Čamu encykliku Papy Lva XIV paraŭnoŭvajuć z Batleryjanskim džychadam sa śvietu «Dziuny», a hałoŭnuju mudraść jon čerpaje ŭ słovach Handalfa
Katalickaja carkva abviaściła intelektualnuju vajnu niekantralavanym ałharytmam štučnaha intelektu, pieratvaryŭšysia ŭ hałoŭnaha krytyka technałahičnych hihantaŭ Kremnijevaj daliny. Pieršy fundamientalny dakumient novaha pantyfika, jaki pastaviŭ pad sumnieŭ etyku štučnaha intelektu, spravakavaŭ paraŭnańni jaho z kultavaj navukovaj fantastykaj.
Choć u sacsietkach, paraŭnoŭvajučy encykliku Papy Lva XIV z Batleryjanskim džychadam, vykarystoŭvajuć kadry z Połam Muad'Dzibam (Tymaci Šałame) ź filma «Dziuna» Deni Vilniova, ale ŭ chranałohii suśvietu heta anachranizm, bo pamiž hetymi padziejami pralahajuć tysiačahodździ. Kadr ź filma
Ad Vaviłonskaj viežy da myślačych mašyn
U kancy maja 2026 hoda Vatykan apublikavaŭ Magnifica Humanitas («Vieličnaje čałaviectva») — pieršuju encykliku Lva XIV. Simvalična, što dakumient byŭ padpisany ŭ dzień 135‑j hadaviny Rerum Novarum, histaryčnaha traktata Lva XIII, jaki kaliści abaraniaŭ pravy pracoŭnych ad biezabličnaj industryjalizacyi.
Ciapier ža mišeńniu staŭ štučny intelekt. Papa zaklikaŭ faktyčna «razzbroić» ałharytmy, pazbaviŭšy ich prava prymać rašeńni ŭ vajennaj śfiery i vyzvaliŭšy čałaviectva ad łohiki ličbavaha daminavańnia.
Papa Leŭ XIV. Fota: Getty Images / Simone Risoluti — Vatican Media via Vatican Pool
Tekst utrymlivaje papiaredžańnie pra toje, što ludzi stajać pierad vybaram pamiž budaŭnictvam novaj Vaviłonskaj viežy, dzie efiektyŭnaść źniščaje čałaviečuju hodnaść, i adnaŭleńniem Ijerusalima, zasnavanym na supolnaj adkaznaści.
Technaskieptyki i daŭnija krytyki hienieratyŭnych ałharytmaŭ radavalisia niečakanamu sajuźniku, a pierakananyja ateisty i ahnostyki žartavali, što hatovyja choć siońnia ž viarnucca va ŭłońnie carkvy, kali taja sapraŭdy pačnie palić data-centry.
Sama dumka, što Katalickaja carkva, najbolš upłyvovaja relihijnaja arhanizacyja ŭ śviecie, jakaja naličvaje dźvie tysiačy hadoŭ historyi i abjadnoŭvaje 1,3 miljona viernikaŭ, abviaščaje śviatuju vajnu štučnamu intelektu, začaroŭvaje svajoj mastackaj vyraznaściu.
Internet-reakcyja na papski manifiest akazałasia nie mienš cikavaj za sam tekst. Sacyjalnyja sietki imhnienna zapoŭnilisia miemami, jakija paraŭnoŭvajuć zaklik pantyfika z pačatkam Batleryjanskaha džychadu.
Hety kancept, uziaty z suśvietu «Dziuny» Frenka Hierbierta, pieršaja kniha jakoha pabačyła śviet roŭna 61 hod tamu, akazaŭsia idealnaj mietafaraj dla apisańnia sučasnych tryvoh. (Kniha, darečy, pierakładzienaja na biełaruskuju movu i pradajecca ŭ vydaviectvie «Januškievič».)
Batleryjanski džychad čałaviectva suprać razumnych mašyn. Kadr z animacyjnaha prałoha televizijnaj viersii «Dziuny» (1984)
«Batleryjanski džychad zaraz!» Fota z sacsietak
Pavodle mifałohii ramana, jašče za tysiačahodździ da naradžeńnia Poła Atrejdesa čałaviectva pieražyła katastrafičnuju vajnu suprać «myślačych mašyn», nazvanuju Batleryjanskim džychadam, paśla taho, jak nieaściarožna delehavała im kantrol nad ułasnym žyćciom.
U vyniku pieramohi paŭstancaŭ byŭ stvorany tekst sinkretyčnaj Aranžavaj Katalickaj Biblii sa strohaj zapaviedździu, jakaja nazaŭždy zabaraniała stvarać mašyny pa vobrazie čałaviečaha rozumu.
Aranžavaja Katalickaja Biblija ŭ realnym žyćci
Karystalniki sacyjalnych sietak iranizavali, što jak tolki Rymski Papa faktyčna abviaściŭ śviatuju vajnu ałharytmam, kudyści adrazu źnikli ŭsie amatary histaryčnych rekanstrukcyj, novyja kryžaki z nabitymi na hrudziach kryžami, jakija tak doŭha malili pra novy kryžovy pachod.
Vokładka pieršaha vydańnia ramana «Dziuna», jaki pabačyŭ śviet u 1965 hodzie. «Dziuna» stała sapraŭdnym kultam siarod navukova-techničnaj intelihiencyi (fizikaŭ, matematykaŭ, prahramistaŭ i inžynieraŭ), zachapiŭšy ich svajoj hłybinioj macniej, čym kłasičnaja kaśmičnaja fantastyka
Ahladalniki słušna źviarnuli ŭvahu na nietypovuju bijahrafiju samoha Lva XIV, jaki da pryniaćcia sanu byŭ studentam-matematykam z Čykaha. Siońnia jamu siemdziesiat hadoŭ, i całkam imavierna, što ŭ maładości jon nie prosta čuŭ pra suśviet Hierbierta, ale i pračytaŭ sieryju jak minimum da ramana «Boh-Impieratar Dziuny» — małavierahodna, što jon moh abminuć hetuju sieryju na chvali jaje papularnaści.
U knihach amierykanskaha fantasta admova ad kampjutaraŭ pryviała da raźvićcia čałaviečych zdolnaściaŭ praz ordeny mientataŭ i Bene Hieseryt, bo aŭtar całkam padzialaŭ fiłasofskuju tezu pra toje, što vykarystańnie mašyn niaŭchilna vučyć ludziej dumać jak mašyny.
Orden siaścior Bene Hieseryt byŭ zaklikany raźvić čałaviectva i źbierahčy jaho ad hibieli, kali ludzi źniščyli ŭsie razumnyja mašyny. Kadr z animacyjnaha prałoha televizijnaj viersii «Dziuny» (1984)
Vatykan paŭtaraje hetuju dumku praktyčna dasłoŭna, papiaredžvajučy pra pahrozu straty svabody maralnaha vybaru, kali čałaviek addaje ŭsiu subjektnaść niejrasietkam.
Kałanijalizm danych i novyja raby
Za fantastyčnymi mietafarami ŭ encyklicy chavajecca vielmi žorstkaja acenka.
Vatykan naŭprost nazyvaje ciapierašni padychod karparacyj da zboru miedycynskich dadzienych, hienietyčnych kart i demahrafičnaj infarmacyi ličbavym nieakałanijalizmam. Hetyja źviestki stali «novaj redkaj ziamloj», jakaja vykačvajecca z uraźlivych rehijonaŭ dla treniroŭki kamiercyjnych madelaŭ.
Čałaviectva ŭ rabstvie razumnych mašyn. Kadr z animacyjnaha prałoha televizijnaj viersii «Dziuny» (1984)
Tut znoŭ naprošvajecca paraŭnańnie z ekanomikaj płaniety Arakis, dzie ŭvieś impierski ład trymaŭsia na žorstkaj zdabyčy spajsa pracoŭnymi ŭ śmiarotna niebiaśpiečnych umovach pustyni, pakul arystakratyja ličyła prybytki ź biaśpiečnaj adlehłaści.
Papa nahadvaje, što za kožnym biezdakornym adkazam čat-bota staić stojenaja praca maderataraŭ kantentu, vymušanych prahladać traŭmatyčnyja vyjavy, i šachcioraŭ, jakija zdabyvajuć resursy dla vytvorčaści siervieraŭ. Cikava, što na prezientacyi dakumienta ŭ Rymie prysutničaŭ suzasnavalnik kampanii Anthropic Krys Oła. Jon publična pryznaŭ, što raspracoŭščyki dahetul sami znachodziać unutry svaich madelaŭ niezrazumiełyja struktury, jakija pužalna nahadvajuć čałaviečuju niejrabijałohiju i madelujuć stan strachu ci zadavalnieńnia.
Mudraść Handalfa zamiest łatyni
Stylistyčna Magnifica Humanitas taksama łamaje šmatviakovyja carkoŭnyja šabłony. Heta pieršaja encyklika, jakaja naohuł nie maje aficyjnaj łacinskaj viersii, što kančatkova zamacoŭvaje pierachod Kaścioła na sučasnyja movy kamunikacyi. Ale jašče bolš uražvaje bahaćcie śvieckich i litaraturnych spasyłak.
Handalf — adna z krynic encykliki Papy Lva XIV. Kadr ź filma «Bractva Piarścionka»
Kab rastłumačyć pryrodu asabistaj adkaznaści ŭ epochu hłabalnych zruchaŭ, Leŭ XIV intehruje ŭ dakumient słovy Handalfa z raździeła «Apošniaja narada» ŭ ramanie «Viartańnie karala» Džona Ronalda Rueła Tołkina. Čaraŭnik kaža, što nie naša sprava kiravać usimi prylivami śvietu, ale my musim vykaraniać zło na viadomych nam palach, kab naščadki mahli ŭrablać čystuju ziamlu.
Zamiest cytavańnia vyklučna ajcoŭ carkvy pantyfik źviartajecca da šyrokaha śpiektra śvieckich myślaroŭ i mastactva. Jon abapirajecca na pracy Channy Arent dla analizu ideałahičnaha tatalitaryzmu, zhadvaje dośvied Viktara Frankła ŭ kancentracyjnych łahierach dla ilustracyi pošuku sensu žyćcia ŭ samyja zmročnyja časy, a taksama nazyvaje karcinu «Hiernika» Pabła Pikasa i film «Śpis Šyndlera» Styviena Śpiłbierha praročymi papiaredžańniami suprać abiaźličvańnia. Usio heta robić tekst nie prosta relihijnym pasłańniem, a hłabalnym kulturnym manifiestam.
Batleryjanski džychad čałaviectva suprać razumnych mašyn u śviecie Dziuny amierykanskaha fantasta Frenka Hierbierta pryvioŭ ludziej da nieabchodnaści raźvićcia ŭłasnych zdolnaściaŭ da zvyščałaviečych. Kadr ź niadaŭniaha sieryjała «Dziuna: Praroctva»
Vatykan dakładna nie rychtujecca fizična źniščać kampjutary ci abviaščać kryžovy pachod na data-centry. Ale Leŭ XIV sfarmulavaŭ hałoŭny paradoks našaha času: pakul miljardery marać pra ličbavuju nieśmiarotnaść i ŭsprymajuć ałharytmy z kvazirelihijnym pafasam, mienavita carkva vystupaje ŭ roli ćviarozaha abaroncy čałaviečych chibaŭ i abmiežavanaści.
Kali hramadstva aptymizuje siabie nastolki, što całkam pazbavicca ad nieabchodnaści rabić maralny vybar i delehuje ŭsie składanyja rašeńni vyličalnym sistemam, jano prosta pierastanie być čałaviečym. I tady nijakaja Aranžavaja Katalickaja Biblija ŭžo nie dapamoža viarnuć nam ułasnuju subjektnaść.