«О, женщина из рода Рогволода!»: Вялікі тэатр абвесціў конкурс на рускамоўную оперу-балет пра полацкіх князёў
Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Беларусі прапанаваў кампазітарам напісаць музыку для новай нацыянальнай оперы-балета «Паданне пра князёў полацкіх». Твор, як заяўлена ў афіцыйным палажэнні, мусіць «паслужыць захаванню айчынных традыцый», аднак акцэнту на беларускасць у ім няма зусім.
Уладзімір і Рагнеда. Карціна Антона Ласенкі, 1770. З фондаў Дзяржаўнага рускага музея. Фота: Wikimedia Commons
Конкурс, абвешчаны тэатрам 30 сакавіка, выглядае даволі спецыфічна. Кампазітарам даецца ўсяго месяц — да 30 красавіка 2026 года, — каб напісаць і прадставіць гатовую партытуру для сімфанічнага аркестра. Праўда, напісаць трэба не ўвесь твор, а толькі тры фрагменты: інтрадукцыю, сцэну Уладзіміра і Рагнеды з першага дзеяння і фінальны хор з трэцяга дзеяння.
Але галоўная ўмова — музыка павінна стварацца на ўжо гатовае лібрэта, аўтарам якога з'яўляецца Дзяніс Дук.
Дзяніс Дук на Усебеларускім народным сходзе. Фота: Віцебскія весці
Дзяніс Дук — чалавек далёкі ад тэатральнага ці літаратурнага свету. Ён доктар гістарычных навук, археолаг, які доўгі час вывучаў Полацк, а цяпер робіць імклівую бюракратычную кар'еру. Былы рэктар Магілёўскага ўніверсітэта, член ЦВК, які трапіў пад санкцыі ЗША, а з кастрычніка 2025 года — рэктар Акадэміі кіравання. Чаму менавіта топ-чыноўнік і ідэолаг выступае аўтарам лібрэта для галоўнай нацыянальнай оперы, застаецца здагадвацца.
Яшчэ больш кідаецца ў вочы, што «нацыянальная» опера пра полацкіх князёў і Рагнеду напісана Дукам па-руску. Прачытанне тэксту пакідае глыбокае ўражанне, што кожны яго радок другасны, ужо калісьці чуты ў операх стогадовай даўніны.
Гісторыя праз прызму рускага свету
Урывак лібрэта, прысвечаны дыялогу Уладзіміра, які на той момант захапіў Полацк, забіў бацькоў Рагнеды і гвалтам узяў яе за жонку, і самой Рагнеды, утрымлівае надзвычай дзіўную гістарычную канцэпцыю.
Уладзімір у тэксце Дзяніса Дука паўстае не крывавым заваёўнікам, а ледзь не філосафам і пакутнікам, які турбуецца пра духоўнае адзінства «Русі»:
«Прекрасна Русь, / Но христианства свет / Не озаряет ее нивы и просторы… / Нет на Руси духовного канона! / Все сущее — от одного начала, / Доколе нам, князьям, посад делить? / И долго ль будем преклоняться истуканам?»
Уладзімір паведамляе Рагнедзе, што павінен ісці ў паход на Корсунь (Херсанес), каб прымусіць візантыйскага імператара выдаць за яго царэўну Ганну і такім чынам прынесці хрысціянства на Русь. Рагнеда, якая паводле гістарычных звестак сапраўды ненавідзела Уладзіміра і нават здзейсніла на яго замах, у лібрэта раптам пачынае… плакаць ад рэўнасці да візантыйскай царэўны і ўмольваць Уладзіміра ажаніцца з ёй па хрысціянскім абрадзе:
«Женись на мне в законе христианском!»
Калі Уладзімір ёй адмаўляе, матывуючы гэта тым, што яго саюз з Ганнай — гэта палітычная неабходнасць для хрышчэння Русі, Рагнеда пачынае скардзіцца, што яе сын Ізяслаў страціць шанец стаць кіеўскім князем. На гэта Уладзімір жорстка адказвае:
«О-о, женщина из рода Рогволода! / Я все сказал, / Перечить мне не смей!»
З гістарычнага пункту гледжання гэты дыялог — поўная фантастыка, якая супярэчыць «Аповесці мінулых гадоў».
Па-першае, паводле гістарычных крыніц Рагнеда ніколі не ўмольвала Уладзіміра ажаніцца з ёй паўторна і не пакутавала ад рэўнасці. Наадварот, паводле летапісу, ёй Уладзімір, ужо плануючы шлюб з Ганнай, прапанаваў выбраць сабе любога мужа з баяраў, на што яна адказала адмовай і прыняла манаскі пострыг.
Замах Рагнеды на Уладзіміра. Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV стагоддзе. Фота: Wikimedia Commons
Па-другое, гістарычныя крыніцы падаюць канфлікт Уладзіміра і Рагнеды і яе замах на яго з нажом як выкліканыя помстай за знішчаную сям'ю і знявагу, а не хваляваннямі пра кіеўскі прастол для сына Ізяслава. Ізяслаў жа разам з маці быў сасланы ў Полацкую зямлю, у заснаванае для іх Заслаўе, і менавіта з іх пачалася незалежная ад Кіева полацкая дынастыя Ізяславічаў Полацкіх, «Рагваложых унукаў».
Зрэшты, гэта мастацкі твор і ён не абавязаны быць гістарычна дакладным. Аднак нельга не заўважыць з гэтых кароткіх урыўкаў, што аўтар лібрэта прапануе гледачам цалкам іншы наратыў, дзе галоўны акцэнт робіцца не на трагедыі Полацка, а на «хрышчэнні Русі» як цэнтральнай, аб'яднальнай ідэі.
Рагнеда ж з гордай і нязломнай полацкай князёўны ператвараецца ў кінутую жонку, якая са слязамі ўмольвае кіеўскага князя не сыходзіць да візантыйкі. Ці гэта і ёсць тое самае «захаванне айчынных традыцый», пра якое заяўляюць арганізатары конкурсу? Ці можа гэта хітрая алюзія на сучаснае становішча Беларусі?
Поўны пафасу фінальны хор (Трэцяе дзеянне), у якім згадваецца і крыж Ефрасінні Полацкай, гучыць хутчэй як твор сучасных беларускіх ідэолагаў, чым тэкст сучаснай оперы:
«Твой софийный звон — / Сердце Родины! / Освятил землю / В века вечные!.. / Над Двиной-рекой, / Да над Полоцком / Белорусская / Колыбель моя!»