Сем партый і ніводнага незалежнага кандыдата. Казахстан выбірае Курултай
У Казахстане сёння праходзяць першыя выбары Курултая — новага аднапалатнага парламента, створанага пасля маштабнай канстытуцыйнай рэформы. Яна змяніла ўладкаванне ўлады ў краіне і адначасова адкрыла Касым-Жамарту Такаеву шлях да яшчэ аднаго прэзідэнцкага тэрміну.
Фота: Vladimir Tretyakov / AP
145 месцаў новага парламента размеркавалі паміж партыйнымі спісамі: незалежныя кандыдаты ўдзельнічаць не могуць, а ўсе сем дапушчаных партый падтрымліваюць палітыку Такаева, піша Бі-бі-сі.
Дзве палаты замест адной
Больш за 12,5 мільёна выбаршчыкаў зарэгістраваныя, каб узяць удзел у выбарах Курултая — новага парламента, які будзе працаваць наступныя пяць гадоў, у тым ліку падчас наступных прэзідэнцкіх выбараў.
Большасць участкаў унутры краіны адкрыліся а 7:00 па мясцовым часе, галасаванне працягнецца да 20:00, але першыя вынікі з'явяцца толькі пасля поўначы — у краіне забаронена публікаваць вынікі экзітполаў раней гэтага часу.
У адрозненне ад папярэдняга парламента, які складаўся з Сената і Мажыліса, у новым будзе ўсяго адна палата з 145 дэпутатаў.
На гэтых выбарах уся краіна прадстаўляе сябе адзіным выбарчым акругам, а выбарцы галасуюць не за канкрэтных кандыдатаў, а за партыйныя спісы.
Прыхільнікі гэтай сістэмы кажуць, што яна ўзмоцніць ролю партый і дазволіць сфарміраваць устойлівыя фракцыі. Бюро па дэмакратычных інстытутах і правах чалавека АБСЕ (БДІПЧ) нагадвае, што міжнародныя стандарты прадугледжваюць магчымасць балатавацца і незалежна ад партый, а большасць суразмоўцаў місіі, якія не прадстаўлялі палітычныя аб'яднанні, палічылі адмену самавылучэння абмежаваннем палітычнага ўдзелу.
Гэта асабліва адчувальнае пытанне для Казахстана, дзе апазіцыйныя рухі гадамі спрабуюць зарэгістравацца як партыі, але ніводны не здолеў атрымаць афіцыйны статус і ўзяць удзел у выбарах. Цяперашняя сістэма не пакідае апазіцыйным палітыкам нават тэарэтычнага шляху на агульнанацыянальныя выбары.
У выбарах удзельнічаюць сем дапушчаных да іх партый: «Адылет», Агульнанацыянальная сацыял-дэмакратычная партыя, Казахстанская партыя зялёных «Байтак», Народная партыя Казахстана, «Ауыл», «Ак жол» і Respublica — усе яны падтрымліваюць палітыку цяперашняга прэзідэнта. У бюлетэнях ёсць і радок «супраць усіх».
Для таго каб партыя трапіла ў парламент, ёй трэба набраць не менш за 5% галасоў. Пасля выбараў кіраўніцтва кожнай партыі, якая атрымала месцы ў Курултаі, вырашае, каму з уключаных у яе спіс кандыдатаў дастануцца дэпутацкія мандаты.
Закон патрабуе, каб жанчыны, кандыдаты маладзейшыя за 35 гадоў і людзі з інваліднасцю ў сукупнасці складалі не менш за 30% дэпутатаў ад кожнай партыі.
Атрымаць свабоду ад грузу
Самы вялікі спіс — 186 кандыдатаў — выстаўляла новая партыя «Адылет». Яе заснавалі ў маі, зарэгістравалі ў пачатку чэрвеня, і ўжо 12 чэрвеня да яе вырашыла далучыцца на той момант самая ўплывовая ў краіне «Аманат».
«Аманат» — спадкаемца створанай Нурсултанам Назарбаевым партыі «Атан», пазней пераназванай у «Нур Атан», — амаль тры дзесяцігоддзі была партыяй улады. Нават пасля чарговай змены назвы яна захоўвала трывалую асацыяцыю з першым прэзідэнтам.
Сэнс аб'яднання з нядаўна створаным «Адылетам» прама растлумачыў дэпутат Ерлан Саіраў: «Галоўная задача — поўнасцю пазбавіцца ад палітычнага грузу Назарбаева».
Хоць Такаеў прыйшоў да ўлады ў 2019 годзе як пераемнік Назарбаева, і першыя гады пасля перадачы прэзідэнцкай пасады незалежныя эксперты называлі перыядам двоеўладдзя, сітуацыя раптоўна змянілася ў студзені 2022 года — тады з-за рэзкага росту цэн на звадкаваны газ на захадзе Казахстана пачаліся пратэсты, якія хутка распаўсюдзіліся па краіне і перараслі ў выступленні супраць сацыяльнай няроўнасці, карупцыі і захаванага ўплыву сям'і былога прэзідэнта.
У Алматы спачатку мірныя выступленні перараслі ў пагромы, і Такаеў абвясціў гэта спробай дзяржаўнага перавароту, загадаўшы сілавікам страляць на паражэнне. Паводле афіцыйных дадзеных, у тыя студзеньскія дні загінулі 238 чалавек, хаця да гэтага часу дакладная паслядоўнасць падзей і роля розных сіл, якія ўдзельнічалі ў беспарадках, канчаткова не ўстаноўленыя.
У разгар крызісу Такаеў замяніў Назарбаева на чале Рады бяспекі, а ў канцы студзеня — на чале кіроўнай партыі. Сваякі і саюзнікі былога прэзідэнта сталі губляць дзяржаўныя пасады і ўплыў.
Такаеў паабяцаў тады адмовіцца ад «суперпрэзідэнцкай» мадэлі, узмацніць ролю парламента ў краіне і зрабіць палітычную сістэму больш канкурэнтнай. Тым не менш незалежныя аналітыкі ў размовах з Бі-бі-сі адзначаюць, што фактычна мала што змянілася.
Казахстанскі палітолаг Дасым Сатпаеў кажа:
«Такаеў — закладнік гэтай сістэмы, ён спрабуе яе пралангаваць, ён спрабуе захаваць яе асноўныя слупы. Таму што ў Назарбаева, напрыклад, было чатыры такія слупы, на якія ён абапіраўся, — гэта сям'я, гэта сілавікі, гэта алігархі і наменклатура. Па сутнасці, цяпер тыя ж самыя ножкі і засталіся».
У новай партыі «Адылет», якую ўзначаліў Айбек Дадэбай, які да мая кіраваў адміністрацыяй прэзідэнта, адкрыта кажуць, што стануць палітычнай апорай курсу Такаева. Многія прадстаўнікі партыі ўдзельнічалі ў распрацоўцы новай канстытуцыі.
Новая канстытуцыя
Курултай — гэта вынік канстытуцыйнай рэформы, якую Такаеў распачаў восенню 2025 года. Першапачаткова гаворка ішла толькі пра папраўкі ў асноўны закон, але за некалькі месяцаў праект вырас да поўнай замены канстытуцыі 1995 года. Новая канстытуцыя была прынята на рэферэндуме ў сакавіку 2026 года і ўступіла ў сілу 1 ліпеня.
Улады ўяўлялі пераход да аднапалатнага парламента як спосаб зрабіць заканадаўчую працу хутчэйшай і ўзмацніць ролю партый. Курултай будзе прымаць законы, зацвярджаць бюджэт, можа выказаць недавер ураду і дае згоду на прызначэнне прэм'ер-міністра, віцэ-прэзідэнта, суддзяў Канстытуцыйнага суда і членаў некалькіх дзяржаўных органаў.
Адначасова канстытуцыя захоўвае за кіраўніком дзяржавы шырокія паўнамоцтвы. Напрыклад, кандыдатуру старшыні Курултая вылучае прэзідэнт. Ён жа можа распусціць парламент, калі дэпутаты паўторна адмовяцца выбраць прапанаванага старшыню або ўзгадніць некаторыя прызначэнні прэзідэнта.
Першая сесія павінна быць скліканая не пазней чым праз 30 дзён пасля публікацыі вынікаў выбараў. На працягу двух месяцаў пасля адкрыцця першай сесіі Такаеў павінен са згоды Курултая прызначыць віцэ-прэзідэнта. Гэтая скасаваныя ў 1996 годзе пасада цяпер вяртаецца: у выпадку датэрміновага сыходу або смерці прэзідэнта менавіта віцэ-прэзідэнт першым прымае на сябе яго паўнамоцтвы да правядзення выбараў. Эксперты мяркуюць, што для Такаева гэта выдатная магчымасць загадзя назваць імя пераемніка і пазбегнуць унутрыэлітнай барацьбы за ўладу.
«Для Казахстана канец эпохі Назарбаева абярнуўся катастрофай. Пасада віцэ-прэзідэнта патрэбная менавіта для таго, каб прадухіліць паўтарэнне падобных праблем і абараніць рэжым падчас будучага транзіту, — кажа Лука Анчэскі, прафесар еўразійскіх даследаванняў Універсітэта Глазга і спецыяліст па аўтарытарных рэжымах і палітыцы Цэнтральнай Азіі. — Прэзідэнт вылучыць кандыдата, Курултай яго зацвердзіць, і гэты чалавек стане наступным у чарзе. Пакуль мы толькі не ведаем, ідзе гаворка пра 2029‑ты або 2036‑ты год».
Дзякуючы новай канстытуцыі Такаеў атрымаў магчымасць яшчэ раз абрацца на пасаду прэзідэнта ў 2029 годзе.
Цяперашнія выбары праходзяць у абстаноўцы абмежаванняў свабоды слова, гаворыцца у прамежкавым дакладзе БДІПЧ АБСЕ: казахстанскі медыярынак знаходзіцца пад дамінуючым уплывам дзяржавы. Сярод даўніх праблем БДІПЧ называе дзяржаўнае ўплыў на рэдакцыйную палітыку, арышты і ціск на незалежных журналістаў і іх сем'і, судовыя пазовы супраць СМІ, выдаленне матэрыялаў з інтэрнэту і затрымкі з акрэдытацыяй.
14 жніўня Камітэт абароны журналістаў і яшчэ восем мясцовых і міжнародных праваабарончых арганізацый заявілі, што перад выбарамі ціск на прэсу значна ўзмацніўся і дасягнуў беспрэцэдэнтнага ўзроўню.