Аналіз ДНК дазволіў зазірнуць у інтымнае жыццё неандэртальцаў

Дзясяткі тысяч гадоў таму паміж продкамі сучасных людзей і неандэртальцамі ўзнікалі сувязі, вынікам якіх сталі сумесныя нашчадкі. Сёння генетыкі мяркуюць, што гэтыя адносіны маглі быць не выпадковымі, а падпарадкоўвацца выразнай мадэлі выбару партнёраў. З падрабязнасцямі знаёміць The New York Times.

Ілюстрацыйны малюнак, створаны з дапамогай штучнага інтэлекту

Фрагменты ДНК неандэртальцаў упершыню вылучылі з выкапняў у 1990‑х гадах, і з таго часу генетыка дапамагла дакладней аднавіць агульную гісторыю двух відаў.

І неандэртальцы, і сучасны чалавек (Homo sapiens) паходзяць ад папуляцыі ў Афрыцы каля мільёна гадоў таму; прыкладна 600 тысяч гадоў таму іх шляхі разышліся, і неандэртальцы рассяліліся па Еўропе і Заходняй Азіі, дзе жылі да каля 40 тысяч гадоў таму. Каля 250 тысяч гадоў таму адна з ранніх груп людзей разумных пакінула Афрыку і ўступіла ў сувязі з неандэртальцамі.

Нашчадкі гэтай хвалі разышліся па свеце, захаваўшы ў сваім геноме да некалькіх працэнтаў неандэртальскай спадчыны. Сёння яна прысутнічае ў людзей з паходжаннем па-за Афрыкай. З цягам пакаленняў гэтыя гены здрабнелі да малюсенькіх фрагментаў, якія адрозніваюцца ў розных асоб. Частка гэтых фрагментаў з часам знікла, верагодна, таму, што не давала пераваг або была шкоднай і таму не замацавалася ў папуляцыі.

Асаблівую ўвагу навукоўцаў прыцягнула Х-храмасома — адна з дзвюх палавых храмасом: у сучасных людзей у ёй неандэртальскіх фрагментаў значна менш, чым у іншых частках геному. Гэта выглядала незвычайна і патрабавала тлумачэння.

Каб зразумець магчымую прычыну, даследчыкі з Універсітэта Пенсільваніі (ЗША) звярнуліся да геному саміх неандэртальцаў. Х-храмасома перадаецца асаблівым чынам: маці заўсёды перадае дзіцяці X, а бацька — альбо X, альбо Y.

Навукоўцы меркавалі, што калі гены чалавека разумнага на гэтай храмасоме былі шкоднымі для гібрыдных дзяцей, то яны павінны былі знікаць з папуляцыі неандэртальцаў. Аднак атрымалася наадварот: неандэртальская X-храмасома ўтрымлівала непрапарцыйна вялікую долю фрагментаў ДНК чалавека разумнага ў параўнанні з іншымі храмасомамі.

Тэорыя сэксуальнай цягі

Каб знайсці прычыну гэтай генетычнай анамаліі, аўтары даследавання, вынікі якога апублікаваны ў часопісе Science, прапанавалі гіпотэзу пра моцную выбіральнасць пры пошуку партнёра.

На іх думку, гэта найбольш верагоднае тлумачэнне: неандэртальскія мужчыны маглі аддаваць перавагу жанчынам змешанага паходжання — напрыклад, дочкам або ўнучкам ад ранейшых змешаных сувязяў. Менавіта праз такіх жанчын Х-храмасомы чалавека разумнага маглі паступова замацоўвацца ў папуляцыі неандэртальцаў.

У той жа час у супольнасцях нашых продкаў, якія выйшлі з Афрыкі, сітуацыя была падобнай, але з адным важным генетычным нюансам.

Жанчыны Homo sapiens, верагодна, таксама лічылі неандэртальцаў прывабнымі і стваралі з імі пары. Аднак тут у справу ўмяшалася біялогія спадчыннасці. Справа ў тым, што бацька можа перадаць сваю X-храмасому толькі дачцэ, але ніколі — сыну (сыны атрымліваюць ад бацькі Y-храмасому).

Гэта значыць, што калі ў пары «жанчына-чалавек + мужчына-неандэрталец» нараджаўся хлопчык, ланцужок перадачы неандэртальскай X-храмасомы адразу ж абрываўся. З-за гэтай асаблівасці, нават пры наяўнасці ўзаемнай цягі, неандэртальская ДНК у людзей паступова «вымывалася» і знікала з папуляцыі, у той час як у неандэртальцаў доля Х-храмасом чалавека разумнага магла паступова павялічвацца.

Даследчыкі падкрэсліваюць, што для ўзнікнення такой выразнай генетычнай карціны патрэбна ўстойлівая мадэль паводзінаў, а не выпадковыя кантакты.

Аднак частка навукоўцаў заклікае да асцярожнасці: назіраны эфект можа часткова тлумачыцца асаблівасцямі метадаў аналізу і патрабуе дадатковай праверкі.

Акрамя таго, матэрыяльных сведчанняў з такога далёкага часу вельмі мала, і пакуль не існуе выразнага «культурнага следу» змешаных супольнасцяў. Новыя знаходкі ў будучыні — шкілеты, прылады працы або ўзоры старажытнай ДНК — могуць істотна ўдакладніць або нават змяніць цяперашнія інтэрпрэтацыі.

Каментары да артыкула