Skaryna jak makułatura. Pra što śviedčać arkušy biełaruskaha drukara ŭnutry čužoha pieraplotu?
Staronki vydańniaŭ biełaruskaha pieršadrukara viarnulisia ŭ Prahu, ale nie ŭ jakaści falijantaŭ, a jak abrezki, jakija amal piać stahodździaŭ byli schavanyja ŭnutry skuranoha pieraplotu inšaj knihi. Hetaja paradaksalnaja znachodka raskryvaje niekatoryja detali suviaziaŭ Francyska Skaryny.
Piaredniaja častka pieraplotu, u jakim byŭ vyjaŭleny frahmient šostaha arkuša «Knihi Sudździaŭ», nadrukavanaj Franciškam Skarynam pry kancy 1519 hoda ŭ Prazie. Fota: z publikacyi
Daśledčyk Karłavaha ŭniviersiteta Alaksandr Paršankoŭ vyjaviŭ u Prazie 14 nieviadomych raniej frahmientaŭ «Knihi Sudździaŭ» Francyska Skaryny. Pra heta jon piša ŭ artykule, apublikavanym u navukovym časopisie Slavistica Vilnensis.
U historyi biełaruskaha knihadrukavańnia Praha zajmaje narožnaje miesca. Mienavita tut pamiž 1517 i 1519 hadami pałačanin vydavaŭ svaju Bibliju. Ale siońnia poŭnych aryhinałaŭ u Prazie amal nie zastałosia. Adziny pražski ekzemplar, kniha «Isus Sirachaŭ», viarnuŭsia tudy tolki ŭ 1867 hodzie jak padarunak rasijskaha słavista Piatra Biassonava. Ślady biełaruskaha drukara davodzicca šukać u niečakanych miescach.
Kniha, pad skuraj pieraplotu jakoj byli vyjaŭlenyja 14 frahmientaŭ z «Knihi Sudździaŭ», nadrukavanaj Franciškam Skarynam u kancy 1519 hoda ŭ Prazie. Fota: z publikacyi
U kastryčniku 2025 hoda ŭ adnoj z bukinistyčnych kram češskaj stalicy źjaviŭsia toŭsty tom. Jon pryjechaŭ z pryvatnaj kalekcyi i ŭjaŭlaŭ saboj kanvalut — zbornik ź piaci asobnych łacinskich vydańniaŭ teałahičnych prac dziejačoŭ rańniaj refarmacyi. Knihi byli addrukavanyja ŭ 1527 hodzie, a sam zbornik byŭ ustaŭleny ŭ masiŭny pieraplot z buraj vałovaj skury. Mienavita pad hetaj skuraj i chavałasia znachodka.
U XVI stahodździ papiera kaštavała doraha, ale draŭlanyja ci kardonnyja doški vokładak patrabavali ŭmacavańnia. Staryja majstry-pieraplotčyki mieli vyklučna prahmatyčny padychod: jany vykuplali ŭ drukarniach nierealizavanyja nakłady, brakavanyja arkušy abo prosta staryja knihi i biaźlitasna rezali ich na pałoski. Hetaj makułaturaj jany načyniali skuranyja falijanty dla nadańnia im vahi i ščylnaści.
Toje, što dla tahačasnych ramieśnikaŭ było vytvorčym śmiećciem, dla sučasnych historykaŭ stała kapsułaj času. Kali kanvalut trapiŭ u ruki restaŭrataraŭ, vyśvietliłasia, što piaredniaja i zadniaja častki jaho pieraplotu składajucca z arkušaŭ skarynaŭskaj «Knihi Sudździaŭ».
Zastaŭka na adnym z vyjaŭlenych frahmientaŭ «Knihi Sudździaŭ» z vyjavaj sihnieta Skaryny: sonca i miesiaca. Fota: z publikacyi
Data vychadu hetaha, darečy, apošniaha pražskaha vydańnia biełaruskaha aśvietnika viadomaja dakładna — 15 śniežnia 1519 hoda. Kožny z čatyrnaccaci znojdzienych frahmientaŭ ujaŭlaje saboj pałovu aryhinalnaha arkuša farmatu in quarto.
Samaje cikavaje ŭ hetaj historyi — hieahrafija. Na advarotnym baku pieraplotu ciśnieńniem paznačany hod jaho stvareńnia — 1528, a taksama inicyjały majstra «HB» z mužčynskim partretam.
Navukoŭcam hety čałaviek znajomy. Majstar NV pracavaŭ nie ŭ Prazie i nie ŭ Vilni, a va Urocłavie ŭ 1520— 1540‑ia hady. Jon pieraplataŭ knihi dla ŭrocłaŭskaha mahistrata i viadomaha silezskaha refarmatara Jana Chiesa.
I heta ŭžo nie pieršy vypadak, kali jaho praca pierasiakajecca ź biełaruskaj historyjaj. Jašče ŭ 1977 hodzie ŭ Słavianskaj biblijatecy Čechii byli vyjaŭlenyja inšyja frahmienty Skaryny, ušytyja ŭ reniesansny pieraplot starych jurydyčnych knih taho ž samaha Majstra NV.
Detal vokładki knihi ź inicyjałami majstra-pieraplotčyka. Fota: z publikacyi
Vidać, urocłaŭski majstar sistematyčna nabyvaŭ skarynaŭskuju makułaturu dla svaich patreb. Heta paćviardžaje toje, što Francysk Skaryna ci jahonyja knihahandlary mieli ciesnyja kantakty ź silezskimi vydaŭcami i mahistratami.
Z Urocłava kniha ź biełaruskimi staronkami ŭnutry praciahvała vandravać dalej, apynuŭšysia ŭ siaredzinie XVIII stahodździa na miažy Silezii i Słavakii, kab praz amal trysta hadoŭ viarnucca ŭ Prahu.