынцыпе добрая аплата, гэта яшчэ і гіганцкі трамплін — маючы распрацаваную за чужыя грошы сістэму, ты можаш далей крочыць па іншых краінах, і азалаціцца. Такая салодкая булачка.

Такім чынам, спаборніцтва разгарнулася за тэндар на шэсць дзясяткаў крэдытных мільёнаў долараў.

Агульнавядома: каб правесці тэндар — трэба напісаць да яго тэхзаданне. Гэта самы дыскусійны момант у беларускай сістэме тэндараў, бясконцае поле карупцыйнага ўзбагачэння. Вядомыя тысячы прыкладаў з самых розных сфер, калі тэхзаданне пісалася пад канкрэтнага пастаўшчыка.

Фактычна, у нашых умовах той, хто ўплывае на фармаванне тэхзадання, той і выйграе тэндар.

Але са здароўем была асаблівая сітуацыя: такія праекты, з вялізнымі грашыма міжнародных інстытуцый, вельмі любяць чыноўнікі ва ўсім адсталым свеце — у СНД, Азіі і Афрыцы.

Грошы міжнародных структур дазваляюць ім на нейкі час забыць пра свае звыклыя 400 долараў заробку і атрымліваць некалькі тысяч проста на суправаджэнні праекта.

На такія пасады-сінекуры заўсёды імкнуцца ўсесціся самі, пасадзіць туды сваіх сваякоў і каханак.

У выніку каманда праекта, адказная за e-Health, у розныя перыяды складала сабой калейдаскоп людзей, якія мала чым займаліся ў рэальнасці, але пісалі справаздачы і атрымлівалі тысячу-другую долараў заробкаў за фіктыўную работу па напісанні канцэпцыі і тэхзадання для беларускага e-Health.

Канцэпцыя — гэта дакумент на 20 старонак, тэхзаданне — на сотні.

Забягаючы наперад, скажам, што ў выніку толькі на падрыхтоўку папер у РНПЦ МТ праелі два мільёны долараў, але гэта, як той казаў, дробязь.

Сухая мараль у тым, што сярод калейдаскопа выпадковых дармаедаў у выніку павінен знайсціся нехта, хто разбіраецца ў складаных айцішных справах і зможа напісаць патрэбнае. Для гэтага ў РНПЦ МТ вылучылі аддзел «электроннай аховы здароўя».

І вось за тое, каб прызначыць туды сваіх людзей, але выгнаць чужых, і разгарнулася вялізная барацьба, усе дэталі якой нам невядомы. Але мы ведаем некаторыя факты.

Так, першым кіраўніком гэтага аддзела стаў айцішнік Андрэй Д. Д. сам беларус, але да з'яўлення ў РНПЦ МТ ён працаваў у Расіі, у кампаніі «РТ Лабс», якая займаецца ў тым ліку і распрацоўкай сваіх уласных МІСаў (медыцынскіх інфармацыйных сістэм).

У размове з карэспандэнтам «Нашай Нівы» яшчэ ў 2019-м годзе Д. пацвердзіў, што прапанову паехаць у Беларусь ён атрымаў ад свайго расійскага працадаўцы. Імаверна — з мэтай паўплываць на напісанне тэхзадання.

Але агентам уплыву Андрэй Д. аказаўся кепскім і нічым не дапамог.

«У яго былі свае матывы пагадзіцца на прапанову, каб вярнуцца на радзіму. Але ён мала чым дапамог рускім, і ў выніку, атрымаўшы лепшую працоўную прапанову, звольніўся. Пры ім работа амаль не рухалася, да правядзення тэндара было далёка, зрабілі збольшага толькі канцэпцыю.

Як ён трапіў на пасаду, Д. не ведаў і сам. У прыватных размовах расказваў, што яго проста адправілі ў Беларусь: «Будзеш кіраўніком праекта». А пасля сумоўя ў РНПЦ МТ ён ім і стаў, усё», — успамінае работнік РНПЦ МТ тых часоў.

Самае прынцыповае пытанне пры напісанні тэхзадання, якое стаяла і пры Д., і абмеркаванне якога шырока разгарнулася ў далейшым, тычылася архітэктуры выніковага праекта: ці будзе новая сістэма замяшчаць усё, што было на рынку да таго, ці будзе інтэгравацца з іншымі сістэмамі?

У некаторых бальніцах і паліклініках Беларусі ўжо былі электронныя рашэнні і карткі — яны пастаўляюцца прыватнымі распрацоўшчыкамі.

Пасля сыходу безыніцыятыўнага Д., які, як мы разумеем, выступаў за першы варыянт, змаганне за выгляд сістэмы разгарнулася шырэй, а ў аддзел архітэктараў тэхзадання высадзіўся дэсант з супрацоўнікаў Камітэта дзяржаўнай бяспекі, адзін з якіх — Юрый Ч., заняў месца Д.

Але Юрый Ч. быў не адзін. Мы ведаем імёны прынамсі двух з спеслужбістаў. Абодва — супрацоўнікі в/ч 10091, або наўпрост — цэнтральнага апарату КДБ.

Гэтыя людзі змянілі ранейшую архітэктуру праграмы ў бок стварэння аднаго вялізнага прадукту, давялі справу да тэндара, але сышлі незадоўга да яго правядзення.

Чаму? Ёсць падставы меркаваць, што дэсант кадэбістаў высаджваўся ў РНПЦ МТ з мэтай недапушчэння на конкурс расійскіх і замежных кампаній, а таксама напісання тэхзадання пад канкрэтную беларускую фірму Х.

Рызыка сапраўды была. У тандэмах з некаторымі беларускімі фірмамі на тэндар збіраліся падавацца такія арганізацыі, як, напрыклад, Інфармацыйна-аналітычны цэнтр Санкт-Пецярбурга, «Растэлекам» ды іншыя арганізацыі, звязаныя з расійскімі спецслужбамі.

У першаснай фармулёўцы канцэпцыі тэндара прадугледжвалася, што ўмовамі будуць 1) абарот кампаніі і 2) вопыт рэалізацыі падобных праектаў у як мінімум дзвюх краінах. Дзвюм такім умовам ніводная беларуская кампанія не адпавядала, таму дробныя беларускія гульцы спрабавалі прыляпіцца да буйных замежнікаў, каб у будучыні атрымаць частку работы.

Як мы разумеем, дэсантант кадэбістаў перапісаў праект так, што вялікія беларускія IT-кампаніі змаглі прэтэндаваць на грошы тэндара. Хоць ні адна з іх не мала досведу разгортвання такіх сістэм.

Кадэбісты таксама змянілі канфігурацыю задання на такую, якая выглядала б заведама нерэалізуемай. Разлік быў такі, што замежнікі адсеюцца, беларуская кампанія выйграе тэндар, Сусветны банк вынік тэндара зацвердзіць, а далей умовы выканання тэндарнага задання зменяць, каб кампанія магла выканаць іх.

Калі стала ясна, што буйныя беларускія прыватнікі не будуць удзельнічаць у тэндары, група сілавікоў са сцен РНПЦ МТ выпарылася. І мы не ведаем, працавалі яны ў інтарэсах КДБ, ці, хутчэй, у інтарэсах нейкай беларускай кампаніі, і проста згубілі матывацыю пасля сыходу беларусаў з тэндара.

«Тэндар пісаўся для адных, а яны не прынеслі прапанову, у выніку па напісаных для іх паперах удзельнічалі ўсе астатнія, што вызначыла далейшыя правалы ў праекце», — успамінае работніца РНПЦ МТ.

І вось тут трэба вярнуцца да Лапіцкага. Вялікім праціўнікам стварэння новай, асобнай праграмы (па сцэнарыі №2, які навязвалі кадэбісты) быў чалавек па імені Уладзімір Лапіцкі, стваральнік такога вядомага медыкам прадукту, як АІС «Клініка».

Поўная назва — «Аўтаматызаваная інфармацыйная сістэма ўстаноў аховы здароўя стацыянарнага тыпу». Гэтай сістэмай карыстаюцца ў РНПЦ кардыялогіі, РНПЦ траўматалогіі і артапедыі, РНПЦ гематалогіі, амаль ва ўсіх бальніцах Мінска.

У Лапіцкага таксама была роля ў гэтым вялікім забегу па фармаванні тэхзадання.

Ён таксама імкнуўся ўтварыць свайго роду тандэм з адной расійскай кампаніяй — «Нетрыка», каб паўдзельнічаць у тэндары. Лічыцца, што са спрыяння Лапіцкага ў РНПЦ МТ на пасаду намесніка кіраўніка праекта быў уладкаваны намеснік Лапіцкага ў НАН Віктар Алюшкевіч.

Сам Лапіцкі стаў пазаштатным супрацоўнікам РНПЦ МТ і, у сваю чаргу, таксама напісаў вялікую частку тэхзадання.

У выніку Лапіцкага падлавілі на тым, што ён вядзе двайную гульню і мае канфлікт інтарэсаў — сведкі прыпісваюць такую назіральнасць «партыі кадэбістаў». Рабяты, вы афіляваныя, сказалі яму. Вы, Лапіцкі, удзельнічалі ў фармаванні тэхзадання. А па факце вы звязаныя з «БелІнфаРашэннямі». Юрыдычна — не, але па факце звязаныя. А «БелІнфаРашэнні», у сваю чаргу, падаваліся на тэндар у звязцы з «Нетрыкай».

Лапіцкі ўпарта адмаўляўся сыходзіць з праекта, таму што лічыў усю гісторыю з інфарматызацыяй аховы здароўя ў Беларусі гісторыяй усяго свайго жыцця. Абвінавачванні ў канфлікце інтарэсаў ён адмаўляў, заяўляючы, што як бы там ні было, тэхзаданне павінен пісаць прафесіянал, а навязванне адной сістэмы — катастрофа.

Мы маем фрагменты яго лістоў у Мінздароўя, напісаных незадоўга да загадкавай смерці, з крытыкай таго, што адбываецца пры напісанні тэндара. Першым пунктам ён звяртаў увагу на кавардак з частай зменай кіраўнікоў праекта.

А таксама звяртае ўвагу на некампетэнтнасць тых, хто навязвае цэнтралізаваную мадэль.

І канстатуе фактычную забарону на развіццё, уведзеную з пачаткам тэндара. Намякае, што калі б не тэндар, то ён сам бы даўно ўжо ўсё зрабіў на пару з Ляўшынскім.

І крытыкуе ідэю стварэння, як ён піша, «монаМІС», са сваёй аргументацыяй.

Імаверна, у фінале яна вяла б да турэмнага тэрміну, паколькі значная частка ўкаранёных распрацовак праводзілася за дзяржаўныя сродкі.

«Тады мы звязвалі смерць Лапіцкага і Ляўшынскага з праверкамі. Галоўная прэтэнзія была ў тым, што яны працавалі адначасова і ў АІПІ і ў «БелІнфаРашэннях». Самі Лапіцкі з Ляўшынскім сядзелі ў адным кабінеце. Наколькі я разумею, гэта было зроблена для таго, каб грошы, якая дзяржава сама раней выдаткоўвала на электронныя сістэмы аховы здароўя, можна было праводзіць праз НАН. Прыватнікам даваць не хацелі, а тут як бы дзяржава дае сама сабе, а потым АІПІ наймае субпадрадчыка — «Белінфарашэнні», і маецца магчымасць вымаць іх з бюджэтнага замкнёнага кола. Наколькі я разумею, іначай працаваць было і немагчыма», — кажа былы работнік АІПІ.

Такім чынам, кампанію «Нетрыка», з якой супрацоўнічаў Лапіцкі, не дапусцілі да ўдзелу ў тэндары. Лапіцкі з калегам загадкава загінуў. Што канкрэтна з ім здарылася, дагэтуль невядома. Следчы камітэт ні ў 2020-м, ні ў 2021-м годзе не адказаў на запыты «Нашай Нівы» адносна вынікаў расследавання.

Сваякі загінулых пасля звароту журналістаў з просьбай пагаварыць пра апошнія тыдні жыцця мужчын спачатку ўзялі час на падумаць, а потым наадрэз адмовіліся і патрабавалі больш ніколі з гэтым пытаннем да іх не звяртацца.

Існуе некалькі версій наконт таго, што магло прывесці да смерці мужчын, усе яны шчыльна пераплеценыя з тэндарам Сусветнага банка. Суіцыд сярод іх — не самая верагодная. Што яшчэ магло адбыцца?

Суіцыд на фоне жыццёвых і прафесійных праблем выглядае магчымым, але не вяжацца з абраным метадам сыходу з жыцця. У мужчын засталіся дзеці і сем'і.

Лапіцкі і Ляўшынскі загінулі, кадэбісты сышлі з РНПЦ МТ, пакінуўшы крывое тэхзаданне, у краіне адбыліся гістарычныя падзеі 2020-га, кампаніі, якія столькі часу гублялі на ўдзел у гісторыі, у выніку вырашылі ўсё ж такі падацца на тэндар.

У канцы 2020-га ён нарэшце адбыўся, перамагла харвацкая дачка кампаніі «Эрыксан», падпісаўшы кантракт на 48,7 мільёна еўра.

Па ўмовах першаснай дамовы між Беларуссю і Банкам інфармацыйная сістэма павінна была быць распрацаваная да пачатку 2022. Ці нешта зроблена, спытаеце вы? Адказ — не.

Былы куратар гэтай гісторыі ў беларускім аддзяленні Сусветнага банка сказаў, што больш на пасадзе не працуе і параіў звяртацца ў РНПЦ МТ. Са словаў бягучага кіраўніка праекта ў РНПЦ МТ, а таксама згодна з афіцыйнай інфармацыяй на сайце Банка, тэрмін рэалізацыі працягнуты да канца 2023 года.

Аднак Сусветны банк цяпер, у адказ на агрэсію ва Украіне, спыніў фінансаванне праектаў у Беларусі і Расіі.

І яшчэ адна цікавостка: у Казахстане цяпер судзяць былога экс-намесніка міністра аховы здароўя Елжана Біртанава.

У Казахстане, што праўда, патрацілі 17,8 мільёна долараў. А колькасць ужо патрачаных на праект сродкаў у Беларусі невядомая і звесткі пра гэта грунтуюцца толькі на інфармацыі крыніц. Сусветны банк з 2020-га не публікуе адкрытай справаздачнасці па гэтым праекце, а ў РНПЦ МТ называць безвынікова патрачаныя сумы адмовіліся.