U Bresckaj krepaści carkoŭniki chočuć zatynkavać śviedčańni vajny. Žychary horada suprać
Žychary Bresta bjuć tryvohu: adzin z samych niezvyčajnych i atmaśfiernych chramaŭ krainy ryzykuje stracić svaju hałoŭnuju admietnaść. U Śviata-Mikałajeŭskim harnizonnym sabory płanujuć pravieści restaŭracyju, u čas jakoj zatynkujuć unutranyja ścieny, jakija admysłova pakinuli ŭ razburanym stanie, kali adnaŭlali chram. Pad płastom tynkoŭki i novych rośpisaŭ nazaŭždy źniknuć aŭtentyčnyja ślady ad kul i snaradaŭ, jakija pakinuła vajna.
Harnizonny chram śviaciciela Mikałaja Cudatvorca. Fota: Jandeks Karty
Tryvožnaj infarmacyjaj padzialiŭsia brescki videabłohier Juryj Navumik. Spasyłajučysia na svaje krynicy, jon śćviardžaje, što carkva maje namier viarnuć budynku «davajenny vyhlad» (havorka pra pieryjad da Pieršaj suśvietnaj). Faktyčna heta aznačaje, što paškodžanyja ŭ bajach cahlanyja ścieny, ź jakich vybuchami źbiła tynkoŭku i jakija dahetul zachoŭvajuć šnary ad askiepkaŭ, płanujuć vyraŭnavać i zapisać kananičnym rośpisam.
Bieraściejcy apasajucca, što takim čynam buduć ściortyja «niamyja śviedki abarony Bresckaj krepaści». Bo mienavita tut, u budynku, jaki ŭ 1941 hodzie słužyŭ kłubam 84‑ha strałkovaha pałka, išli žorstkija rukapašnyja bai, a z voknaŭ niemcy karekciravali ahoń artyleryi.
Harnizonny chram u čas restaŭracyi ŭ 2009 hodzie. Fota: Wikimedia Commons
Sučasny vyhlad harnizonnaha chrama. Fota: Wikimedia Commons
Varta nahadać, što paśla vajny chram doŭhi čas stajaŭ u ruinach. U 1972 hodzie jaho zakansiervavali jak častku miemaryjała, a viernikam viarnuli tolki ŭ 1994 hodzie. Maštabnaja restaŭracyja praciahvałasia bolš za dziesiać hadoŭ i zaviaršyłasia tolki ŭ 2012 hodzie: tady budynku viarnuli kupał, kryžy i atynkavali fasady.
Adnak unutranuju prastoru admysłova pakinuli ŭ tym vyhladzie, u jakim jana dajšła da taho času — heta było pryncypovaje rašeńnie tahačasnych restaŭrataraŭ.
Kancepcyja palahała ŭ tym, kab zachavać duch «krepaści-hieroja» ŭnutry chrama. Aholenaja cehła, ślady hary, vybainy ad kul i askiepkaŭ pavinny byli słužyć viečnym napaminam pra canu miru. Mienavita hety kantrast — idealny fasad i zranieny interjer — zrabiŭ Brescki harnizonny sabor unikalnym abjektam, jaki nie maje anałahaŭ u Biełarusi.
Abiacali nie rabić jeŭraramont
Jašče ŭ 2019 hodzie ŭ siužecie dziaržaŭnaha telekanała ANT nastajaciel sabora protaijerej Vital Chanaviec publična abiacaŭ zachavać aŭtentyčnaść śviatyni. Tady jon pierakonvaŭ žurnalistaŭ i viernikaŭ:
«Naša ideja jakaja: nie całkam raśpisać chram, kab zmyć usie ślady historyi. Tamu što ŭ hetym jaho ŭnikalnaść. Unikalnaść hetaha chrama ŭ tym, što jon nosić na sabie hetyja ślady. Naša zadača — nie jeŭraramont zrabić».
Interjery harnizonnaha chrama śviaciciela Mikałaja Cudatvorca. Fota: Wikimedia Commons
Interjery harnizonnaha chrama śviaciciela Mikałaja Cudatvorca. Fota: Wikimedia Commons
Tady, siem hadoŭ tamu, nastajaciel pryznavaŭ, što hołyja, zranienyja ścieny stvarajuć unikalnuju atmaśfieru. Sami vierniki ŭ intervju padkreślivali, što «ŭnutranaja čyścinia» i zachavańnie śladoŭ razbureńnia naviavajuć spakoj i dazvalajuć adčuć malitvu pa-asablivamu. Adnak, padobna, kancepcyja źmianiłasia, i žadańnie zrabić «pryhoža» i «pa-bahatamu» pieramahło pavahu da trahičnaj historyi.
Chto staić za novymi płanami?
Razmovy pra nieabchodnaść rośpisu vialisia ŭ carkoŭnych kułuarach daŭno, adnak aktyvizavalisia jany mienavita ŭ apošni čas.
Vizit u chram archijepiskapa Iaana ŭ supravadžeńni Maksima Vieramiajuka, dyrektara miascovaj architekturnaj majsterni. Fota: sajt Bresckaj jeparchii
26 červienia 2025 hoda chram ź vizitam naviedaŭ archijepiskap Brescki i Kobrynski Iaan. Ijerarcha supravadžaŭ Maksim Vieramiajuk — dyrektar architekturnaj majsterni Majsterni. Padčas sustrečy abmiarkoŭvałasia kancepcyja restaŭracyjnych rabot. Najaŭnaść kankretnaha architektara śviedčyć pra toje, što ad razmoŭ carkva pierachodzić da spravy.
Situacyja paharšajecca tym, što dakładnych źviestak pra interjery chrama ŭzoru XIX stahodździa zachavałasia vielmi mała. Luby akademičny rośpis siońnia budzie fantazijaj na temu, jon pieratvoryć atmaśfierny pomnik u šarahovuju carkvu.
Ścirańnie składanaj historyi
Da našaha času zachavalisia tolki fotazdymki interjeraŭ chrama, kali jon byŭ pierarobleny palakami ŭ kaścioł. Fota: Wikimedia Commons
Rośpis z kryłataj husaryjaj u chramie, pieraroblenym pad kaścioł. Fota: Wikimedia Commons
Rośpis, pryśviečany «cudu nad Visłaj» — Varšaŭskaj bitvie 1920 hodzie, u jakoj palaki zdoleli adbić imklivy nastup Čyrvonaj armii, pierałamiŭšy tym samym chod saviecka-polskaj vajny. Fota: Wikimedia Commons
Akramia śladoŭ vajny, pad pahrozaj źniščeńnia mohuć apynucca i ślady mižvajennaha pieryjadu. Historyja sabora składanaja: pabudavany jak pravasłaŭny ŭ siaredzinie XIX stahodździa, u 1920‑ia jon byŭ pierabudavany ŭ katalicki harnizonny kaścioł pa prajekcie architektara Julijana Lisieckaha.
Skulpturny ambon, jaki zastaŭsia z časoŭ, kali chram byŭ pierarobleny palakami ŭ kaścioł. Fota: Wikimedia Commons
Skulpturny dekor ambona z vyjavaj Śviatoha Ducha. Fota: Jandeks Karty
Skulpturny dekor ambona z vyjavami ludziej. Fota: Jandeks Karty
Ad taho času ŭ interjery zastalisia niekatoryja elemienty azdableńnia, naprykład, frahmienty rośpisaŭ i ambon, bahata ŭpryhožany skulpturnym dekoram, jakoha paźbiahaje RPC. Poŭnaje adnaŭleńnie ŭ razumieńni RPC moža aznačać i začystku ŭsiaho, što nie ŭpisvajecca ŭ maskoŭski kanon.
Anałahičny scenar užo byŭ realizavany ŭ Minsku ŭ carkvie Alaksandra Nieŭskaha na Vajskovych mohiłkach, aficyjnaj historyka-kulturnaj kaštoŭnaści. Tam staryja rośpisy byli zapisanyja novymi, vykananymi palechskimi majstrami z Rasii.
Brescki harnizonny sabor, jaki pieražyŭ šturmy, abstreły i hady zapuścieńnia, siońnia staić pierad pahrozaj stracić svaju dušu — tyja samyja šurpataść, skoły i vyboiny, jakija robiać jaho ŭnikalnym i hłybokim pa atmaśfiery.
«Heta nie chram, heta šnar»
Reakcyja haradžan na navinu pra mahčymy ramont ścien akazałasia pradkazalna burnaj i amal adnadušnaj. U kamientaryjach pad videa absalutnaja bolšaść vykazvajecca suprać umiašańnia ŭ interjery chrama.
Ludzi ŭsprymajuć zranienyja ścieny sabora nie jak defiekt, jaki patrabuje vypraŭleńnia, a jak hałoŭnuju kaštoŭnaść, žyvy dokaz trahiedyi, jaki macniejšy za lubyja padručniki historyi.
Šmat chto ź miascovych žycharoŭ pryznajecca, što vybiraŭ hety chram dla chryščeńnia dziaciej ci viančańnia mienavita z-za jaho atmaśfiery i adsutnaści pafasnaha zołata. Bieraściejcy nazyvajuć sabor «miescam siły» i «sercam krepaści», spraviadliva adznačajučy, što paśla jeŭraramontu jon stanie «adnym z mnohich», straciŭšy svaju dušu.
Razburany ŭ čas vajny chram. Fota: openborder.brsu.by
Ruiny chrama ŭ druhoj pałovie minułaha stahodździa. Fota: openborder.brsu.by
«Heta adziny chram, dzie dumaješ pra malitvu, a nie pra zołata, jakoje bje ŭ vočy», — pišuć vierniki.
Ludzi bajacca, što pad płastom tynkoŭki źniknuć nie prosta dzirki ad kul, a adčuvańnie realnaści vajny, jakoje asabliva vostra ŭsprymajecca dziećmi i turystami.
Adnak jość i inšyja mierkavańni. Siarod sotniaŭ aburanych hałasoŭ prabivajucca redkija kamientaryi prychilnikaŭ abnaŭleńniach chrama, jakija, jak praviła, blizkija da carkoŭnych kołaŭ. Ich arhumientacyja budujecca na teałahičnym tezisie, što «Dom Božy pavinien być pravobrazam Raju», a značyć — pryhožym, raśpisanym i dahledžanym, a nie nahadvać «chleŭ» ci «ruinu».
Taksama vykazvajecca dumka pra techničnuju nieabchodnaść rabot, maŭlaŭ, adkrytaja cehła z časam razburajecca i syplecca na hałovy viernikaŭ.
Pry hetym abaroncy zadumy abnaŭleńnia časta pierachodziać na ahresiŭny ton, abvinavačvajučy apanientaŭ u adsutnaści sapraŭdnaj viery i žadańni chajpanuć na śviatyni, jakaja jurydyčna naležyć carkvie, a nie horadu.
Asobnaje miesca ŭ dyskusii zajmaje pytańnie pryjarytetaŭ. Haradžanie słušna zaŭvažajuć: kali ŭ jeparchii ci sponsaraŭ jość lišnija srodki, to ŭ krepaści i horadzie chapaje sapraŭdnych ruin, jakija patrabujuć nieadkładnaha vyratavańnia. Naprykład, pobač znachodzicca zakinutaja kaplica Alaksandra Nieŭskaha i paŭrazburany biernardzinski klaštar.