Biełaruskuju movu na CT vybiraje ŭsio mienšaja dola vypusknikoŭ škoł. Kali 20 hadoŭ tamu jaje zdavała amal pałova, ciapier — tolki kožny šosty
Pakazčyk paŭzučaj rusifikacyi: kolkaść tych, chto zdaje biełaruskuju movu, niaŭchilna źnižajecca — ale ŭ siaredzinie 2010‑ch byŭ navat nievialiki rost i vychad na ŭstojlivaje płato. Razabralisia, jak z hadami mianiałasia kolkaść tych, chto vybiraje biełaruskuju, i čamu.
Ilustracyjnaje fota. Fota: BiełTA
Da 2023 hoda ŭ Biełarusi isnavali dźvie roznyja sistemy: usie adzinaccacikłaśniki zdavali vypusknyja ekzamieny ŭ škołach (u tym liku pisali pierakaz pa movie), a dla pastupajučych dalej abaviazkovaj była zdača CT pa biełaruskaj abo ruskaj movie na vybar. Tolki ŭ 2023 hodzie hetyja vyprabavańni abjadnali ŭ adziny centralizavany ekzamien (CE).
Z 2023 hoda centralizavany ekzamien staŭ abaviazkovaj vypusknoj atestacyjaj dla ŭsich adzinaccacikłaśnikaŭ, dzie adnu ź dźviuch dziaržaŭnych moŭ abaviazany vybrać kožny. Heta dźvie zusim roznyja kahorty: samaadbor abituryjentaŭ suprać sucelnaha zrezu vypusknikoŭ.
A ŭnutry epochi CT jość jašče adzin pierałom — 2017 hod, kali dazvolili zdavać čatyry pradmiety zamiest troch i abituryjenty pačali brać abiedźvie movy dla padstrachoŭki. Tamu stavić usie ličby ŭ adzin šerah možna tolki z hetymi ahavorkami.
Dola biełaruskaj movy siarod tych, chto zdavaŭ adnu ź dźviuch dziaržaŭnych moŭ na CT (2008—2022) i CE (2023—2026). U pieryjad z 2017 pa 2022 bačnaje vyraznaje płato, vyklikanaje ŭviadzieńniem praviła pra čaćviorty pradmiet. Fota: «Naša Niva»
Realny spad: 2008—2016
U kancy 2000‑ch hadoŭ biełaruskuju movu na CT vybirała amal pałova abituryjentaŭ. Na CT-2008 biełaruskuju pisali kala 69 tysiač pry 107 tysiačach na ruskaj (39,2%), u 2009‑m — 65 tysiač suprać 110 tysiač (37,1%), u 2010‑m — 66 tysiač suprać 105 tysiač (38,7%).
Potym pačaŭsia spad. U 2016‑m pakazčyk dasiahnuŭ tahačasnaha minimumu — 22 tysiačy suprać 78 tysiač (22,3%). Heta byŭ sapraŭdny demahrafična-kulturny zruch: biełaruskaja mova na CT usiaho za piać hadoŭ straciła bolš za tracinu svajoj aŭdytoryi.
Kolkaść abituryjentaŭ, jakija zdavali ruskuju i biełaruskuju movy na CT u 2008—2022 hadach, i dola biełaruskaj. Fota: «Naša Niva»
Skačok 2017 hoda i płato
U 2017 hodzie dola biełaruskaj raptam adskočyła z 22% da 27% i potym šeść hadoŭ trymałasia na ŭzroŭni kala čverci abituryjentaŭ. Spakusa pračytać heta jak adradžeńnie cikavaści da biełaruskaj movy vialikaja — ale pryčyna bolš prahmatyčnaja.
U pačatku 2017 hoda źmienami ŭ Praviły pryjomu abituryjentam dazvolili zdavać čaćviorty pradmiet zamiest troch (pa žadańni, zaličeńnie zastałosia pa troch), a termin dziejańnia siertyfikataŭ padoŭžyli da dvuch hadoŭ. Źjaviŭsia «volny słot», i mnohija dabrali biełaruskuju movu jak lohki dadatkovy siertyfikat, jaki nie kaštavaŭ vialikich namahańniaŭ.
Pakazalna, što ahulnaja kolkaść abituryjentaŭ u toj hod navat upała — kala 92 tysiač suprać 100 tysiač hodam raniej. To-bok biełaruskaja vyrasła nie za košt prytoku novych ludziej, a za košt pieraraźmierkavańnia: tyja ž abituryjenty stali brać bolš pradmietaŭ. U nastupnyja hady hetaja prahmatyčnaja stratehija stała normaj i ŭtrymlivała vyznačanaje płato.
Kolkaść abituryjentaŭ, jakija zdavali kožnuju movu na CT. Biełaruskaja abvaliłasia da 2016 hodu, potym mieła karotki ŭsplosk 2017‑ha ad uviadzieńnia praviła pra čaćviorty pradmiet. Fota: «Naša Niva»
Kali hladzieć nie na dolu, a na absalutnyja ličby, bačna, što biełaruskaja ŭvieś hety čas padała i ŭ absalucie taksama — z 28 tysiač u 2017‑m da 18 tysiač u 2022-m. «Płato» trymałasia tolki ŭ pracentach, bo masa tych, chto zdavaŭ ruskuju movu, u hetyja hady abvalvałasia jašče chutčej — z 78 tysiač da 50. A ahulnaje padzieńnie adbyvałasia praz demahrafičnuju jamu.
Za 2008—2022 ahulnaja masa abituryjentaŭ upała sa 176 da 68 tysiač. Fota: «Naša Niva»
Abvał 2023 hoda
Paśla 2023 hoda dola biełaruskaj znoŭ pajšła ŭniz, prabiŭšy raniejšaje dno. Ale i hety zryŭ — nie pra moŭny vybar, a pra toje, što pamianiałasia sama kahorta. Z uviadzieńniem CE movu abaviazany zdavać kožny vypusknik, a nie tolki matyvavanyja abituryjenty. U pieršy hod CE biełaruskuju vybrali 21,6%, u 2024‑m — 20,7%, u 2025‑m — 18,9%, a ŭ 2026‑m — 17,7%: 10 417 čałaviek suprać 48 456.
Paraŭnoŭvać hetuju dolu z danymi CT u łob nielha — heta, jak my pisali vyšej, roznyja sukupnaści ludziej. Tym nie mienš, dla novaj epochi CE karcina adnastajnaja i trend niedvuchsensoŭny: čatyry hady zapar dola biełaruskaj źnižajecca.
Kali ačyścić ličby ad upłyvu reformaŭ — skačok 2017‑ha ad čaćviortaha pradmieta i karenny pierałom 2023‑ha — zastajecca prosty fakt. Dva dziesiacihodździ tamu biełaruskuju i ruskuju na hałoŭnym ispycie vybirali ŭ prykładna supastaŭnych suadnosinach. Siońnia — adzin da piaci. Rezkija zruchi na hrafikach tłumačacca źmienami pravił, ale ahulny kirunak adziny — uniz.