Na Pałtaŭščynie znajšli denaryj Vitaŭta i ŭpryhažeńni jak na rańnich chryścijanskich mohilnikach Kiernava i Vilni
Padčas raskopak Hlinskaha archieałahičnaha kompleksu va Ukrainie daśledčyki vyjavili denaryj vialikaha kniazia Vitaŭta i žanočyja ŭpryhažeńni, identyčnyja znachodkam z rańnich chryścijanskich mohilnikaŭ Kiernava i Vilni.
Denaryj Vitaŭta, znojdzieny pry daśledavańni Hlinskaha kompleksu na race Vorskła. Fota: Juryj Puhałovak
Pavodle infarmacyi vydańnia «Apošni bastyjon», hałoŭnaj znachodkaj šasnaccataha siezona daśledavańniaŭ Hlinskaha kompleksu na race Vorskła stała siarebranaja manieta dyjamietram 13 milimietraŭ. Na adnym baku adčakanieny Kalumny (asabisty znak Vitaŭta), na inšym — vastryjo dzidy z kryžam.
Artefakt papiarednie identyfikavany jak poźni denaryj Vitaŭta, vypusk jakoha numizmaty datujuć prykładna 1411—1430 hadami.
Jak adznačaŭ u svaim daśledavańni numizmat Vasil Zajcaŭ, čakanka padobnych maniet VKŁ na ŭschodnich miežach mieła prakłamacyjnuju metu: jany vykarystoŭvalisia centralnaj uładaj nie tolki dla handlu, ale i dla demanstracyi svajho palityčnaha ŭpłyvu na pamiežnych terytoryjach.
U katałohu «Maniety Vialikaha Kniastva Litoŭskaha» aŭtarstva Dźmitryja Huleckaha paznačana, što maniety typu «Kalumny / Kryž na hałoŭcy dzidy» dahetul zastajucca słaba daśledavanymi, a navuka nie maje apublikavanych skarbaŭ z dakładnymi mietrałahičnymi charaktarystykami dla ich žorstkaj daciroŭki. Daśledčyk padkreślivaje, što ŭ XIV i amal usim XV stahodździ hrašovaje abaračeńnie VKŁ nie było ahulnadziaržaŭnym. Isnavaŭ vyrazny padzieł na paŭnočny i paŭdniovy areały, dzie adzinym ahulnym płaciežnym srodkam vystupaŭ pražski hroš i, mahčyma, źlitak-rubiel.
Naprykład, vilenskija maniety z vyjavaj Pahoni praktyčna nie pranikali na poŭdzień. U svaju čarhu znachodki denaryjaŭ ź dzidaj i kryžam jaŭna imknucca da zachadu dziaržavy.
Ukrainski numizmat Raścisłaŭ Savaŭ raźviŭ hetuju dumku i prapanavaŭ hipotezu, što hetaja emisija Vitaŭta ažyćciaŭlałasia vyklučna na Vałyni, imavierna, u Łucku. Pavodle słoŭ Savvava, bazavym pryncypam pabudovy manietnaha typu ŭ toj čas stała źmiaščeńnie na adzin bok asabistaha znaka kiraŭnika ŭ vyhladzie Kalumnaŭ, a na druhi — ziamielnaj emblemy.
Dźmitryj Hulecki ŭdakładniaje, što na maniecie prysutničaje sumieščany simvał dźviuch najvažniejšych častak zachodniaha kryła VKŁ: kryž źjaŭlaŭsia ahulnaviadomym simvałam Vałyni, a dzida vystupała asnoŭnym elemientam hierba Trockaha kniastva.
Manieta na Hlinskim kompleksie znojdziena ŭ šyrokim numizmatyčnym kantekście. Pobač ź joj archieołahi vyjavili pražskija hrošy, siarebranyja danhi i skarb sa 118 miednych pułaŭ Załatoj Ardy, a taksama krymskija akče. Taki nabor demanstruje status pasielišča jak bujnoha ekanamičnaha centra na miažy lesastepu i stepu, dzie niepasredna pierasiakalisia handlovyja intaresy Vialikaha Kniastva Litoŭskaha i Załatoj Ardy.
Miednyja blaški, znojdzieny pry daśledavańni Hlinskaha kompleksu na race Vorskła. Fota: Juryj Puhałovak
Akramia maniet, archieołahi znajšli blaški ź miednaha spłavu, azdoblenyja hieamietryčnym, raślinnym i zaamorfnym arnamientam. Jany vykarystoŭvalisia jak našyŭnyja elemienty dla žanočych hałaŭnych uboraŭ (ačollaŭ).
Takija vyraby majuć dakładnyja anałahi na terytoryi sučasnaj Litvy: identyčnyja blaški byli znojdzieny ŭ pachavańniach mohilnika Kryviejkiški kala Kiernava, a taksama na chryścijanskim niekropali Civitas Rutenica («Ruskaje miesta») na vulicy Bakšta ŭ Vilni.
Doŭhi čas u navucy išła dyskusija nakont taho, ci naležali hetyja ŭpryhažeńni słavianam, abo ich nasili asimilavanyja bałty, jakija pieraniali ŭschodniechryścijanskuju modu. Jak my pisali raniej, rasšyfroŭka DNK pachavanych na vilenskim mohilniku pakazała absalutnaje daminavańnie typova słavianskaj Y-chramasomnaj hapłahrupy I2a1 i praktyčnuju adsutnaść typova bałckaj hapłahrupy N siarod rańnich haradžan. Heta navukova paćviardžaje słavianski charaktar nasielnictva, jakoje vykarystoŭvała takija ŭpryhažeńni ŭ centralnych haradach VKŁ.
Histaryčny Hlinsk i nastupstvy bitvy na Vorskle
Hlinski archieałahičny kompleks historyki źviazvajuć ź letapisnym horadam Hlinskam, jaki, zhodna z radavodami, zasnavaŭ tatarski murza Mansur-Kijat. Jaho naščadki paźniej stali kniaziami Hlinskimi i pierašli na słužbu da Vitaŭta. Maštab pasielišča paćviardžajecca daśledavańniami: padčas raskopak 2015 hoda tut byli znojdzienyja reštki kuźni z zachavanaj ciepłatechničnaj sparudaj i raznastajnyja vyraby z žaleza.
Vajskovaja prysutnaść VKŁ u hetym rehijonie fiksavałasia i paźniej. U 2016 hodzie va ŭročyščy Levadniukova hara navukoŭcy znajšli pachavańni piaci ŭzbrojenych vieršnikaŭ, jakija, imavierna, uvachodzili ŭ skład vojska Vitaŭta i zahinuli padčas bitvy ź siłami Załatoj Ardy na Vorskle ŭ 1399 hodzie.
Što tyčycca novaha artefakta, to, jak adznačaje aŭtar daśledavańnia ŭkrainski archieołah Juryj Puhałovak, adna manieta nie dakazvaje taho, što Hlinskaje znachodziłasia pad niepasrednym kiravańniem Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Adnak znachodka paźniejšaha denaryja Vitaŭta pakazvaje, što rehijon Pavorskla praciahvaŭ znachodzicca ŭ supolnaj palityčnaj i ekanamičnaj prastory pamiž VKŁ i Załatoj Ardoj. Najaŭnaść maniet i ŭpryhažeńniaŭ z roznych rehijonaŭ śviedčyć pra toje, što navat paśla paražeńnia 1399 hoda miascovaja supolnaść, jakaja znachodziłasia na frantyry, zachoŭvała kantakty na šyrokim absiahu i była znajomaja z kulturnymi tradycyjami, raspaŭsiudžanymi za sotni kiłamietraŭ ad jaje.