Былы віцэ-прэзідэнт Газпрамбанка Валабуеў — пра службу ва УСУ, сувязь з падполлем «Чорная іскра» і адмову ад сям'і ў Расіі
«Не шкадую пра тое, што зрабіў», — кажа малодшы сяржант УСУ і былы віцэ-прэзідэнт Газпрамбанка Ігар Валабуеў у інтэрв'ю Бі-бі-сі.
Ігар Валабуеў. Скрын відэа ВВС
Ігар Валабуеў — былы супрацоўнік структур «Газпрама», які пасля пачатку поўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну з’ехаў ва Украіну, атрымаў украінскае грамадзянства і ўступіў ва УСУ. Цяпер ён служыць малодшым сяржантам у падраздзяленні аператараў дронаў. У маі 2026 года Валабуеў стаў публічным прадстаўніком «Чорнай іскры».
«Чорная іскра» называе сябе падпольным расійскім рухам. Яе ўдзельнікі бралі на сябе адказнасць за шэраг атак на расійскія НПЗ і ўзлом сайта расійскага вытворцы беспілотнікаў «Алабуга». Дакладных звестак пра арганізацыю практычна няма, яе колькасць і склад не раскрываюцца. Крыніцы Бі-бі-сі ва ўкраінскім Генштабе кажуць пра існаванне «Чорнай іскры» і яе сумесную працу з украінскім бокам, але падрабязнасцяў не раскрываюць.
Бі-бі-сі: Рух «Чорная іскра», які вы прадстаўляеце, разам з УСУ ўзяў на сябе адказнасць за атакі на Разанскі НПЗ 29 ліпеня. Наколькі я разумею, гэта адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў у Расіі. Ці можаце вы сказаць, у чым заключалася роля вашага руху?
Ігар Валабуеў: Разанскі НПЗ — ужо восьмы завод, які быў паражоны пры ўдзеле «Чорнай іскры». Першы — Ільскі НПЗ у Краснадарскім краі. Другі — «Кірышынефцеаргсінтэз» у Ленінградскай вобласці. У чэрвені быў «Танека» — гэта Татарстан. Далей — Яраслаўскі НПЗ, Цюменскі НПЗ, «Газпрам нафтахім Салават», Омскі НПЗ, і цяпер — Разанскі.
Тыя заводы, якія я вам пералічыў, — гэта велізарная тэрыторыя. Трэба ведаць, куды і калі біць. Вось «Чорная іскра», напрыклад, займаецца вызначэннем уразлівых для НПЗ участкаў.
Бі-бі-сі: Як будуецца ўзаемадзеянне вашага руху з Міністэрствам абароны Украіны і УСУ? Хто да каго прыходзіць?
І. В.: Рух «Чорная іскра» ў свой час выйшаў на Сілы абароны Украіны і прапанаваў свае паслугі і сваю дапамогу. Доўгая гісторыя была, не буду вам яе расказваць, таму што там таксама праверка. Рух «Чорная іскра» прайшоў гэты шлях, пацвердзіў, што яны сапраўды тыя, за каго сябе выдаюць. І ў выніку, з пачатку некалькіх невялікіх акцый, паміж імі быў наладжаны давер.
Калі гаворка ідзе пра паражэнне аб’ектаў, з якімі «Чорная іскра» самастойна справіцца не можа, максімальны эфект можа быць дасягнуты з дапамогай Сіл абароны Украіны — у такіх выпадках яны супрацоўнічаюць.
Бі-бі-сі: Вы сказалі — «доўгая гісторыя», але ў гэтым выпадку не хочацца нікуды спяшацца. Як праходзіла праверка?
І. В.: Я нічога пра гэта вам сказаць не магу. Я гэтага не ведаю і не павінен ведаць, як гэта на самай справе ажыццяўляецца. Гэта не маё пытанне. Галоўнае, што камунікацыя паміж УСУ і рухам «Чорная іскра» існуе. У іх ёсць прамы канал сувязі не праз мяне.
Бі-бі-сі: Гэта расійскія валанцёры, я правільна разумею?
І. В.: Гэта падпольны рух. Гэта людзі, якія з’яўляюцца грамадзянамі Расіі. Яны нікуды не з’ехалі, усе знаходзяцца ў Расіі і выбралі для сябе менавіта такі спосаб, які лічаць адзіна эфектыўным, — сілавое супраціўленне рэжыму Пуціна і ўдары па яго эканоміцы.
Бі-бі-сі: Ці можаце вы нешта канкрэтнае пра іх сказаць? Апісаць тыповага прадстаўніка? Колькасць руху?
І. В.: Яны пачалі больш-менш актыўна і пастаянна працаваць недзе са жніўня мінулага года. Стварыла гэты рух невялікая група аднадумцаў — яны адносяць сябе да сярэдняга класа. Цяпер гэты рух стаў значна большым. Колькасць я вам назваць канкрэтна не магу, гэта канфідэнцыйная інфармацыя. Але за апошнія два з паловай месяцы, калі пра іх стала шырока вядома, рух фіксуе велізарны прыток новых членаў, якія хочуць да іх далучыцца, — з розных рэгіёнаў Расіі. І гэта ўжо не толькі сярэдні клас, гэта людзі з розных сацыяльных слаёў.
Напрыклад, там ёсць айцішнікі, якія ўмеюць і ведаюць, як узломваць IT-платформы. Гэта вельмі моцна дапамагае ў працы.
Бі-бі-сі: Колькасць усё ж можаце назваць?
І. В.: Я вам ужо адказаў, што канкрэтную колькасць назваць не магу, але яе дастаткова для таго, каб праводзіць іх акцыі практычна ў любым рэгіёне Расіі. Іх асноўная задача цяпер — мець сваіх людзей ва ўсіх суб’ектах РФ.
Бі-бі-сі: Правільна я разумею, што ў руху «Чорная іскра» ёсць праекты, якія яны робяць самастойна?
І. В.: «Чорная іскра» — цалкам самастойная арганізацыя. Акцыі, не звязаныя з ударамі па НПЗ, яны праводзяць абсалютна самастойна.
Чаму нават у назве ёсць слова «чорная»? Таму што яны лічаць, што адна з іх асноўных задач — біць па нафтавай прамысловасці Расіі як па «асноўнай крыві» пуцінскага рэжыму, таму што менавіта нафта прыносіць найбольшы даход эканоміцы Расіі.
Гэта самастойная арганізацыя, якой ніхто не кіруе з-за мяжы, пра якую б замежную краіну мы зараз ні гаварылі.
Бі-бі-сі: Наколькі эфектыўныя ўдары па НПЗ для ходу вайны, з вашага пункту гледжання?
І. В.: Я лічу, дастаткова эфектыўныя. Недзе з восені мінулага года, гэта значыць ужо даволі працяглы час, мы назіраем, як Украіна стала рэгулярна біць па нафтаперапрацоўчых заводах. Асноўная мэта — выбіць з-пад Уладзіміра Пуціна яго асноўны матэрыяльны рэсурс. Недзе 23% расійскага бюджэту — гэта нафтагазавыя даходы. І выбіць з-пад Пуціна магчымасць кожны раз залазіць у кішэні і даставаць столькі, колькі трэба на вайну, — гэта шмат чаго варта.
Бі-бі-сі: Як спецыяліст па здабычы нафты, вы разумееце, наколькі хутка можна аднавіць разбураны ўдарамі дронаў НПЗ?
І. В.: Гэта працяглы працэс. Вось глядзіце, Украіна б’е ў асноўным па ўстаноўках першаснай перапрацоўкі нафты. Як толькі ўстаноўка першаснай перапрацоўкі на НПЗ перастае працаваць, увесь астатні тэхналагічны цыкл спыняецца. Гэта як сардэчны прыступ на заводзе. Вобразна кажучы, увесь арганізм не здольны працаваць з-за гэтага.
Такі прыклад — Омскі нафтаперапрацоўчы завод. Там у 2023 годзе быў уведзены ў эксплуатацыю цалкам новы сучасны комплекс першаснай перапрацоўкі нафты магутнасцю 8,4 мільёна тон нафты ў год, коштам прыкладна 900 мільёнаў долараў. Гэта вельмі дорага.
Яго амаль чатыры гады будавалі — і адным махам выводзяць са строю. Цяпер гэты комплекс не працуе, і трэба мінімум чатыры месяцы, каб яго аднавіць.
А мы ж разумеем, што калі прыляцела адзін раз, то заўтра — ці паслязаўтра — можа прыляцець другі і трэці раз. І тут у Расіі вельмі слабая пазіцыя.
Разанскі НПЗ, пра які мы з вамі таксама гаварылі, — «Чорная іскра» ўдзельнічала ў яго паражэнні.
Навошта былі патрэбныя гэтыя хлопцы, партызаны? Яны здольныя пранікаць унутр, яны здольныя сказаць, што вось гэтая ўстаноўка, напрыклад, пашкоджаная і яе трэба дабіць вось так і вось там.
Давайце палічым, колькі разоў па Разанскім НПЗ прылятала — толькі ў гэтым годзе ўжо некалькі разоў. Яго дабіваюць прыцэльна з дапамогай «Чорнай іскры», ведаючы, куды трэба біць.
Я разумею каштоўнасць гэтых людзей, якія знаходзяцца там, у Расіі, іх і так напералік. Іх заўсёды мала — гэтых людзей, якія здольныя пайсці на такую рызыку. Шчыра вам скажу, я столькі разоў сабе ўяўляў: калі, не дай бог, я траплю ў палон, у якую-небудзь расійскую турму, гэта ж кашмар. Я дакладна ведаю, што не вытрымаю.
Бі-бі-сі: Як атрымалася, што вы сталі іх прадстаўніком?
І. В.: Яны самі прыйшлі да мяне з гэтай прапановай. Я, калі шчыра, на той момант нават не ведаў пра іх існаванне. Яны палічылі, што ў нас ёсць нейкія базавыя агульныя каштоўнасці. Я сам, хоць і не з’яўляюся па нацыянальнасці рускім, доўгі час жыў у Расіі.
Я належаў да топ-менеджменту «Газпрама» і Газпрамбанка. У мяне таксама не было ніякага радыкалізму. Тое, што я зрабіў, вярнуўшыся ва Украіну, на радзіму, — гэта быў вымушаны крок. Калі б не было вайны, думаю, я нікуды б не з’ехаў і застаўся жыць у Расіі.
Яны таксама не сталі б займацца тым, чым займаюцца, калі б жылі ў нармальнай прававой краіне, дзе была б зменнасць улады, свабода слова і ўсе астатнія дэмакратычныя каштоўнасці.
І ў руху «Чорная іскра» палічылі, што ў нас ёсць пэўныя пункты перасячэння. Сярод членаў руху ёсць людзі, якія маюць дачыненне да паліўна-энергетычнага комплексу Расіі. Там нават ёсць тыя, каго я, як аказалася, ведаў асабіста, калі яшчэ жыў у Расіі. Гэта дапамагло ўсталяваць пэўны давер, таму што я ведаў бэкграўнд гэтых людзей. У нейкі момант мы нават арганізавалі сустрэчу — яна праходзіла за межамі Украіны.
Я не буду хаваць — яны сапраўды хацелі, каб чалавек, які ўжо мае пэўную вядомасць і рэпутацыю, выступіў ад іх імя, каб наладзіць да іх давер. Таму што многія не вераць у існаванне такіх арганізацый. І тут ім патрэбны быў чалавек, які паставіў бы на карту сваю рэпутацыю і адказаў сваім імем.
Бі-бі-сі: А за свае рызыкі яны адказваюць самі.
І. В.: Я таксама за свае рызыкі адказваю сам. Ніхто мне маю дарогу не выбіраў.
Бі-бі-сі: Ці выкарыстоўваеце вы на службе веды, якія атрымалі падчас працы ў структурах «Газпрама»?
І. В.: Часам так. Я магу прапанаваць інфармацыю або параіць свайму непасрэднаму камандаванню, а камандаванне можа выйсці, калі палічыць маю прапанову цікавай, кудысьці вышэй, і гэтым могуць зацікавіцца. Але гэта ўсё на ўзроўні майго падраздзялення.
Бі-бі-сі: З пункту гледжання гуманітарнага права, удары па НПЗ — памежныя выпадкі. З аднаго боку, НПЗ могуць разглядацца як аб’екты падвойнага прызначэння, з другога — гэта грамадзянская інфраструктура. Калі прымаецца рашэнне аб удары, ці ўлічваецца рызыка для грамадзянскіх супрацоўнікаў? Якія меры прымаюцца, каб яе мінімізаваць, калі прымаюцца?
І. В.: Давайце не будзем падмяняць гора і пакуты, якія Расія нясе гэтай вайной, «псеўдагуманізмам». Каб вы ведалі, у Крывым Рогу дзень жалобы. Таму што напярэдадні ў выніку расійскага ракетнага ўдару загінула шматдзетная сям’я — бацькі, сем іх малалетніх дзяцей і яшчэ ўнук, якому было ўсяго паўтара года.
Я лічу, што ўсе расіяне, якія маўчаць, якія не заўважаюць гэтай вайны, яны — у тым ліку — вінаватыя ў гэтых смерцях. Я б гаварыў перш за ўсё пра гэта, а не пра тое, наколькі гуманна ці негуманна Сілы абароны Украіны адказваюць сваімі ўдарамі па нафтаперапрацоўчым комплексе Расіі.
«Так, была сям’я, цяпер у мяне яе няма. Але жыццё працягваецца»
Бі-бі-сі: Я магу задаць некалькі, магчыма, рэзкіх пытанняў. У нядаўнім інтэрв’ю вы сказалі, што ў вас ёсць сям’я ў Расіі, але вы лічыце, што яе ў вас «больш няма». Ваша сям’я, якая засталася ў Расіі, таксама нясе адказнасць за тое, што адбываецца?
І. В.: А чым яны адрозніваюцца ад усіх іншых расіян, калі працягваюць там жыць і працаваць?! Таму нашы шляхі разышліся. Гэта мая несапраўдная сям’я, гэта мая былая сям’я.
Бі-бі-сі: Вы спрабавалі растлумачыць ім сваю пазіцыю? Як увогуле вы прынялі рашэнне пакінуць сям’ю, з’ехаць, пачаць усё на новым месцы?
І. В.: Насамрэч 24 лютага 2022 года мне ўжо было лёгка прыняць гэтае рашэнне. Яно было імгненным. Таму што восем гадоў на гэта пайшло. Пагадзіцеся, гэта даволі працяглы тэрмін.
Жывучы ў Расіі і працягваючы працаваць на высокай пасадзе ў Газпрамбанку, я ўсё больш і больш разумеў, што не проста Газпрамбанк — не маё месца, а ўся Расія — не тая краіна, у якой я павінен жыць, з якой павінен звязваць сваё сучаснае і будучыню.
Так, вайна пачалася ў 2014 годзе, але тады я лічыў, што гэта катастрофа, гэта страшна, але не настолькі, каб з’ехаць. А так нашы дарогі з сям’ёй разышліся даўно.
Бі-бі-сі: У 2014 годзе ці ўсё ж пазней?
І. В.: Недзе ўжо ў гэты час. Я шмат разоў прапаноўваў ім з’ехаць з Расіі. Мы маглі гэта лёгка зрабіць, у нас для гэтага былі ўсе магчымасці. Я, калі шчыра, нават займаўся гэтым пытаннем, сябры знайшлі юрыстаў. Атрымаць украінскае грамадзянства ў 2014 годзе было не так складана і доўга, як тады, калі я атрымліваў яго тут, калі пачалася поўнамаштабная вайна.
Так, я лічу, што я кінуў сваю сям’ю. Я сябе не апраўдваю. Не кожны чалавек здольны на такое, і я лічу, што нічога добрага ў гэтым, насамрэч, няма.
Але я не шкадую пра тое, што зрабіў. Мне цяпер значна лягчэй жыць, чым у тыя восем гадоў. Ёсць нейкія матэрыяльныя даброты, якія ў мяне былі, я іх страціў, ды і бог з імі.
Так, была сям’я, цяпер у мяне яе няма. Але жыццё працягваецца. Я лічу, што знаходжуся на сваім месцы, і побач са мной людзі, якія думаюць гэтак жа, як я. У нас адны мэты — мы хочам выжыць у гэтай вайне, мы хочам у гэтай вайне перамагчы.
Бі-бі-сі: А чаму вы ў 2014 годзе не звольніліся з «Газпрама» і засталіся працаваць у дзяржаўнай карпарацыі?
І. В.: Якая розніца, дзе ты там працуеш?! Разумееце, трэба было мяняць усё жыццё, трэба было з’язджаць з Расіі. Уявіце чалавека, які кажа сабе: «Ты павінен разарваць усё, што цябе звязвае з гэтай краінай», але пры гэтым у цябе ёсць сям’я, якая нікуды з’язджаць не збіраецца і кажа, што гэта іх радзіма.
Я тады паміж сям’ёй і гэтым сваім нейкім унутраным канфліктам выбраў сям’ю. А 24 лютага сітуацыя змянілася. І ў гэты момант я для сябе прыняў рашэнне.
Я як у вір з галавой, проста з абрыву скочыў, не ведаючы, што мяне чакае. Гэта была бездань, калі я туды скочыў.
Уявіце: у 50 гадоў ты прыязджаеш, не маючы нічога за плячыма. І я абсалютна пра гэта не шкадую — настолькі мне лёгка і камфортна жывецца. Так, у мяне няма такіх фінансавых магчымасцяў, як раней, але я не стаю з працягнутай рукой. Я служу ў арміі, атрымліваю цалкам дастойны заробак. Мне яго хапае, каб спакойна жыць, вырашаць усе бягучыя праблемы. У мяне нават грошы ўвесь час застаюцца, мне іх няма на што траціць.
Калі жывеш у Расіі, на табе ўсё вісіць, табе не даюць узляцець. На табе вісіць сям’я, якая табе кожны дзень у вушы долбіць: «Ты нас кінеш, падставіш, а як жа мы?! А што з намі будзе?!»
Твае сябры і знаёмыя, якім ты давяраеш, якія бачаць твой парыў і разумеюць, на што ты гатовы і куды ты рухаешся, кажуць: «Паслухай, табе ёсць што губляць, навошта табе гэта ў твае гады? Няхай іншыя гэтым займаюцца».
Мая сітуацыя тут — цалкам змянілася асяроддзе. Людзі рызыкуюць жыццём разам са мной. Яны гатовыя станавіцца побач, прыкрываючы табе тыл, спіну, і ісці з табой далей — у тым ліку ваяваць.
Бі-бі-сі: Вы дапускаеце, што калі-небудзь у будучыні вы пагаворыце са сваімі дзецьмі і жонкай і знойдзеце нейкія кропкі судакранання?
І. В.: З жонкай дакладна не. Нашы дарогі разышліся не для таго, каб калі-небудзь сыходзіцца — усё было па-сапраўднаму, але ўсё гэта скончылася.
З дзецьмі? Не ведаю. Магчыма. Ці будзе мне страшна з імі размаўляць? Будзе. Таму што я разумею, што яны мне скажуць, і будуць мець рацыю. Таму што бацька — гэта абаронца, ён павінен быць побач, а ён іх кінуў. Вырашыў, што для яго яго радзіма важнейшая, даражэйшая.
А прынята ж казаць, што «радзіма там, дзе твая сям’я».
Бі-бі-сі: Калі пасля 2014 года вы працавалі ў «Газпраме», ці было ў вас жаданне хадзіць на якія-небудзь пратэстныя мітынгі і пікеты?
І. В.: У 2014 годзе я ўдзельнічаў у двух «Маршах міру», якія арганізоўваў Барыс Нямцоў. Калі яго забілі, я хадзіў на акцыі.
Я людзей, якія мне кажуць, што я восем гадоў у Расіі сядзеў і нічога не рабіў, пытаюся: «А вы хацелі б, каб я і далей працягваў?»
Ведаеце, што мяне вельмі рэжа ва Украіне? Ёсць адзін момант, з якім я сутыкнуўся. Перад тым, як я прыехаў, Зяленскі выступіў са зваротам да расіян. Ён сказаў: «Вы павінны выйсці на вуліцы, вы павінны прадэманстраваць, што вы супраць вайны, і ўвогуле нешта зрабіць».
І вось я прыязджаю ва Украіну — і з чым я сутыкаюся? Мне, з аднаго боку, працягнулі руку і сказалі: «Зрабі што-небудзь». А з другога: «Ты нам не патрэбны, ты зараз назад паедзеш, у нас сваіх хапае. Ваяваць ты не можаш, ты занадта стары. Мы ўвогуле ніякай адказнасці за цябе браць не хочам».
Мне пашанцавала, я знайшоў людзей, якія ўзялі на сябе адказнасць за мяне, і цяпер ужо я нясу за іх адказнасць. Таму што я разумею: калі са мной нешта пойдзе не так, ім гэта прыпомняць, скажуць: «Паслухай, пачакай, а ты навошта яго пусціў ва Украіну, у армію?! Навошта зброю яму выдаў?!»
Бі-бі-сі: Чаго вы асабіста хочаце дасягнуць?
І. В.: У мяне цяпер няма нейкіх уласных асобных мэтаў, адрозных ад таго, чаго мы тут усе хочам.
А мы хочам… ведаеце, мне здаецца, нават не перамогі, а каб ад нас адсталі. Я думаю, што кожны ўкраінец будзе шчаслівы, калі Расія проста спыніць баявыя дзеянні і сыдзе.
Колькі ні размаўляў з людзьмі, я практычна ніколі не чуў: «Мы павінны дайсці да Крамля, мы павінны іх усіх знішчыць, спаліць напалмам».
У асноўным я таксама падзяляю гэтае меркаванне: «Адчапіцеся ад нас, у вас такая велізарная тэрыторыя, у вас 146 мільёнаў насельніцтва, ні ў каго няма такой тэрыторыі».
Ператварыце яе ў Швейцарыю, у Люксембург, і ўсе вашы суседзі, не пабаюся гэтага слова, — нават Украіна — праз, можа быць, сто гадоў прыйдуць і скажуць: «Давайце сябраваць».
Для гэтага трэба нешта зрабіць унутры краіны, а не заходзіць на чужую тэрыторыю з горам і несці няшчасце мільёнам людзей.
Проста адчапіцеся ад нас — і ўсё.