Chryścijanskija demakraty źbirajuć podpisy za pierajmienavańnie praśpiekta Dziaržynskaha ŭ praśpiekt Stankieviča
što vy dumajecie pra inicyjatyvu?
Siońnia, 6 studzienia, u hateli «Kamfort» projdzie viečaryna, pryśviečanaja 125-hodździu Adama Stankieviča.
6 studzienia spaŭniajecca 125 hadoŭ (6.01.1892) lidaru biełaruskaha ruchu 1920-40 hadoŭ, adnamu z zasnavalnikaŭ biełaruskamoŭnaha kaścioła i Tavarystva biełaruskaj škoły, kiraŭniku Biełaruskaj chryścijanskaj demakratyi, zakatavanamu ŭ HUŁAHu Adamu Stankieviču.
Adam Stankievič — śviatar, lidar biełaruskaha ruchu 1920-30-ych hadoŭ, piśmieńnik i redaktar, navukoviec i ideołah, kiraŭnik Biełaruskaj chryścijanskaj demakratyi ŭ epochu jaje roskvitu.
Naradziŭsia budučy pravadyr chadecyi 6 studzienia 1892 hoda ŭ sialanskaj siamji ŭ vioscy Arlaniaty, što na tahačasnaj Ašmianščynie (siońnia — Smarhonski rajon Haradzienščyny), u siamji biełaruskich sialanaŭ-katalikoŭ. Adsiul ža, z Arlaniataŭ, pachodziać znakamity fiłołah, pierakładčyk Biblii na biełaruskuju movu Janka Stankievič i litaraturaznaŭca, pieršy kiraŭnik Antybalšavickaha błoku narodaŭ Stanisłaŭ Stankievič.
Dziakujučy zdolnaściam Adama i jahonaj cikavaści da navuki, baćki padtrymlivali navučańnie syna śpiarša ŭ carkoŭna-prychodskaj škole ŭ Barunach, potym u Halšanskaj narodnaj škole, a dalej u haradskoj vučelni ŭ Ašmianach.
U 1910-m Adam pastupiŭ u Vilenskuju duchoŭnuju sieminaryju, jakuju skončyŭ na vydatna ŭ 1914-m i byŭ vyśviečany na ksiandza. Pieršaja jahonaja imša (prymicyja) adbyłasia ŭ staražytnym Krevie ŭ 1915-m.
Pastupajučy ŭ 1916-m Pieciarburhskuju duchoŭnuju akademiju jak adzin z najlepšych vilenskich studentaŭ, Adam užo mieŭ vyraznuju biełaruskuju śviadomaść — i heta adrazu dało mahčymaść jamu stać adnym z zavadataraŭ śviatarskaj supolnaści, ź jakoj uźnikła Biełaruskaja chryścijanskaja demakratyja.
Akademiju Adam Stankievič skončyŭ sa stupieńniu kandydata kananičnaha prava i rychtavaŭ mahisterskuju dysiertacyju «Vučeńnie Śviatoha Tamaša Akvinskaha pra siamju ŭ paraŭnańni z sučasnaj teoryjaj volnaha sajuza».
Pa viartańni Stankievič adrazu akunuŭsia ŭ vir pracy na Radzimie, dzie tolki adhrymieła vajna. Užo ŭ 1918-m jon vystupaje pierad sialanami Dzisienščyny pa-biełarusku — i słuchać jaho źbirajucca natoŭpy.
U 1919-m ksiandza Adama Stankieviča pryznačajuć u Vilniu, i z hetaha času jon stanovicca na čale Biełaruskaj Chryścijanskaj Demakratyčnaj Złučnaści, a paźniej — i ŭsiaho biełaruskaha ruchu. Ksiondz Adam uziaŭ na siabie redahavańnie «Krynicy» i vioŭ rej na pieršych sustrečach chadekaŭ. U 1924-m uznačaliŭ Tavarystva biełaruskaj škoły, a ŭ 1926-m — Biełaruski instytut haspadarki i kultury.
U listapadzie 1922 hoda Adam Stankievič byŭ abrany deputatam Sojma — pieršaha paślavajennaha parłamienta — ad Dzisny, Śviancian, Brasłava i Pastaŭ. U jakaści deputata da 1926 hoda ksiondz Adam zaniaŭ pasadu namieśnika kiraŭnika biełaruskaj frakcyi i šmatkroć vystupaŭ u abaronu pravoŭ biełarusaŭ z trybuny Sojma. Ładziŭ šmatludnyja mitynhi na svajoj akruzie i za jaje miežami — u Hrodnie, Niaśvižy, Daŭhinavie, Žodziškach - i zdabyŭ usieahulnuju pavahu biełaruskaha hramadstva dy navat vorahaŭ.
Za biełaruskuju pazicyju ŭłady Polščy jaho aryštoŭvali, kanfiskoŭvali nakłady «Krynicy», suprać jaho pačynali kryminalnyja spravy; urešcie ŭ 1929 hodzie vilenski arcybiskup Ramuald Jabłžykoŭski zabaraniŭ ksiandzu udzieł u Biełaruskaj chryścijanskaj demakratyi, i Stankieviču daviałosia vieści svaju pracu niepublična. U 1938 hodzie ksiandza Adama uvohule sasłali na 5 hadoŭ u Słonim — i tolki z pačatkam vajny jon zdoleŭ viarnucca ŭ Vilniu.
Pra hłybokuju chryścijanskuju vieru Adama Stankieviča śviedčyć adzin małaviadomy fakt. U 1941-m, kali niemcy zachapili Litvu, ksiondz Adam chavaŭ u kaściole šaścioch savieckich hramadzianaŭ, u tym liku balšavickaha kamisara — usim im pahražaŭ rasstreł. Praz vosiem hadoŭ kamunisty aryštujuć Adama Stankieviča.
U 1944 hodzie, zaniaŭšy Vilniu, saviety vyklikajuć ksiandza, jaki ŭsiu vajnu słužyŭ u kaściole i zajmaŭsia biełaruskaj škołaj — i sprabujuć schilić jaho da supracy: uznačalić asobny ad Vatykana katalicki ruch. Stankievič admoviŭsia. Tady, u 1949-m jaho aryštoŭvajuć — i z prysudam 25 hadoŭ vypraŭlajuć u Sibir.
Darohaju ksiondz Adam mocna zachvareŭ — i pamior pa prybyćci ŭ łahier.
Dalej piša Viktar Sikora, jakomu daviałosia chavać ksiandza Stankieviča: «U Tajšecie było tak ustanoŭlena, što kali kaho chavali, abaviazkova niabožčyka spačatku pryvozili ŭ morh, kab zrabić uskryćcio. Bajalisia, kab chtości žyvy nie ŭciok pad vyhladam miortvaha. «Pracavaŭ» tam admysłovy «miaśnik», jaki prosta rvaŭ trup na kavałki… Vyrašyŭ ja, što pachavaju ksiandza Adama, praviadu jaho ŭ apošniuju darohu. Uziaŭ sani, pałazy jakich byli z dreva zroblenyja. Vioz ich na sabie, bo koniej nie było. Dahetul ja nie mahu być na pachavańniach, bo nie mahu zabyć taho, što adbyłosia ŭ Tajšecie… Padvozim sani da varotaŭ. Jany adčyniajucca. Ź dziažurki vychodzić «miaśnik» z «kišnioj», što rybaki zimoj lod prabivajuć. I joj ksiandzu ŭdaryŭ u hrudzi… A paśla druhi vychodzić z kuvałdaj i bje jaho pa hałavie. Prałamiŭ jaje, palacieli mazhi… Ja ledź nie samleŭ…» («Apošni šlach Adama Stankieviča // «Naša Niva» № 34(155), 13-19 śniežn. 1999).
Historyja strašnaja: byccam sam djabał šaleŭ u jaraści nad ciełam niepachisnaha ksiandza.
Jak śviatar, Adam Stankievič zaŭždy zastavaŭsia dobrym pastyram — i vioŭ, achoŭvaŭ, abaraniaŭ, ratavaŭ svaju parafiju i svoj narod. Jahonyja hłybokija kazani składajuć cełuju knihu biełaruskaha chryścijanstva. Jahonaje daśledavańnie «Rodnaja mova ŭ śviatyniach» dahetul — fundamientalnaja praca dla navukoŭcaŭ i śviataroŭ.
Jak litaratar, ksiondz Adam pakinuŭ pa sabie vialikuju spadčynu knih, pryśviečanych sarcavinnym asobam biełaruskaha ruchu — Skarynu, Vitaŭtu, Kalinoŭskamu, Epimach-Šypiłu, i hałoŭnym temam — movie, historyi, chryścijanstvu.
Jak padličyŭ Uładzimir Konan, Adam Stankievič — aŭtar dzieviatnaccaci knih i brašur, kala 1000 artykułaŭ, natatak u štotydnioviku «Krynica», časopisie «Chryścijanskaja dumka» i inšych vydańniach. Siarod ich — «Rodnaja mova ŭ śviatyniach» (1929), «Da historyi biełaruskaha palityčnaha vyzvaleńnia» (1939), «Biełaruski chryścijanski ruch» (1939), «Chryścijanstva i biełaruski narod: sproba sintezy» (1940), brašury «Doktar Francišak Skaryna pieršy drukar biełaruski: 1525—1925» (1925), «Vitaŭt Vialiki i biełarusy» (1930), «Biełaruskaja mova ŭ škołach Biełarusi ChVI i ChVII stst.» (1928), «Franciš Bahuševič. Jaho žyćcio i tvorčaść» (1930), «Prafiesar Branisłaŭ Epimach-Šypiła: ź jaho žyćcia i pracy» (1934), «Mahnušeŭski. Paŭluk Bahrym. Babroŭski» (1937), «Kazimier Svajak. Narysy ab jaho ideołohii» (1931), «Z žyćcia i dziejnaści Kazimiera Svajaka» (1936), «Michał Zabejda-Sumicki i biełaruskaja narodnaja pieśnia» (1938), «Na śviata matki» (1940).
BCHD pačała zbor podpisaŭ za pierajmienavańnie praśpiekta Dziaržynskaha ŭ Minsku ŭ praśpiekt Adama Stankieviča.