«Адсячэш адну галаву — вырастаюць новыя». Як кіраўніцтва Ірана пабудавала сістэму, якая дазваляе ўтрымліваць уладу
Праз больш чым чатыры дзесяцігоддзі пасля рэвалюцыі 1979 года, якая прывяла цяперашніх кіраўнікоў Ірана да ўлады, яны сутыкнуліся з самым сур'ёзным выпрабаваннем за ўвесь гэты перыяд. Сумесныя авіяўдары ЗША і Ізраіля прывялі да гібелі вярхоўнага лідара аяталы Алі Хаменеі і шэрагу высокапастаўленых вайсковых камандзіраў, а таксама нанеслі шкоду ключавой інфраструктуры краіны. ЗША і Ізраіль далі зразумець, што дабіваюцца змены рэжыму, заклікаючы іранцаў звергнуць свой урад. Але, паводле слоў экспертаў, іранскі рэжым свядома выбудаваў такую сістэму ўлады, якая вызначаецца ўстойлівасцю і якую будзе цяжка хутка звергнуць. Чым жа тлумачыцца гэтая ўстойлівасць і чым іранская сістэма адрозніваецца ад палітычнага ладу іншых краін Блізкага Усходу, піша ВВС.
Фота: Morteza Nikoubazl / NurPhoto via Getty Images
«Структура, падобная да гідры»
Пасля звяржэння манархіі ў Іране Ісламская Рэспубліка паступова выбудавала палітычную сістэму, разлічаную на тое, каб вытрымліваць сур'ёзныя ўзрушэнні, кажуць эксперты.
Яна спалучае жорстка кантраляваныя дзяржаўныя інстытуты, ідэалагічную апрацоўку, згуртаванасць эліт і раз'яднаную апазіцыю.
Фота: Morteza Nikoubazl / NurPhoto via Getty Images
«Гэта структура, падобная да гідры: адсячэш адну галаву — вырастаюць новыя», — кажа даследчык Блізкага Усходу з Еўрапейскага геапалітычнага інстытута ў Бельгіі Себасцьен Бусуа.
У нядзелю пераемнікам Алі Хаменеі быў абраны яго сын Маджтаба Хаменеі — гэта адбылося менш чым праз два тыдні пасля гібелі яго бацькі. Чакаецца, што ён працягне жорсткі палітычны курс папярэдняга вярхоўнага лідара.
«Палідыктатура»
Як адзначаюць эксперты, у адрозненне ад іншых краін рэгіёна, такіх як Туніс, Егіпет і Сірыя, дзе кіраўнікі былі звергнутыя, Іран аказаўся больш устойлівым да знешніх узрушэнняў дзякуючы сваёй ідэалагічна матываванай сістэме структур бяспекі.
Замест тыповай дыктатуры, засяроджанай вакол аднаго лідара, у Іране дзейнічае свайго роду «палідыктатура» — «саюз прыхільнікаў палітычнага ісламу і жорсткага іранскага нацыяналізму», кажа былы дырэктар Французскага інстытута даследаванняў Ірана ў Тэгеране Бернар Уркад.
Улада размеркаваная паміж некалькімі цэнтрамі — рэлігійнымі органамі, узброенымі сіламі і буйнымі сектарамі эканомікі. У сілу гэтага сістэму значна цяжэй звергнуць, чым дыктатуру аднаго лідара.
Да ліку ўплывовых органаў адносіцца таксама Савет вартаўнікоў канстытуцыі, які можа блакаваць заканадаўства і адсяваць кандыдатаў на выбарах. Гэта яшчэ больш зніжае імавернасць таго, што якая-небудзь адна група зможа кінуць сур'ёзны выклік дзяржаве.
Хоць Іран лічыцца аўтарытарнай дзяржавай, грамадзянам прадастаўляецца шмат у чым сімвалічная магчымасць галасаваць на некаторых выбарах, уключаючы выбары прэзідэнта. Але гэты працэс жорстка кантралюецца: кандыдатаў адсявае Савет вартаўнікоў, у тым ліку блакуючы тых, хто, на яго думку, недастаткова адданы Ісламскай Рэспубліцы.
Цэнтральная роля Корпуса вартаўнікоў ісламскай рэвалюцыі
Калі дзяржаўныя інстытуты ўтвараюць «шкілет» рэжыму, то сілавыя структуры лічацца яго мышцамі. Корпус вартаўнікоў ісламскай рэвалюцыі (КВІР), які дзейнічае паралельна з рэгулярнай арміяй, называюць «асноўнай апорай рэжыму», кажа Уркад.
Ён не толькі выконвае вайсковыя задачы, але з'яўляецца магутнай палітычнай і эканамічнай сілай, якая мае шырокія бізнес-інтарэсы і ўплыў праз добраахвотную ваенізаваную арганізацыю «Басідж».
Вырашальным фактарам стала захаванне адзінства сілавых структур падчас шматлікіх акцый пратэсту ў мінулым. Бусуа звязвае гэтую лаяльнасць з ідэалогіяй. «Культура пакутніцтва, якую мы бачым у шыітаў, а таксама ў такіх груп, як ХАМАС і «Хезбала», амаль лічыцца часткай службы», — кажа ён.
Нядаўна намеснік міністра абароны Ірана Рэза Талаі-Нік заявіў у тэлевізійным інтэрв'ю, што для кожнага камандзіра КВІР загадзя вызначаны пераемнікі на тры ўзроўні ніжэй па каманднай іерархіі, каб забяспечыць бесперапыннасць кіравання.
Эксперт Касра Арабі лічыць, што стварэнню дэцэнтралізаванай структуры ўлады ў Іране дапамаглі ўрокі распаду Ірака ў 2003 годзе.
Паводле яго меркавання, калі рэжым захаваецца, «роля КВІР стане яшчэ больш важнай».
Сістэма заступніцтва і згуртаванасць эліты
Значная частка эканомікі Ірана знаходзіцца пад кантролем арганізацый, звязаных з дзяржавай, такіх як дабрачынныя фонды («баніяды»). З часам яны ператварыліся ў структуры, якія валодаюць тысячамі кампаній у розных сектарах эканомікі. Гэтыя структуры размяркоўваюць працоўныя месцы і кантракты сярод груп, лаяльных рэжыму.
Бізнэс-імперыя КВІР, уключаючы кангламерат «Хатам аль-Анбія», умацоўвае гэтую сістэму «патранажу». Хоць заходнія санкцыі моцна ўдарылі па эканоміцы Ірана, такія структуры дапамагаюць абараніць эліты і захаваць іх зацікаўленасць у выжыванні сістэмы.
Па словах Бусуа, гэтая сістэма «настолькі трывалая, што мы амаль не бачым пераходаў на іншы бок».
Ідэалогія і спадчына рэвалюцыі
Рэлігія таксама адыгрывае важную ролю. Рэвалюцыя стварыла трывалую сетку рэлігійных, палітычных і адукацыйных інстытутаў. «Гэта вельмі старая, вельмі магутная структура — ідэалагічная, бюракратычная, адміністрацыйная — робіць сістэму моцнай», — кажа Бусуа.
Ён сцвярджае, што ідэалогія дзейнічае як рэальная крыніца адзінства і выбару кадраў.
Раз'яднаная апазіцыя
Гістарычна іранская апазіцыя застаецца падзеленай. У яе ўваходзяць рэфарматары, манархісты, левыя групы, рухі дыяспары, а таксама розныя этнічныя арганізацыі.
Элі Геранмае з Еўрапейскага савета па міжнародных адносінах адзначае, што гэтая фрагментацыя існуе даўно, а ўмераныя групы рознымі спосабамі выцесненыя або дыскрэдытаваныя.
Нягледзячы на чараду пратэстаў (2009, 2022 гады), у іх не было адзінага кіраўніцтва.
Акрамя таго, у Іране дзейнічае адна з самых развітых сістэм сачэння за насельніцтвам у рэгіёне: улады рэгулярна адключаюць інтэрнэт, выкарыстоўваюць сістэмы маніторынгу на аснове штучнага інтэлекту і кіберпадраздзяленні для пераследу актывістаў за мяжой.
Асцярожнасць грамадства
Шмат гадоў іранцы не рашаліся патрабаваць змены рэжыму, назіраючы наступствы інтэрвенцый ЗША ў Афганістане і Іраку. Аднак цяпер, паводле слоў Геранмае, гэты пункт гледжання мяняецца: людзі лічаць, што дзяржава больш не здольная забяспечыць базавыя патрэбы і ўсё часцей выкарыстоўвае грубую сілу. Жорсткае падаўленне пратэстаў у студзені, калі тысячы дэманстрантаў былі забітыя, толькі ўзмацніла гэтыя настроі.
Любы рэжым у канчатковым выніку прыходзіць да канца
Аналітыкі адзначаюць, што аўтарытарныя рэжымы звычайна заканчваюцца, калі супадаюць тры ўмовы: масавая мабілізацыя, раскол эліты і пераход сілавікоў на бок апазіцыі. У Іране пакуль назіраўся толькі першы фактар.
Уркад лічыць, што канец Ісламскай Рэспублікі непазбежны, але не блізкі. Смерць Хаменеі стала сур'ёзным ударам, бо пераемнік наўрад ці будзе валодаць такім жа аўтарытэтам.
Аднак Бусуа перакананы, што падзенне Ісламскай Рэспублікі далёка не гарантаванае.
Паводле яго слоў, калі гэта ўсё ж адбудзецца і будзе выклікана замежным ваенным умяшаннем, наступствы могуць апынуцца яшчэ горшымі.
Раней Дональд Трамп казаў газеце New York Times, што «ідэальным сцэнаром» для Ірана было б развіццё падзей на ўзор Венесуэлы, прэзідэнт якой Нікалас Мадура быў захоплены амерыканскімі войскамі.
Але Бусуа папярэджвае: «Можа адбыцца адваротнае — як у Паўночнай Карэі ці на Кубе — умацаванне жорсткага ядра рэжыму».