У Казахстане праходзіць рэферэндум па папраўках, якія на 80% мяняюць Канстытуцыю. Што там?
У Казахстане праходзіць рэферэндум па новай Канстытуцыі краіны. У новай рэдакцыі Асноўнага закона значна пашыраюцца паўнамоцтвы прэзідэнта, двухпалатны парламент замяняецца аднапалатным, а таксама замацоўваецца канцэпцыя шлюбу як «саюза паміж мужчынам і жанчынай».
У новым праекце Канстытуцыя Казахстана змянілася больш чым на 80% — папраўкі закранаюць 77 артыкулаў. Прэзідэнт краіны Касым-Жамарт Такаеў сцвярджаў, што змены накіраваныя на тое, каб краіна перайшла ад «суперпрэзідэнцкай» формы кіравання да прэзідэнцкай рэспублікі з «аўтарытэтным, уплывовым парламентам».
Аднак па сутнасці гэтыя папраўкі ўзмацняюць менавіта прэзідэнцкую ўладу.
Паводле праекта, парламент стане аднапалатным і будзе перайменаваны ў Курултай, а паўнамоцтвы дэпутатаў значна скароцяцца.
У прыватнасці, парламент пазбаўляецца права здымаць недатыкальнасць з генеральнага пракурора, старшыні Вярхоўнага суда і ўпаўнаважанага па правах чалавека. Акрамя таго, у новай рэдакцыі не прапісана, што дэпутаты зацвярджаюць рэспубліканскі бюджэт і ўносяць у яго змены.
У праекце таксама змяняецца фармулёўка аб статусе рускай мовы: замест слоў «на роўных» з казахскай прапануецца фармулёўка «нароўні». Дзяржаўнай мовай пры гэтым застаецца казахская.
Рэферэндум адбудзецца, калі ў галасаванні прыме ўдзел больш за палову грамадзян, якія маюць права голасу. Паводле даных на 1 студзеня 2026 года, у Казахстане зарэгістравана 12 416 759 выбаршчыкаў, гэта значыць на ўчасткі павінны прыйсці як мінімум 6,2 мільёна чалавек. Калі Канстытуцыя будзе прынятая, яна можа ўступіць у сілу з 1 ліпеня 2026 года, а цяперашні парламент будзе распушчаны.
«Абарона традыцыйных каштоўнасцей»
У новай рэдакцыі Канстытуцыі замацоўваецца паняцце шлюбу як «добраахвотнага саюза мужчыны і жанчыны, які падлягае дзяржаўнай рэгістрацыі». Улады краіны сцвярджаюць, што падобныя нормы ўзмацняюць абарону правоў жанчын.
Гэтая папраўка ў Канстытуцыю была прапанаваная на фоне прыняцця законапраекта аб забароне прапаганды ЛГБТ у СМІ і інтэрнэце, які быў падпісаны прэзідэнтам у снежні 2025 года, нягледзячы на пратэсты праваабаронцаў.
«Маральнасць грамадства» ў Канстытуцыі
Праваабаронцы і юрысты крытыкавалі змены ў артыкул 20 Канстытуцыі, у якім замацавана права на свабоду слова. Больш за 800 журналістаў падпісалі зварот да ўлад з просьбай не мяняць гэты артыкул.
Новая рэдакцыя змяшчае наступную фармулёўку:
«Свабода слова і свабода распаўсюджвання [інфармацыі] не павінны замахвацца на гонар і годнасць іншых асоб, здароўе грамадзян і маральнасць грамадства, парушаць грамадскі парадак».
Кіраўніца юрыдычнай службы «Media Qoldau» Гульміра Біржанава адзначыла, што такія катэгорыі, як «маральнасць грамадства», не з’яўляюцца юрыдычнымі і могуць выкарыстоўвацца для падаўлення крытыкі.
«Замежныя агенты»
Папраўкі таксама наўпрост закранаюць некамерцыйныя арганізацыі, якія атрымліваюць замежнае фінансаванне.
Праваабаронца Яўген Жоўціс адзначыў, што патрабаванне аб «публічнасці» такіх арганізацый ужо рэгулюецца Падатковым кодэксам, і незразумела, навошта гэта прапісваць у Канстытуцыі.
Праціўнікі паправак
З канца студзеня ў Казахстане прайшла хваля затрыманняў праціўнікаў паправак. Былі аштрафаваныя і арыштаваныя актывісты і эканамісты за крытыку рэформы і заклікі да байкоту.
У сацыяльных сетках з-за боязі пераследу з’явіліся эзопавы фразы: казахстанцы пішуць, што яны «супраць новай кансістэнцыі смятаны» або не падтрымліваюць «новую канструкцыю сцяны».
Цяпер чытаюць
«З расіян-наведнікаў працэнтаў 70 аказваліся ватнікамі». Экс-гід з музея ВАВ, якога затрымлівалі яго ж экскурсанты, цяпер папулярны ў Варшаве — пагутарылі з ім14
Каментары
Як жа канстытуцыя на шляху да манкуртызацыі і маскоўскага ўлусу дзе не прапісана пра вялікую ачЭЧЭстверную вайну?