Азербайджан — адзіная краіна ў свеце, якая шэсць гадоў трымае закрытымі наземныя межы з-за каранавіруса
Адзіная краіна ў свеце, якая дагэтуль трымае сухапутныя межы закрытымі пад падставай барацьбы з каранавірусам, — гэта Азербайджан. Пры гэтым самі ўлады прызнаюць, што сапраўдная прычына — нейкія знешнія сілы, якія могуць пранікнуць у краіну. Тым часам дзясяткі тысяч азербайджанцаў Грузіі гадамі не бачаць сваіх блізкіх, піша Бі-бі-сі.
Калі б за два гады жыцця ў Грузіі кожны раз, чуючы пытанне «А чаму ваша краіна не адкрывае сухапутныя межы?», журналіст адкладаў адзін даляр, то хапіла б грошай на самалёт у Баку. І калі б па даляры збіраў за кожную пачутую версію аб тым, чаму ж насамрэч Азербайджан трымае межы закрытымі, то хапіла б грошай і на багаж.
Праз шэсць гадоў пасля пачатку пандэміі каранавіруса, калі ў многіх краінах пра яе нагадваюць толькі расклееныя ў грамадскіх прыбіральнях заклікі больш старанна мыць рукі, Азербайджан працягвае выкарыстоўваць яе як падставу трымаць закрытымі наземныя межы.
Але ў гэтую версію не вераць ні людзі, ні самі азербайджанскія ўлады, якія падаўжаюць гэтую забарону кожныя тры месяцы. Яны — прэзідэнт Ільхам Аліеў і дэпутаты парламента — кажуць пра нейкія знешнія пагрозы, не раскрываючы, каго канкрэтна маюць на ўвазе, і ў цэлым спасылаюцца на неспакойную сітуацыю ў свеце і геапалітыку.
Закрытыя наземныя межы з усімі суседзямі — Іранам, Турцыяй, Расіяй, Арменіяй і Грузіяй.
Для апошняй сітуацыя асабліва цяжкая: азербайджанцы — найбуйнейшая меншасць у Грузіі, 233 тысячы чалавек, або больш за 6% насельніцтва. Амаль усе яны жывуць у рэгіёнах паблізу азербайджанскай мяжы.
Многія зараблялі прымежным гандлем; па той бок — побач, але часта, па сутнасці, у недасяжнасці — жывуць іх блізкія.
Праз дзве сталіцы ў суседнюю вёску
Вёска Кірач-Муганло ў Грузіі часткова апусцела за гэтыя шэсць гадоў. Яна стаіць каля самай мяжы з Азербайджанам — ад краю вёскі да памежнага поста ўсяго дзвесце метраў.
Раней тут вёўся гандаль. Працавалі рэстараны. Тут спыняліся перакусіць турысты.
Вось пякарня, дзе я купляў вясковы хлеб па дарозе ў Тбілісі яшчэ некалькі гадоў таму. Цяпер яна пустая. «Усе разбурыліся, усе збанкрутаваліся», — кажа жанчына, якая заганяе гусей за драўляны плот.
Тут ёсць трывалыя каменныя дамы, двухпавярховыя, з вялікімі альтанкамі, упрыгожанымі чаканкай па метале. Але шмат і кінутых, недабудаваных. Па тэрыторыі закінутай піўной гуляюць куры.
У вёсцы кажуць, што адзіны заробак тут — рэдкія кліенты таксі. Азербайджан нікога не ўпускае, але выехаць адтуль праз наземную мяжу можна — толькі калі вы не грамадзянін Азербайджана.
Для азербайджанцаў з грузінскімі пашпартамі гэта значыць, што яны могуць наведаць сваякоў самалётам — і вярнуцца назад па зямлі. Для іх сваякоў па той бок мяжы часцяком ёсць толькі самалёт.
У Азербайджане ёсць адзін буйны міжнародны аэрапорт, які рэгулярна абслугоўвае рэйсы ў іншыя краіны, — ён знаходзіцца ў Баку.
З моманту, калі Азербайджан закрыў межы, азербайджанцы, па даных дзяржаўнай статыстыкі, сталі падарожнічаць у два з лішнім разы радзей.
Яны рэдка карысталіся самалётамі, і Грузія для іх была другой краінай па наведвальнасці пасля Расіі. Цяпер у Грузію азербайджанцы ездзяць утрая радзей.
Для Грузіі ж Азербайджан да пандэміі быў другой краінай па наведвальнасці пасля Турцыі. Але цяпер у Азербайджан грамадзяне Грузіі ездзяць у дзесяць разоў радзей.
У прапускнога пункта побач з Кірач-Муганло стаяць паўтара дзясятка мужчын. Адзін з іх — 67‑гадовы Азад Ісмаілаў, які нарадзіўся і вырас у гэтай вёсцы. Ён кажа, што з сынам, які жыве ў Азербайджане, размаўляе толькі па відэасувязі — ні ў таго, ні ў другога няма грошай на самалёт.
«Ездзіць [у Азербайджан] не можам, цэны на самалёт 600 лары (224 даляры), а пенсія ў мяне 350 лары. Куды мне гэтыя грошы патраціць, на самалёт ці на страўнік? На вяселле, на пахаванне не можам паехаць», — кажа Азад.
Па той бок мяжы ўздоўж трасы цягнецца вёска Шыхлы. Практычна ва ўсіх, з кім мы размаўлялі, на тым баку ёсць сваякі, да якіх яны раней хадзілі пешкі.
Цяпер жа, каб патрапіць у Шыхлы, трэба больш за гадзіну ехаць у аэрапорт Тбілісі (каля 60 км), адтуль ляцець у Баку і ўжо адтуль праз усю краіну ехаць амаль сем гадзін (больш за 500 км) назад да мяжы.
«Усе сваякі на тым баку, — кажа, паказваючы на памежны пункт, малады кіроўца Абу Мамедаў, этнічны азербайджанец з пашпартам Грузіі. — Людзі гандлявалі, бізнэс рабілі, а цяпер затрымаліся тут. Каб патрапіць туды (у Азербайджан), трэба праз Баку ляцець, а раней я 10 разоў у дзень ездзіў у Азербайджан і назад».
Апошні раз, па словах Абу, ён быў там у 2019 годзе.
Закрытыя межы — гэта праблема для ўсіх месцаў у Грузіі, дзе жывуць азербайджанцы: Марнэўлі, Руставі, Тбілісі. Калі чуюць, што вы з Баку, неадкладна пытаюцца, што там з межамі, і пачынаюць расказваць падобныя гісторыі пра сваякоў, вяселлі, пахаванні і магілы продкаў.
У азербайджанскім консульстве, дзе я быў двойчы, амаль усе ў чарзе на прыём прыйшлі з просьбай атрымаць спецыяльны дазвол на праезд па сухапутнай мяжы. Небагата апранутая жанчына, якая не валодае лацінскім пісьмом, на якое Азербайджан перайшоў з кірыліцы 30 гадоў таму, просіць напісаць за яе ліст, дзе расказаць пра беднасць, пра тое, што разам з малалетнімі дзецьмі хоча наведаць магілу памерлага мужа.
На рынку ў Марнэўлі людзі, пачуўшы, што я з Баку, пасылаюць праклёны на галовы азербайджанскіх улад, у тым ліку прэзідэнта Ільхама Аліева, якога тут — у адрозненне ад Азербайджана — не прынята баяцца.
Любыя навіны з Азербайджана ў сацсетках могуць зводзіцца да размоў пра закрытыя межы. У канцы студзеня мінулага года Аліеў віншаваў з Днём салідарнасці азербайджанцаў усяго свету, у каментарах да навіны грузінскія азербайджанцы патрабавалі з салідарнасці адкрыць межы.
Многія будуюць тэорыі аб сапраўдных прычынах закрытых межаў. Адны лічаць, што ўсё гэта з-за вайны з Арменіяй, і калі падпішуць мірны дагавор, Азербайджан адкрые межы. Іншыя ўсе гэтыя гады — яшчэ да апошніх падзей у Іране — тлумачаць ізаляцыю магчымасцю вайны там і рызыкай патоку бежанцаў.
Ёсць версія, што азербайджанскія ўлады баяцца прытоку расіян пасля пачатку вайны ва Украіне, і калі гэтая вайна скончыцца, тады-то мяжу дакладна адкрыюць.
Бытуе ідэя, што ізаляцыя ратуе ад адтоку грошай з краіны. Яшчэ па адной версіі, закрытыя наземныя межы выгадныя дзяржаўнай авіякампаніі «Азал».
Усе гэтыя версіі — якія не маюць ніякіх канкрэтных доказаў — наўрад ці абмяркоўваліся б па абодва бакі мяжы так актыўна, калі б улады былі больш канкрэтныя і менш супярэчлівыя ў сваіх тлумачэннях.
Таемныя сілы, якія нельга называць
«Тое, што апошнія гады нашы сухапутныя межы застаюцца закрытымі, выратавала нас ад вельмі вялікіх катастроф. Нават сёння, калі межы застаюцца закрытымі, робяцца небяспечныя дзеянні і яны спыняюцца»,— казаў Аліеў у 2024 годзе.
Ніякіх іншых кавідных абмежаванняў у Азербайджане не засталося, і прэзідэнт сам прызнае, што пандэмія — гэта фармальная прычына трымаць наземныя межы закрытымі. Ён кажа пра «сур'ёзныя пагрозы, якія зыходзяць звонку», але не называе іх.
«Я думаю, вы зразумееце, калі мы не будзем занадта ўдавацца ў падрабязнасці», — кажа Аліеў, спасылаючыся на нацыянальную бяспеку, забеспячэнне стабільнасці, крызісы і войны ў рэгіёне.
Праўладная прэса, палітолагі і дэпутаты абараняюць пазіцыю прэзідэнта. Бывае, што падтрымліваюць яго і ў азербайджанскіх сацсетках — асабліва, калі пахіхікаць прыходзяць армянскія каментатары.
Рэшткі апазіцыі, крытыкуючы рашэнне, параўноўваюць краіну то з Туркменістанам, то з Паўночнай Карэяй. Лідар сістэмнай апазіцыйнай партыі «Рэспубліканская Альтэрнатыва» Націк Джафарлі называе «ганьбай» ідэю аб тым, што межы краіны закрытыя з меркаванняў бяспекі.
«Для Азербайджана не можа быць горшага тэзіса, бо наша армія і сілавыя структуры моцныя, дык чаму ж Грузія і Арменія, якія значна слабейшыя за нас, не трымаюць свае межы закрытымі па гэтай прычыне?! — піша ён. — Расія, якая здзяйсняе агрэсію супраць Украіны, і Украіна, якая змагаецца за існаванне, не закрылі свае межы. Што здарылася з намі, што мы трымаем свае межы закрытымі па такой прычыне?!».
Даследчык Паўднёвага Каўказа Кірыл Крывашэеў лічыць, што хоць пагроза прытоку бежанцаў з Ірана або — у выпадку новай мабілізацыі — з Расіі сапраўды існуе, то Азербайджан мог бы зрабіць выключэнне хаця б для Грузіі.
«Мне здаецца, што пасля пандэміі гэта (закрытыя межы) — проста інерцыя, так ім спакайней. А інтарэсы грамадзян, зразумела, другасныя, — кажа ён. — Яшчэ гэта рэжым абложанай крэпасці, дзе аўтакратыя павінна тлумачыць абмежаванне свабод страшнымі пагрозамі».
Цяперашні «каранцінны рэжым» мінае 1 красавіка — але мала хто думае, што яго адменяць.
Азербайджанскі бізнэсмэн Азад, які папрасіў змяніць яго імя, да 2020 года па некалькі разоў у год ездзіў у Тбілісі.
«Я прыязджаў, як да сябе дадому, а цяпер чытаю вось гэтыя каментары пра тое, што мая краіна ўсё правільна робіць, хоць ніхто не можа растлумачыць, чаму, і такі адчай бярэ, — кажа ён. — Здаецца, што гэта ніколі не скончыцца».