U Zasłaŭi nad ruinami bramy XVI stahodździa pabudujuć navies. Što viadoma pra ŭnikalny abjekt i čamu prapanavany prajekt — biessensoŭny i škodny
Prajekt kansiervacyi i muziejefikacyi niadaŭna adkapanaj Vialikaj ujaznoj bramy Zasłaŭskaha zamka praduhledžvaje ŭźviadzieńnie naviesa i stvareńnie šmatuzroŭnievaj ahladnaj placoŭki. Pryznačany źbierahać ab razburalnych apadkaŭ navies nie zdolny vykanać hetuju zadaču, a les mietaličnych apor tolki škodzić histaryčnamu pomniku.
Raskop zachodniaj častki bramy. Fota: Biełrestaŭracyja / z prajektnaj dakumientacyi
Na sajcie dziaržzakupak źjaviŭsia tendar na kansiervacyju i muziejefikacyju bramy Zasłaŭskaha zamka. Dziakujučy prykładzienaj dakumientacyi možna ŭbačyć nie tolki, jak mienavita budzie vyhladać hety abjekt, ale i hłybiej daviedacca pra jaho historyju.
Što prapanuje prajekt «Biełrestaŭracyi»
Prajekt kansiervacyi ruin i prystasavańnia ich dla turystaŭ raspracavaŭ prajektny filijał «Biełrestaŭracyi».
Dla pačatku histaryčnyja mury płanujuć rasčyścić ad bitaj cehły i apracavać admysłovymi sastavami, kab abaranić ścieny ad ćvili i nie dać im usmoktvać vilhać. Mocna paškodžanyja zvonku cahliny źbirajucca «dakampanoŭvać» — pa sutnaści, imitavać stračanyja kavałki śpiecyjalnym rastvoram u koler cehły. Bolš hłybokija dzirki abiacajuć zakładvać aŭtentyčnaj cehłaj, jakuju sabrali padčas archieałahičnych raskopak.
Nad zachodniaj i ŭschodniaj častkami bramy prajektujecca ŭźviadzieńnie dvuch adkrytych šerych naviesaŭ na mietaličnym karkasie. Dach źbirajucca pakryć miakkaj terakotavaj čarapicaj, a znutry padšyć draŭlanymi rejkami.
Vizualizacyja prajekta kansiervacyi z naviesam. Vybrany varyjant realizacyi nie zaścierahaje ad apadkaŭ, a kanstrukcyi pieraciahvajuć na siabie ŭvahu ź ledź zaŭvažnych histaryčnych ruin. Fota: z prajektnaj dakumientacyi
Kab ekspanavać ruiny bramy, pryjdziecca častkova zrezać ziemlanyja vały vakoł jaje.
Hetyja zrezy ŭmacujuć hieasietkaj i manalitnymi bietonnymi padpornymi ścienami. U zachodniaj častcy bramy abstalujuć try ŭzroŭni dla ahladu. Kab turysty mahli zazirnuć u vyjaŭleny archieołahami padziemny chod, prajekt praduhledžvaje spusk na hłybiniu 2,5 mietra pa bietonnych leśvicach uzdoŭž histaryčnych muroŭ. Dla małamabilnych naviedvalnikaŭ prajektujecca asobny abjezd vakoł bramy ź sistemaj pandusaŭ.
Što nie tak z prajektam
Užo adnaho pohladu na rendary dastatkova, kab pabačyć prablemu: na ich amal nie vidać samich histaryčnych muroŭ, dziela jakich usio heta nibyta i zadumvałasia. Pryčyna nie stolki ŭ tym, što reštki bramy zachavalisia nižej za sučasny ŭzrovień ziamli, kolki ŭ samich prajektnych rašeńniach.
Navies (štrychavaja linija) ledź pakryvaje ŭ płanie reštki muroŭ zamkavaj bramy. Fota: z prajektnaj dakumientacyi
Prapanavany vysoki, adkryty z usich bakoŭ navies paprostu nie zdolny vykanać svaju hałoŭnuju zadaču — abaranić ruiny ad atmaśfiernych apadkaŭ. U niekatorych miescach (asabliva ŭ zonie prajezdu na zamak, vidać, kab zachavać mahčymaść ruchu bujnahabarytnaj techniki) jon abryvajecca litaralna pa linii histaryčnaha mura. Navies taksama nie nakryvaje zusim pandusy i tolki častkova ahladnuju placoŭku vakoł raskopu.
Na žal, daždžy i śniehapady nikoli nie iduć stroha viertykalna — pry najmienšym vietry apadki stanoviacca kasymi.
Pry vyšyni naviesa kala 5 mietraŭ i vuhle kasoha daždžu kala 30° vada budzie pieryjadyčna zalivać usio pa pierymietry na hłybiniu da 3 mietraŭ. Heta robić takuju darahuju kanstrukcyju absalutna biessensoŭnaj.
Z padobnaj prablemaj časta sutykajucca biełarusy i na prypynkach hramadskaha transpartu, kali architektary ŭ pahoni za mastackim vobrazam zabyvajuć pra kasy doždž, u vyniku čaho paviljon ni ad čaho nie chavaje.
Padoŭžany razrez naviesa. Mahčyma, jaho chacieli zrabić padobnym pa formie da zrezanaha vała. Fota: z prajektnaj dakumientacyi
Ale tut i mastackaha vobraza nijakaha niama. Kanstrukcyja byccam by dekaratyŭnaja, niešarahovaja, ale absalutna niedarečnaja ŭ svajoj składanaści. Kryvaliniejnaja forma dachu abapirajecca na nierehularnuju sietku apor, i kožnaja apora — heta ceły puk ź niekalkich mietaličnych stryžniaŭ. Samaja razhalinavanaja ź ich staić prosta pa centry, va ŭnutranym kucie raskapanaha frahmienta bramy. Praz heta nievysoki ruinavany mur prosta niemahčyma sfatahrafavać tak, kab hetaja kanstrukcyja nie zaniała bolšuju častku kadra. I jak na złość, dla karkasa vybrany śvietły koler (šery RAL 7035), jaki, u adroźnieńnie ad ciomnych adcieńniaŭ, zusim nie maskiruje inžyniernyja elemienty, a naadvarot — pieraciahvaje na siabie ŭvahu z histaryčnych ruin.
Unutrany vyhlad bramy. Na žal, pry realizacyi prajekta naviesu jaje budzie niemahčyma źniać praz častyja apory. Fota: Biełrestaŭracyja / z prajektnaj dakumientacyi
Paŭdniovaja ściana bramy. Fota: Biełrestaŭracyja / z prajektnaj dakumientacyi
Zachodniaja ściana bramy. Fota: Biełrestaŭracyja / z prajektnaj dakumientacyi
Usio heta nakładvajecca na mnostva inšych sumnieŭnych rašeńniaŭ, jakija tolki vizualna zaśmiečvajuć pomnik.
Na čarciažach razrezaŭ my praktyčna nie bačym sami histaryčnyja mury, zatoje bačym apory naviesa, aharodžu vakoł susiedniaha ŭčastka, aharodžu vakoł pryŭźniataha ŭzroŭniu abchodu bramy (nieviadoma navošta stvoranaha), aharodžy pandusaŭ i aharodžy leśvic. Uvieś hety mietaličny les — heta vizualnaje śmiećcie, jakoje nie padkreślivaje kaštoŭnaść aŭtentyčnych muroŭ, a zaharodžvaje ich.
Ahułam nie pakidaje ŭražańnie, što aŭtary zusim nie razumieli, što robiać, a hałoŭnaje — navošta. Voźmiem, da prykładu, hłyboki spusk da samaha padnožža raskapanaj bramy, jaki zapatrabavaŭ dźviuch šyrokich bietonnych leśvic, što niepasredna prymykajuć da histaryčnaha mura. Dla čaho jon uvohule patrebny?
Paŭdniova-zachodni vuhał bramy. Na miescy raskopu budzie spusk da ŭzroŭniu zahadkavaha choda. Fota: Biełrestaŭracyja / z prajektnaj dakumientacyi
Tak, tam adkapali aračny prajom z kavanaj rašotkaj, ale heta znachodka zusim nie taho ŭzroŭniu, kab arhanizoŭvać tudy dostup turystaŭ z takim manumientalnym architekturnym razmacham, byccam tam lažyć najmienš nacyjanalnaja śviatynia.
Heta prosta cahlanaja ściana XVI stahodździa, i nie bolš za toje. U nas jość i inšyja ścieny hetaha pieryjadu, u samoj muroŭcy tut ničoha ŭnikalnaha, ale stolki vysiłkaŭ i bietonu, kab prosta pakazać cahlany mur zblizku. Absurd!
Nižniuju častku bramy vydatna vidać i ź vierchniaj ahladnaj placoŭki, a dostup uniz patrebny vyklučna techničnym śpiecyjalistam, jakim całkam chapiła b i zvyčajnych viertykalnych drabin.
Za tym lesam mietaličnych aharodžaŭ, što naharadzili prajekciroŭščyki vakoł reštkaŭ bramy, ciažka razhledzieć sami reštki. Fota: z prajektnaj dakumientacyi
Frahmient uschodniaj častki bramy z achoŭnaj šyldaj. Jaho nakryjuć asobnym naviesam. Fota: Biełrestaŭracyja / z prajektnaj dakumientacyi
Frahmient uschodniaj častki bramy. Jaho nakryjuć asobnym naviesam. Fota: Biełrestaŭracyja / z prajektnaj dakumientacyi
Sprajektavana ŭsio litaralna «brudna». Zamiest taho kab razahnać reljef dla abychodu vakoł ruiny i jaje ahladu, prajekciroŭščyki dźviuma leśvicami spuskajuć naviedvalnikaŭ z nulavoha ŭzroŭniu ziamli na adznaku -0,960 m — heta ŭzrovień bolšaj častki abychodu, ź jakoha možna spuścicca jašče nižej, da samaha padnožža. Leśvicy dubluje pandus. Paśla pavarotu za vuhał ruiny abychod znoŭ padymaje naviedvalnikaŭ pa pandusie, ale čamuści nie na pieršapačatkovy ŭzrovień, a tolki da adznaki -0,480 m.
I kali vy pierasoŭvajeciesia na invalidnym vazku i raptam spakusilisia najaŭnaściu pandusa dla kruhavoha ahladu bramy, to vy trapili ŭ pastku. Dalej pandusa niama, i na ŭzrovień ziamli viaduć try zvyčajnyja prystupki. Vyjście adno: kaciciesia nazad abo prasicie, kab vas pieranieśli na rukach. Voś taki realny ŭzrovień prajektavańnia.
Tajamnicy bramy
Prajektnaja dakumientacyja źmiaščaje taksama padrabiaznuju historyju Zasłaŭskaha zamka i jaho daśledavańnia, jakaja hruntujecca ŭ tym liku na archiŭnych źviestkach i materyjałach Instytuta historyi NAN Biełarusi.
Ziemlanoje ŭmacavańnie «Vał». Vid z paŭnočna-ŭschodniaha boku. 1926‑1928 hh. Fota: histaryčnaja daviedka prajekta / Laŭdanski. Archeolohičnyja raskopki ŭ m. Zasłaŭi Mienskaj akruhi. 1928
Płan umacavańnia «Vał» (pa materyjałach A. Laŭdanskaha). Fota: histaryčnaja daviedka prajekta
Zhodna z dakumientacyjaj, samyja staryja ŭmacavańni haradzišča «Vał» datujucca rubiažom XI-XII stahodździaŭ. U kancy XVI — pačatku XVII stahodździa ŭładalnik horada Jan Hlabovič uźvioŭ tut adzin ź pieršych na terytoryi sučasnaj Biełarusi bastyjonnych zamkaŭ staraitaljanskaha typu.
Płan dziacinca «Vał» pa materyjałach H. Štychava. Fota: histaryčnaja daviedka prajekta
Płan zamka z abaznačeńniem daśledavanych učastkaŭ (pa materyjałach Ju. Zajca). Fota: histaryčnaja daviedka prajekta
Na paŭdniovym vale znachodziłasia masiŭnaja dvuchpaviarchovaja ŭjaznaja brama. Taŭščynia jaje muroŭ dasiahała 2,4 mietra. Brama vykonvała adrazu niekalki funkcyj: abarončuju, dla čaho mieła padvojnyja varoty i dobra fłankiravałasia z susiednich bastyjonaŭ, administracyjna-mytnuju, a na druhim jarusie, imavierna, raźmiaščałasia kaplica.
Zamak adnosiŭsia da ŭmacavańniaŭ astraŭnoha typu: jon byŭ abkružany rovam, jaki abvadniaŭsia praź sistemu płacin i sažałak na rekach Śvisłač i Čarnica. Z samim horadam zamak złučaŭ draŭlany most, apošni pralot jakoha byŭ padjomnym.
Schiematyčny płan ruin bramy 1972 hoda. Ličbami: 1. miesca vyjaŭleńnia biarvieńnia ŭ padnožžy vała; 2. miesca znachodki čerapa dziciaci i škileta kania; 3. rašotka ŭ «chodzie»; 4. łaz; 5. miesca znachodki kafli ŭ abłomkach. Fota: histaryčnaja daviedka prajekta
Uschodniaja častka ruin bramy. Raskopki H. Štychava ŭ 1972 h. Fota: histaryčnaja daviedka prajekta
Zachodniaja častka ruin bramy. Raskopki H. Štychava ŭ 1972 h. Fota: histaryčnaja daviedka prajekta
Pieršyja maštabnyja daśledavańni bramy pravioŭ archieołah Hieorhij Štychaŭ jašče ŭ 1972 hodzie. Mienavita tady padmurkami byŭ vyjaŭleny tunel, jaki atrymaŭ umoŭnuju nazvu «padziemny chod». Jaho častkova rasčyścili i daśledavali. Adnak z-za paškodžańnia adnoj sa ścien dalejšyja pracy tady prypynili, a sam uvachod u 1990‑ia ŭ metach biaśpieki zakansiervavali piaskom.
Padziemny tunel. Raskopki H. Štychova ŭ 1972 h. Fota: histaryčnaja daviedka prajekta
Žaleznaja rašotka z paŭdniovaha boku tunela. Raskopki H. Štychava ŭ 1972 h. Fota: histaryčnaja daviedka prajekta
Daśledavańni adnavilisia tolki letam 2025 hoda napiaredadni abłasnoha fiestyvalu «Dažynki». Raskopki pravodziŭ Instytut historyi NAN Biełarusi pad kiraŭnictvam Ivana Śpiryna. Hałoŭnaj zadačaj było rasčyścić prajezd u bramu i daśledavać «padziemny chod» dla jaho dalejšaj kansiervacyi.
Padčas prac archieołaham udałosia znajści maniety roznych stahodździaŭ, frahmienty ŭpryhažeńniaŭ, piarścionak z vyjavaj hałavy lva i ŭnikalnuju abutkovuju šporu końnika XIV stahodździa. Znachodki płanavałasia pieradać u Zasłaŭski historyka-kulturny muziej-zapaviednik.
Adnačasova z archieołahami techničny stan ruin vyvučali śpiecyjalisty kampanii «Budrekanstrukcyja». Zhodna ź ich techničnaj spravazdačaj, ahulnaja daŭžynia bačnych siońnia častak ścien bramy składaje 24,3 mietra. Maksimalnaja vyšynia nadziemnaj častki dasiahaje kala 2 mietraŭ. Vymuravany ścieny z paŭnaciełaj cehły ručnoj farmoŭki na vapnavym rastvory.
Unutrany vyhlad padziemnaha choda. Cahlanaje sklapieńnie vykanana taŭščynioj u «paŭtara cehły». Fota: Biełrestaŭracyja / z prajektnaj dakumientacyi
Kavanaja rašotka ŭ padziemnym chodzie, jakuju prajekciroŭščyki płanujuć demanstravać turystam. Fota: Biełrestaŭracyja / z prajektnaj dakumientacyi
Śpiecyjalisty detalova abśledavali i sam padziemny chod. Jaho šyrynia pieramiennaja — vahajecca ad 68 da 91 santymietra. Vyšynia tunelu składaje 1,26—1,28 mietra. Pierakryćcie vykanana ŭ vyhladzie paŭcyrkulnaha sklapieńnia taŭščynioj u «paŭtara cehły» (kala 44‑46 sm). Padčas abśledavańnia byli zafiksavanyja dva prałomy ŭ cahlanym sklapieńni, adzin ź jakich, imavierna, utvaryŭsia ŭ vyniku prakładki bolš poźnich inžyniernych kamunikacyj. Padłoha chodu vykanana vykładkaj cehły płazam.
Jak adznačajuć sami archieołahi, dakładnaje funkcyjanalnaje pryznačeńnie hetaha tunelu dahetul zastajecca pradmietam navukovych dyskusij. Jon moh vykarystoŭvacca jak niepasredna padziemny kalidor, tak i jak elemient drenažnaj sistemy zamka ci sakretny łaz.