Čamu paziachańnie takoje zaraznaje?
Varta adnamu čałavieku ŭ pakoi šyroka adkryć rot, jak praź imhnieńnie heta paŭtarajuć astatnija. Hetaja dziŭnaja łancuhovaja reakcyja ŭłaścivaja nie tolki ludziam, ale i mnohim vidam žyvioł. Časopis Der Spiegel raźbiraŭsia ŭ sučasnych navukovych teoryjach, jakija sprabujuć rastłumačyć, čamu hety prosty refleks nastolki zaraźlivy i jakija tajamnicy jon chavaje.
Fota: Getty Images
Paziachańnie — adna z samych univiersalnych formaŭ pavodzin u pryrodzie. Hety praces abjadnoŭvaje čałavieka z šympanze, słanami, śvińniami i navat ptuškami. Bolš za toje, my pačynajem paziachać jašče da naradžeńnia: navukoŭcy zafiksavali, što čałaviečy płod robić heta prykładna dva razy na hadzinu. Daśledčyki nazirali padobnyja pavodziny navat u takich niečakanych žyvioł, jak delfiny.
Niahledziačy na toje, što čałaviek paziachaje ŭ siarednim dzieviać razoŭ na dzień, a sam akt doŭžycca ad čatyroch da siami siekund, navuka dahetul vielmi mała viedaje pra pryrodu hetaj źjavy. Robiert Provajn (Robert Provine), pijanier u halinie vyvučeńnia paziachańnia, jašče ŭ 1980‑ch hadach nazyvaŭ jaho «najmienš zrazumiełaj paŭsiadzionnaj prajavaj čałavieka», i z taho času situacyja źmianiłasia nie nadta istotna.
Letaś u navukovym časopisie «Somnologie» byŭ apublikavany ahladny artykuł, aŭtary jakoha zrabili vysnovu ab tym, što «paziachańnie — adna z najmienš daśledavanych pavodnickich reakcyj». Adna z samych vialikich zahadak palahaje ŭ tym, čamu paziachańnie — i biez taho dziŭny praces, jaki ciažka patłumačyć, — źjaŭlajecca zaraźlivym.
Fizijałahična paziachańnie — heta składany refleks. My hłyboka ŭdychajem, napružvajem myšcy šyi i horła, a naša dyjafrahma ździajśniaje intensiŭny ruch. Časam heta supravadžajecca ślaźmi albo palapšeńniem słychu za košt vyraŭnoŭvańnia cisku ŭ siarednim vuchu. Znakamity Hipakrat vieryŭ, što takim čynam arhanizm pazbaŭlajecca ad «drennaha pavietra».
Raściažka dla čerapa
Doŭhi čas papularnaj była teoryja pra toje, što paziachańnie słužyć dla nasyčeńnia kryvi kisłarodam. Adnak ekśpierymienty Robierta Provajna abvierhli jaje amal čatyry dziesiacihodździ tamu.
Padčas ekśpierymientu vučony davaŭ paddoślednym udychać hazavuju sumieś z pavyšanym utrymańniem CO₂ abo čysty kisłarod i vyśvietliŭ: nivodnaja z hrup nie pačała paziachać čaściej za inšuju.
Siońnia siarod navukoŭcaŭ daminuje hipoteza «astudžeńnia mozhu», jakuju aktyŭna raźvivaje amierykanski bijołah Endru Hełap (Andrew Gallup). Pavodle jaje, paziachańnie dapamahaje rehulavać tempieraturu mozhu: svojeasablivaja «raściažka» čerapa ŭzmacniaje kryvaciok i spryjaje astudžeńniu.
Ekśpierymienty pakazali, što ludzi radziej paziachajuć, kali im prykłaści niešta chałodnaje da iłba. Ličycca, što heta moža palapšać pracu mozhu i słužyć sihnałam dla aktyvizacyi.
Niekatoryja navukoŭcy miarkujuć, što paziachańnie — heta sihnał da abudžeńnia, jaki davaŭ evalucyjnuju pieravahu: jano zaraźlivaje, bo kalektyŭnaje paziachańnie pavyšaje ŭzrovień uvažlivaści ŭsioj hrupy.
Znak blizkaści?
Inšyja daśledčyki schilajucca da dumki, što zaraźlivaść paziachańnia — heta nie stolki miechanizm vyžyvańnia, kolki sacyjalnaja źjava, u jakoj klučavuju rolu adyhryvaje empatyja. U daśledavańni 2021 hoda, apublikavanym u časopisie «Scientific Reports», Hełap i jaho kalehi vyjavili, što ludzi ź psichapatyčnymi rysami mienš reahujuć na paziachańnie inšych.
Akramia taho, toje, ci padchopicie vy paziachańnie, moža zaležać ad stupieni vašaj blizkaści z čałaviekam. Padčas daśledavańnia 2011 hoda navukoŭcy vyznačyli: paddoślednyja čaściej paziachali ŭśled za svajakom, čym za siabram, i čaściej za siabram, čym za zusim nieznajomym čałaviekam.
Padobnaja suviaź nazirajecca i pamiž čałaviekam i jaho chatnim hadavancam: sabaki značna čaściej paziachajuć uśled za svaim haspadarom, čym za čužym čałaviekam.
Fota: Kentaroo Tryman / Getty Images
Tym nie mienš, pytańnie, ci źjaŭlajecca paziachańnie vyklučna prykmietaj emacyjnaj blizkaści, zastajecca adkrytym. Śpis žyvioł, zdolnych da zaraźlivaha paziachańnia, uvieś čas papaŭniajecca — niadaŭna ŭ jaho ŭklučyli lemuraŭ i navat chaładnakroŭnych rybak danija-reryja. Apošniaje adkryćcio asabliva intryhuje, bo raniej hety refleks ličyŭsia prerahatyvaj ciepłakroŭnych sacyjalnych istot.
Heta stvaraje novyja zahadki dla navuki, paćviardžajučy słovy Endru Hełapa: kožnaje novaje daśledavańnie nie tolki daje adkazy, ale i pakazvaje, nakolki vielizarnaj zastajecca śfiera našaha niaviedańnia.