«Дома больш няма». Як беларускія айцішнікі вяртаюцца на радзіму пасля жыцця за мяжой
Гісторыі людзей, якія пасля некалькіх гадоў эміграцыі ў Польшчы, Літве і Германіі вырашылі паспрабаваць жыццё нанова ў Беларусі, сабрала выданне devby.io.
Фота: LookByMedia
«Я жыла ў адной Беларусі, выехала з другой, а вярнулася — у трэцюю»
Вераніка*, тэсцiроўшчыца:
— Я пераехала ў Польшчу ў 2022 годзе разам з кампаніяй. Спачатку была эйфарыя. Божа, я ж магу ў любы момант сесці ў самалёт — і апынуцца ў Рыме, у Берліне, ды дзе заўгодна, і за смешныя грошы. Мамачкі, тут паліцэйскія на вуліцы табе ўсміхаюцца і гатовыя дапамагчы, іх не варта баяцца… І столькі розных іншых пачуццяў!
Потым эйфарыя прайшла, «ружовыя акуляры» змяніліся на «блакітныя», наступіла расчараванне і дэпрэсія: легалізацыя — тое яшчэ сада-маза, кватэру, якую зняла даволі ўдала, давялося змяніць на іншую — горшую, бо арэндадаўца падняў цану.
Плюс адзінота: знаёмых шмат — калегі, дзяўчаты з танцаў (я хадзіла ва ўкраінскую студыю), знаёмая цырульніца — але сапраўдных сяброў няма. З суседзямі толькі віталіся — і ўсё. Цэлымі днямі ў сваёй шкарлупіне.
Потым я нібы прывыкла, прыняла Польшчу з усімі яе плюсамі і мінусамі (для мяне гэта — зачыненыя крамы па нядзелях, напрыклад).
А потым мой працадаўца ўзяў і звольніў нашу каманду.
І вось я апынулася замкнутай у чатырох сценах здымнай кватэры — а дома была свая, за якую не трэба аддаваць столькі грошай. І сябры. І мама (і яна паўтарала: «Вяртайся!»). І столькі добрага. Так што, калі мне прыйшла прапанова, а потым і офер ад кампаніі з Беларусі, я нядоўга думала, нават нягледзячы на тое, што ў грошах крыху страціла (але з улікам, што здымаць жыллё не трэба, у сухой рэшце выйграла).
Калі я вярнулася, «карусель» пайшла на новы круг: спачатку эйфарыя — усе па мне засумавалі, даўно не бачыліся, сустрэчы-размовы…
А потым жах зваротнай адаптацыі. У сяброў-родных свае жыццё і побыт. З-за маразоў я амаль не выходжу — ізноў у сваёй шкарлупіне. А калі выходжу, не бачу свайго Мінска, гэта іншы горад.
Псіхолаг, з якім я займаюся (яна ўкраінка, вельмі дапамагла мне, калі я праходзіла адаптацыю ў Польшчы), кажа, што гэта нармальна — re-entry shock. Любы чалавек адчувае стрэс пры вяртанні на радзіму: і ён змяніўся за час сваёй адсутнасці, і людзі, якіх ён ведаў, і краіна.
Аднак мне здаецца, мой псіхолаг не зусім разумее: у мяне не проста дыскамфорт з-за таго, што мае чаканні не адпавядаюць рэальнасці.
Я жыла ў адной Беларусі, выехала з другой, а вярнулася — у трэцюю. «Дома» няма. Я не свой сярод чужых, і чужы сярод сваіх. Адчуваю сябе, як расліна, якую перасадзілі ў вазон прастарнейшы, але ёй там было дрэнна (хоць з чаго б?!) — а потым вярнулі ў родны гаршчок, але яна ўсё роўна чэзне і губляе лісце.
Псіхолаг кажа, што я прывыкну: адаптацыя да Польшчы заняла нейкі час, вось і да Беларусі трэба прыстасавацца.
Але мяне ўсё часцей наведваюць думкі: а што, калі я паспяшалася? Ну а раптам варта было закласці крыху больш часу на пошук працы («падушка» дазваляла, хоць не хаваю, мне было вельмі страшна, што яна скончыцца — а я так нічога і не знайду) і пачакаць варыянтаў ад польскіх рэкрутараў. Спадзяюся, гэта хутка пройдзе.
«Магчыма, трэба было пачакаць, але я пажыла ў Беларусі і вырашыла зноў выехаць»
Аксана*, жонка айцішніка:
— Мы выехалі ў 2021 годзе: спачатку ў Літву, але зусім ненадоўга, адтуль — у Польшчу, а потым у Германію.
У Літве падабалася, я люблю Вільню, але жыць учацвярых з дзецьмі там было дорага. У Польшчы — танней, таму муж знайшоў працу ў Варшаве і мы пераехалі.
Прывыкалі, здавалася, не вельмі складана: мова зразумелая, калі складана — можна па-беларуску неяк патлумачыцца. Дзецям у школе падабалася — яны хутка знайшлі рускамоўных сяброў, уліліся.
Потым на працы ў мужа пачаліся скарачэнні, ён вырашыў не чакаць, пакуль дойдзе чарга да яго — знайшоў працу ў Германіі. Зноў пераезд.
І вось там мяне накрыла: паўгода дэпрэсіі, потым пайшла на курсы — з нуля да C1 дабіралася два гады. Мова не падабалася (няма ў ёй мілагучнасці). Выкладчыца на курсах бачыла, што мне цяжка, і параіла валанцёрыць, сказала, так я хутчэй уліюся і пачну гаварыць, пазнаёміла, з кім трэба. І так, яна мела рацыю — я стала інтэгравацца, дэпрэсія адступіла.
Дзеці таксама неяк адаптаваліся, вывучылі мову (мы адразу ўзялі ім рэпетытара, плюс школьныя настаўнікі вельмі дапамагалі), у іх з’явіліся сябры, у тым ліку немцы. Але спачатку старэйшая дачка часам прачыналася па начах і плакала: «Хачу дадому ў Беларусь!» (і гэта разрывала мне сэрца).
На гэтым фоне мы з мужам неяк аддаліліся. Я нават стала задумвацца аб разводзе. Але чым я займуся? Гэта ў Беларусі ў мяне была прафесія, а тут, у Германіі, я валанцёрка і жонка айцішніка. Думала, можа, калі вярнуся, усё будзе па-іншаму. Паспрабавала гэтым летам — і зразумела, што не, не змагу больш жыць у Беларусі.
Усё не так, як раней. Мінск — чужы, людзі (нават добрыя знаёмыя) — чужыя. З сябрамі было прыемна сустрэцца, але наша сувязь з імі ўжо не такая, доўгае растанне і адлегласць зрабілі сваю справу. Рэальнасць у цэлым выявілася не такой, як я сабе ўяўляла.
Гэта як знайсці на гарышчы старыя кніжкі з малюнкамі, што ты любіў у дзяцінстве, і зразумець, што фарбы не такія ўжо і яскравыя, твары не такія ўжо і цудоўныя — і ўсё гэта толькі твае фантазіі.
Так што ўжо ў жніўні я вярнулася назад. Нават калі мы з мужам разыдземся, буду спрабаваць уладкавацца на працу ў Германіі. І так, я разумею, што гэта была зваротная адаптацыя, магчыма, трэба было пачакаць. Але я была за паўкрока ад таго, каб зноў упасці ў дэпрэсію — а гэта для мяне страшна.
«Вы не паверыце, але ў Мінску нібыта падыспадна працягваецца мяккая беларусізацыя»
Я вярталася ў Беларусь у 2025 годзе пасля чатырох гадоў за мяжой — проста таму, што адзін этап у жыцці падышоў да канца, а перспектывы другога за мяжой ніяк не праглядаліся.
Ніякіх асаблівых чаканняў у сувязі з гэтым у мяне не было — я была ў Мінску некалькі разоў наездамі і ведала, што цэнтр горада панылы, поўны сцягоў і відэакамер.
Магчыма, гэта адсутнасць чаканняў ад горада і гатоўнасць сысці ва ўнутраную міграцыю сталі прычынай таго, што мая індывідуальная рэальнасць аказалася лепшай, чым уяўлялася.
Па-першае, у Мінску засталіся сябры, якія тэхнічна ўвялі ў свой круг зносін і актыўнасцяў.
Па-другое, нейкія цікавыя актыўнасці ў горадзе аб’ектыўна жывыя. Ёсць моўныя клубы, спартыўныя супольнасці, проста пэўныя кропкі прыцягнення ў горадзе накшталт касцёлаў з цудоўнымі канцэртамі арганнай і народнай музыкі (і там аншлагі).
Па-трэцяе, вы не паверыце, але ў Мінску нібыта падыспадна працягваецца мяккая беларусізацыя. Ну, ці мне так здаецца, таму што я востра лаўлю любыя праявы беларускасці.
«Дана мол», напрыклад, у гэтым годзе збудаваў «Калядны кiрмаш» — феерычную інсталяцыю з батлейкай і лаўкамі, персанажы якіх сыпалі прыказкамі на мове. Народ два месяцы тоўпіўся вакол гэтых казачных домікаў. У асноўным, вядома, глядзелі і фоткаліся, але і слухалі таксама. А некаторыя бацькі з дзецьмі спрабавалі паўтараць за гандлярамі.
Рускамоўная сяброўка прыязджала ў госці — хацела паслухаць мову. Я растлумачыла, што акрамя як «трымайцеся за поручні» ў транспарце, без шансаў. Але рэальнасць тут жа мяне абверглa: выпадковы знаёмы аказаўся беларускамоўным, у касцёле ўдалося паслухаць службу па-беларуску, а потым і «Дана мол» пацешыў.
Такімі культурнымі адкрыццямі, дый проста прыгожымі фоткамі Мінска вельмі хочацца дзяліцца з тымі, хто сумуе па горадзе за мяжой. Падзелішся, а потым сябе асаджваеш: ці сапраўды гэта ў радасць атрымальніку, ці не наступаеш на балючы мазоль?
Што яшчэ кінулася ў вочы? З сумнага: двары і пад’езды сталі нібыта бруднейшыя, у цёплыя (і не толькі) дні вецер даносіць у горад нейкі гнаявы смурод, крамы мяняюць шыльды, і новыя назвы быццам арыентаваныя на беднага кліента.
Яшчэ вонкавая рэклама паўсюдна культывуе казіно і ваенную гісторыю, але тут усё зразумела. Зімой яна крыху згладжваецца навагоднімі дэкарацыямі: ёлкі ў гэтым годзе былі вельмі прыгожыя.
Дарогі ў маім раёне сталі навейшыя і шырэйшыя, у зонах адпачынку наставілі новых лавак і інсталяцый, а вось транспарт стаў хадзіць нібыта горш.
На вуліцах і ў крамах прыкметна дадалося мігрантаў — азіятаў і афрыканцаў (праверка для тых вяртанцаў, хто пакутаваў за мяжой ад ксенафобіі).
Беларусы? Мне здаецца, яны такія ж. Усміхаюцца рэдка, у транспарце сядзяць, уткнуўшыся ў тэлефоны, у паліклініцы ветліва паднімаюць ногі перад прыбіральшчыцай са швабрай, дзверы ў метро па-ранейшаму прытрымліваюць. Калі звяртаешся — чулыя. Прадаўцы ў крамах — сама душэўнасць. У аддзеле пасцельнай бялізны прадавачка як з родным дзеліцца з вамі сакрэтам — як танней справіць нестандартны камплект, калі на тканіну такія цэны. Сталыя жанчыны ў фітнес-клубе абмяркоўваюць паездкі да дзяцей у Польшчу, частуюць гарбатай і завуць у госці.
Увогуле, Мінск як Мінск з папраўкай на 2026-ы. Будзённы, розны, жывы. Так, гэта не Мінск 2019-га, калі культурнае жыццё віравала і ў цэлым было радасна і з запалам, але ў ім па-ранейшаму ёсць прастора для жыцця.
Здаецца, палярныя ўяўленні мігрантаў — аб тым, што іх горад такі ж цудоўны, якім яны яго запомнілі некалькі гадоў таму, ці, наадварот, пустынны і шэры — гэта перш за ўсё праекцыі іх унутраных перажыванняў. А рэальнасць сама па сабе і дзесьці пасярэдзіне.