Deputat ad Bresta Vasil Dmytryjuk, pasijanarnaje siało Kastamałoty i jak usio mianiajecca za sto hadoŭ
Piša Andrej Dyńko.
Doktar i deputat ad Bresta Vasil Dmytryjuk (siadzić druhi źleva) siarod aktyvistaŭ bieraściejskaj supołki tavarystva «Praśvieta». 1926 hod. Staić druhi źleva sudździa Viktar Sałaviej, siadzić druhi sprava advakat Uładzimir Krynicki. Va ŭkrainskim, jak i biełaruskim ruchu ŭdzielničała ŭ tym liku i intelihiencyja. Z knihi: Dmitrijuk Vasil. Dorohami vijni i miru.
Doktar Vasil Dmytryjuk – deputat polskaha Sojma ad Bresckaj akruhi. Z knihi: Dmitrijuk Vasil. Dorohami vijni i miru.
Student miedycyny Vasil Dmytryjuk (sprava, z tavaryšam). 1910 hod. Z knihi: Dmitrijuk Vasil. Dorohami vijni i miru.
Typovaja chata ŭ Kastamałotach pabudovy siaredziny XX st. Fota Paŭliny Skurko.
Carkvie śviatoha Mikity ŭ Kastamałotach 400 hadoŭ. Jana była zbudavana ŭžo pry Unii. Dmytryjuk chłapčaniom łaziŭ na jaje zvanicu, jakaja zdavałasia małomu chmaračosam, viaršyniaj vialikaha śvietu. Fota Paŭliny Skurko.
Aŭtar recenzii z žycharami Kastamałotaŭ.
Vyniki vybaraŭ pa Bresckaj akruzie (1922 hod). Pieramoh abjadnany śpis nacmienšaściaŭ, pa jakim mandaty atrymali dva ŭkraincy i žyd.
Deputaty polskaha Sojma ad Bresckaj akruhi (1922 hod).
Udzielniki nastaŭnickich kursaŭ u Breście, vosień 1918 hoda. Samyja nacyjanalna śviadomyja dla paradnaha fota apranuli nacyjanalnyja stroi. Z knihi: Dmitrijuk Vasil. Dorohami vijni i miru.
Carkva Sierafima Saroŭskaha pry manastyrčyku ŭ Kastamałotach. Pravasłaŭnyja pieranieśli jaje z Dabryvodaŭ, kab adradzić pravasłaŭnaje žyćcio ŭ vioscy, jakuju jany ad 1930-ch asprečvajuć z unijatami. U adroźnieńnie ad Biełarusi i Haliččyny, unijaty tut atajesamlajuć siabie z polskaściu, a pravasłaŭnyja, naadvarot, — apora niapolskaści.
Starejšyja žychary Kastamałot viarnulisia na bierahi Buha paśla vysyłki ŭ časie Apieracyi «Visła». Jany jašče pamiatajuć siamju «apazicyjanieraŭ» Dmytryjukoŭ. Fota Paŭliny Skurko.
Buh – niezacuhlany, šyroki i zialony — paŭpłyvaŭ na śvietaŭsprymańnie ludziej, što vyraśli na jahonych bierahach. Fota Paŭliny Skurko.
Siamja Dmytryjukoŭ ź siabrami (1959 hod, ZŠA). Doktar Vasil Dmytryjuk siadzić krajni sprava. Z knihi: Dmitrijuk Vasil. Dorohami vijni i miru.
Buh — stychijna-dziki, jak i tysiaču hadoŭ tamu. Jon staŭ takim, bo pa im praviali miažu, što spyniła ŭsiakuju haspadarčuju dziejnaść na jahonych bierahach 60 hadoŭ nazad. Fota Paŭliny Skurko.
Adnojčy mnie pašancavała: vydatny historyk Aleh Łatyšonak trochi pakazaŭ mnie Padlašša. My prajazdžali kala vioski Hrynievičy kala Bielska, skul pachodzić šlachiecki rod Hryniavickich (jaki daŭ, siarod inšych, Ihnata Hryniavickaha) i dzie naradziŭsia, u tym liku, Ihnat Daniłovič.
Takaja kancentracyja «najlepšych ludziej» u adnym małym sieliščy!
Łatyšonak patłumačyŭ heta hienami. Hrynievičy ŭ svoj čas uźnikli, vidać, jak bajarskaje pasialeńnie.
Vialikija kniazi sadzili bajaraŭ z vajskovymi metami kala haradoŭ Padlašša, u tym liku i kala Bielska.
Jość takija «mocnyja hienami» ci «mocnyja ducham» pasieliščy, to praŭda. Vaźmicie Rakaŭ, Iškałdź ci Hierviaty.
Nie kaniečnie bajarskija.
Historyja ich vybitnaści kožny raz roznaja. Da liku takich naležać i vioska Kastamałoty.
Heta na paŭdniovym Padlaššy, prykładna 15 km na poŭdzień ad staradaŭniaha Bieraścia, na levym, ciapier polskim bierazie raki. U XIX i XX stahodździach Kastamałoty byli miescam zaciatych kanfliktaŭ miž pravasłaŭnymi i ŭnijatami, i navat ciapier toj kanflikt jašče nie zžyty. I jana ž naradziła niamała nieardynarnych asobaŭ.
Mienavita tam naradziŭsia i doktar Vasil Dmytryjuk, jaki byŭ deputatam polskaha Sojma ad Bresckaj akruhi ŭ 1922—1927 i kniha ŭspaminaŭ jakoha (Dmitrijuk Vasil. Dorohami vijni i miru) nie tak daŭno vyjšła z druku.
Doktar Dmytryjuk byŭ synam niebahataha sielanina.
Kastamałoty — vielmi staraja vioska. Pieršaja zhadka pra jaje ŭ histaryčnych krynicach adnosicca da 1412 hoda, kali Vitaŭt padaryŭ jaje bieraściejskim aŭhustyncam. U malaŭničym miescy — nad dalinaj Buha, na staradaŭniaj darozie, što viała ad Bieraścia da Kodania i, dalej, da Uładavy j Lublina. Bieraście—Lublin — heta važny handlovy šlach, častka darohi Krakaŭ-Vilnia.
Na zachad ad Kastamałot pa stanie na pačatak XX stahodździa pačynalisia ŭžo ziemli sa źmiašanym pravasłaŭna-katalickim nasielnictvam. Praŭda, kataliki to byli zbolšaha niadaŭnija – byłyja ŭnijaty, jakija vybrali katalicyzm pierad pravasłaŭjem, kali ŭ 1874—1905 rasijskaja ŭłada pastaviła «tutejšych» unijataŭ Padlašša i Chołmščyny biez mahčymaści zastacca ŭnijatami.
Za XX stahodździe jany stali čystymi palakami pa movie i duchu, choć jašče 100 hadoŭ tamu tam amal nichto nie havaryŭ pa-polsku.
Dmytryjuk byŭ ź siamji, što zastałasia ŭ «ruskaści», u pravasłaŭi. Jon naležaŭ da taho pieršaha pakaleńnia sialanskich dziaciej, jakija atrymali mahčymaść adukacyi i karjery, dziakujučy reformam Alaksandra II, z adnaho boku, i zavajovam Revalucyi 1905 hoda, jakaja šyrej adkryła talentam ź sialanskaha sasłoŭja darohu da vyšejšaj aśviety.
Jon vyvučyŭsia spačatku ŭ sieminaryi, a paśla va ŭniviersitecie ŭ Varšavie na fakultecie miedycyny. U časie vučoby jon dałučyŭsia da ŭkrainskich studenckich hurtkoŭ, staŭ padpisčykam nacyjanalnych vydańniaŭ. Pieršym šturškom staŭ nievialiki falkłorny tekst pa-ŭkrainsku ŭ sieminaryjnym kursie ruskaj litaratury. Taja samaja pieśnia była jamu znajomaja ź siamji.
Svoj vybar identyčnaści Dmytryjuk zrabiŭ, bo pabačyŭ, što mova «Kabzara» Šaŭčenki supadaje z toj, jakoj havorać u Kastamałotach.
Toje samaje, paralelna, zrabili jahonyja braty, što vučylisia ŭ inšych haradach.
Kali pačałasia Pieršaja suśvietnaja, Dmytryjuka mabilizavali jak doktara.
Nakiravańnie na front u Haliččynu jon sustreŭ z radaściu. Rasijskija vojski nastupali, i jon razam z Brusiłaŭskaj armijaj trapiŭ na tyja ziemli, dzie, jak ujaŭlałasia jamu z haziet, usie ludzi śviadomyja ŭkraincy, usie šanujuć tyja samyja ideały, što i jon.
Jaki byŭ šok, kali «prachodziačy vulicami Lvova, ja razhladaŭsia na ŭsie baki, šukajučy prykmietaŭ ukrainskaha žyćcia, ale nidzie jaho nie znachodziŭ», piša Dmytryjuk va ŭspaminach.
Moža ŭ vioskach? U pieršaj ža vioscy za Lvovam jon pačynaje aściarožna raspytvać chłopčyka pra ŭkrainskuju movu, škołu. Uvachodzić tata małoha, i na čystaj ukrainskaj movie ŭ kryk: «Što vy majho chłopca bałamucicie? Nijakaj Ukrainy tut niama, heta vydumali niemcy, my ŭsie tut ruskija», — cytuje Dmytryjuk.
Ale zusim ź inšaj śviadomaściu jon sutykajecca ŭ inšych vioskach — tych, dzie dziejničała toje, što ŭ ciapierašniaj terminałohii nazyvajecca niaŭradavaja arhanizacyja – ukrainskaja «Praśvieta», dzie byli ŭkrainskija biblijatečki, škołki, dzie śviatary ličyli siabie ŭkraincami. I voś tam užo na ścianie visieŭ Šaŭčenka…
Sto hadoŭ tamu Zachodniaja Ukraina była zusim nie takoj, jakaja jana jość ciapier — bastyjon nacyjanalnaj śviadomaści i prajeŭrapiejskich nastrojaŭ. Heta dziejnaść aśvietnikaŭ i palitykaŭ — ad Franka praz Banderu da «Akijana Elzy» — zrabiła jaje takoj, jakaja jana jość ciapier.
I taja dziejnaść pačałasia ŭsiaho 150 hadoŭ nazad. 100 hadoŭ tamu, pry Dmytryjuku, tyja vysiłki dali pieršyja vyniki, ale patrebny byli jašče 50 hadoŭ, kab tyja vyniki stali normaj, i jašče 50, kab tyja ideały byli ŭspryniatyja na ahulnaŭkrainskim, dziaržaŭnym uzroŭni. I ŭ hetym vialikaja navuka dla siońniašnich biełarusaŭ.
Nacyja – heta nie dadzienaść, a toje, što (pry najaŭnaści pieradumovaŭ) stvarajecca ŭpartaj pracaj takich ludziej, jakim byŭ i sam Dmytryjuk.
Inšy cikavy epizod uspaminaŭ – vybary 1922 hoda.
Paśla pieradziełu miežaŭ i vialikich uzrušeńniaŭ adbylisia pieršyja svabodnyja vybary. Ludzi – u bolšaściu byŭ pracoŭny kłas, sialanie — byli hatovyja hałasavać «za svaich». Ale nie było ni tałkovaj palityčnaj mašyny, ni palitykaŭ. Rozumu, samaarhanizacyi, adnak, chapiła, kab skłaści adziny śpis «nacmienšaściaŭ» – h.zn. u tahačasnych umovach Uschodniaj Polščy, ukraincaŭ, biełarusaŭ, žydoŭ i rasiejcaŭ… U deputaty pajšli prosta intelihienty, i z ašałamlalnym pośpiecham pieramahli.
Pra vybary 1920-ch hadoŭ i ŭkrainskija vybarčyja śpisy na Bieraściejščynie dobra pisaŭ biełaruski historyk, redaktar «Arche» Alaksandr Paškievič. Raju ŭsim, chto cikavicca historyjaj. Tyja — redkija ŭ historyi Biełarusi svabodnyja vybary — pakazali pryvabnaść nacyjanalnych palityčnych siłaŭ va ŭmovach svabody.
Paśla było spaŭzańnie Polščy ŭ aŭtarytaryzm, dziaržaŭny nacyjanalizm staviŭ zadaču asimilacyi biełarusaŭ i ŭkraincaŭ. Doktara Dmytryjuka zhaniali z pracy prosta za toje, što jon byŭ śviadomym ukraincam, navat kali jon amal spyniŭ hramadskuju dziejnaść.
Heta tak padobna da taho, što pieražyvajuć biełarusy ŭ aŭtarytarnaj RB ciapier.
U 1939 hodzie Dmytryjuka jak patencyjna niełajalnaha elemienta palaki aryštavali, pahnali na ŭschod, chacieli rasstralać, ale jon zastaŭsia žyvy. Dačku jahonaha brata z pačatkam vajny palaki taksama internavali, bo jana była ŭ hurcie aktyvistaŭ, jakija supraciŭlalisia pieravodu pravasłaŭnaj carkvy ŭ Kastamałotach ŭ spryjalnuju pałanizacyi ŭnijackuju, a značyć taksama patencyjna niełajalnaja.
Jak ža takija ludzi «lubili» palakaŭ paśla dvuch dziesiacihodździaŭ ckavańnia.
Paśla pryjšli niemcy, paśla na Buhu zrabiłasia miaža, paśla jany znoŭ źnikła z napadam nacystaŭ na SSSR i viarnułasia znoŭ razam z savietami. Doktara Dmytryjuka na miesiac pasadzić u turmu jašče i hiestapa – kali niemcy likvidavali ŭkrainskaje padpolle na Bieraściejščynie.
U 1944 hodzie pravasłaŭnaja carkva ŭ Kastamałotach zharyć, imavierna, u vyniku padpału palakami, a ŭnijackaja zachavajecca. Častka miascovaha nasielnictva paličyć za lepšaje pierajechać u SSSR. Druhuju častku palaki departujuć u časie «Apieracyi «Visła», ale paśla padzieńnia stalinistaŭ bolšaść vierniecca na maciarynščynu. A voś tyja, chto pierajechaŭ u SSSR ci ZŠA, užo nie viernucca. Dva pakaleńni – i ludzi pryrastajuć na novych sialibach, navat kali zachoŭvajuć vialikuju viernaść nacyjanalnym ideałam.
Doktar Dmytryjuk paśla Druhoj suśvietnaj budzie pracavać i žyć u ZŠA. Hetaja supierdziaržava prytuliła vyhnancaŭ z paniavolenaj Jeŭropy, jakim tam pahražała śmierć z zachadu i ŭschodu.
Bolšaści aktyvistaŭ ukrainskaj hramady Bresta i Padlašša chapiła ŭdačy i rozumu vyjechać pierad prychodam savieckaha vojska, inakš by jany zahinuli ad ruk savietaŭ, jakija najpierš vyniščali śviadomuju intelihiencyju zachoplenych narodaŭ.
Uspaminy Dmytryjuka vydaŭ jahony syn Uładzimir, što žyvie ŭ ZŠA.
Pa Buhu miaža prajšła ŭsurjoz i nadoŭha. Na pravym bierazie Buhu ludzi ciapier ličać siabie biełarusami, na levym — palakami.
…
Dazvolu sabie nie pahadzicca z Aleham Łatyšonkam. Intelektualnyja płady źjaŭlajucca najčaściej nie tam, dzie jość hieny, a tam, dzie jość maralna, intelektualna vybitny čałaviek.
Toj, jaki daje prykład, pryhožy prykład, zakładaje tradycyju, sieje duch.
Siamja Dmytryjukoŭ — vydatnaje pra toje śviedčańnie. Usie da adnaho braty i siastra Dmytryjuka taksama atrymali vydatnuju adukacyju – duchoŭnuju, miedycynskuju, fiłałahičnuju — i ažanilisia ci vyjšli zamuž u takija ž adukavanyja siemji. Heta było jaŭna vynikam pazityŭnaje viery ichnych razumnych, choć i nibyta ciomnych baćkoŭ-sialan u navuku.
A jano, u svaju čarhu, było plonam dziejnaści razumnych nastaŭnikaŭ i śviataroŭ siała Kastamałoty.
Nacyjanalnaje i hramadzianskaje «samavyznačeńnie» bratoŭ i siaścior Dmytryjukoŭ adbyłosia adnačasova z navučańniem – dziakujučy tamu, što dziejali nacyjanalnyja ŚMI i niaŭradavyja arhanizacyi.
Jany identyfikavali siabie ŭkraincami, bo Bieraściejščyna, i Kastamałoty ŭ tym liku, havaryli pa-ŭkrainsku. Kali b nie było movy, nie było b i śviadomaści.
Kali ja pryjechaŭ u Kastamałoty ŭ 2008-m, tam jašče pamiatali siamju Dmytryjukoŭ, ale ŭžo trochi lehiendarna.
Ukrainskich instytucyj u Kastamałotach nie zastałosia, a vusnaja pamiać schilnaja pieratvarać usio ŭ mify. Raskazvali, što ŭ chacie Dmytryjukoŭ vitalisia nie «Dobry dzień», a «Słava Ukrainie»…
A straści ŭ Kastamałotach nie acichajuć dahetul. Pravasłaŭnyja zbudavali tam manastyrčyk, pieravieźli staruju carkvu ź vioski Dabravody, kab navat simvalična nie addać viosku unii, u jakoj užo śviatarom palak i panuje polskaść. Ale heta ŭžo mirnyja straści.
Kniha jość u Redakcyi. Kali kamu z daśledčykaŭ ci krajaznaŭcaŭ treba, kali łaska, źviartajciesia na nn@nn.by.
* * *
Vasil Dmytryjuk – deputat polskaha Sojma ad Bresckaj akruhi (1922-1927). Pa prafiesii doktar, rodam ź vioski Kastamałoty. Aktyvist ukrainskaha nacyjanalnaha ruchu.
Kastamałoty – vioska prykładna za 15 km na poŭdzień ad staradaŭniaha Bieraścia, na darozie Brest-Uładava-Lublin.
Ukrainski ruch na Bieraściejščynie byŭ mocny da 1950-ch hadoŭ XX stahodździa. U 1918—1919 Bieraściejščyna ŭvachodziła ŭ skład Ukrainskaj Narodnaj Respubliki. Na svabodnych vybarach 1920-ch rehijon hałasavaŭ za ŭkrainskija palityčnyja partyi, siarod ich «Sielrob». U čas Druhoj suśvietnaj vajny i paśla jaje tut dziejničała niekalki tysiač ukrainskich partyzan. Praktyčna ŭsich aktyvistaŭ ukrainskaha nacyjanalnaha ruchu źniščyli nacysty i saviety.