Na vajnie va Ukrainie niečakana azałaciŭsia i Kyrhyzstan

Jašče niadaŭna sotni tysiač žycharoŭ Kyrhyzstana jechali na zarobki za miažu, pieradusim u Rasiju. Ciapier užo sam Kyrhyzstan prymaje pracoŭnych mihrantaŭ. Letaś jaho ekanomika vyrasła na 11%, a krainu achapiŭ budaŭničy bum. 

Biškiek. Fota: commons.wikimedia.org/Aitenir

Kyrhyzstan — hornaja kraina ŭ Centralnaj Azii z nasielnictvam kala siami miljonaŭ čałaviek. Byłaja savieckaja respublika nie maje vychadu da mora i zachoŭvaje ščylnyja ekanamičnyja suviazi z Rasijaj. Sotni tysiač kyrhyzstancaŭ pracujuć tam, a sama kraina zaležyć ad rasijskich pastavak paliva i šerahu inšych tavaraŭ.

Za apošnija niekalki hadoŭ, adnak, Kyrhyzstan pačaŭ imkliva mianiacca. Asabliva prykmietnyja pieramieny ŭ Biškieku. Haradski krajavid zapoŭnili budaŭničyja krany, pobač sa zvyčajnymi damami rastuć šmatpaviarchovyja žyłyja kompleksy. Adnačasova ŭzvodziacca stadyjony, uradavyja budynki i ceły novy administracyjny kvartał. 

Maštabnaje budaŭnictva idzie i za miežami stalicy. Za hod u Kyrhyzstanie prakłali i abnavili kala 1450 kiłamietraŭ daroh, rekanstrujavali 11 aeraportaŭ, škoły i dziciačyja sadki. Jašče adzin bujny prajekt — čyhunka, jakaja pavinna złučyć Kitaj z Uźbiekistanam praz kyrhizskuju terytoryju.

Adkul uzialisia hrošy, raźbirałasia The New York Times.

Novaja «Biškiek Arena» na 51 tysiaču hledačoŭ. Stadyjon pačali budavać u 2024 hodzie, a asnoŭnyja raboty zakončyli letam 2026-ha. Fota: ru.kabar.kg

Źmianiŭsia navat rynak pracy. Dziesiacihodździami Kyrhyzstan byŭ krainaj, adkul ludzi masava jechali na zarobki, pieradusim u Rasiju. Ciapier na miascovych budoŭlach možna sustreć rabočych z Paŭdniovaj Azii.

Hetyja pieramieny stali mahčymymi dziakujučy vielmi imklivamu rostu ekanomiki, tempy jakoha ŭ 2022‑2024 hadach skłali 9% na hod. A letaś vałavy ŭnutrany pradukt pavialičyŭsia adrazu na 11%.

Adkul uzialisia hrošy

Važnuju rolu ŭ ekanamičnym uzdymie adyhrała toje, što paśla 2022 hoda Kyrhyzstan staŭ adnym z klučavych handlovych chabaŭ dla Rasii. Praz krainu pajšli tavary z Kitaja i zachodnich krain, pastaŭki jakich u Rasiju ŭskładnilisia paśla ŭviadzieńnia sankcyj i adychodu mižnarodnych kampanij. Hetamu spryjaje i siabroŭstva abiedźviuch krain u Jeŭrazijskim ekanamičnym sajuzie, dziakujučy jakomu tavary z Kyrhyzstana mohuć pastupać u Rasiju biez zvyčajnych mytnych pošlin.

U horadzie Tałas na paŭnočnym zachadzie Kyrhyzstana zaviaršajecca budaŭnictva dziciačaha adukacyjna-zabaŭlalnaha centra «Bałastan». Tut buduć pracavać IT-škoła, pieršy ŭ krainie ličbavy centr i muziej Kyrhyzstana. Fota: ru.kabar.kg

U vyniku ŭ Kyrhyzstan rezka vyras impart aŭtamabilaŭ, elektroniki, bytavoj techniki i inšaha abstalavańnia. Značnaja častka hetaha impartu pryznačanaja nie dla miascovaha rynku, a dla reekspartu ŭ Rasiju.

Nakolki źmianilisia handlovyja patoki, dobra vidać na prykładzie Jeŭrasajuza. U 2025 hodzie ES ekspartavaŭ u Kyrhyzstan tavaraŭ prykładna na $2,5 miljarda. Heta ŭ vosiem razoŭ bolš, čym u 2021-m, apošnim hodzie pierad poŭnamaštabnym rasijskim uvarvańniem.

Pavodle acenki Azijackaha banka raźvićcia, jakuju pryvodzić The New York Times, z reekspartam źviazanyja ad 30 da 40% ekanamičnaha rostu Kyrhyzstana za apošnija čatyry hady.

Ale novyja handlovyja patoki tłumačać tolki častku ciapierašniaha ŭzdymu.

Jak adznačajuć ekśpierty, Kyrhyzstan vyjhraŭ i ad padaražeńnia zołata, jakoje zastajecca jaho hałoŭnym ekspartnym tavaram. Raźvivajucca finansavy i kryptavalutny siektary. Adnačasova značna bolš srodkaŭ u ekanomiku pačała ŭkładvać dziaržava.

Ekanamičny bum umacavaŭ i ŭładu

Ekanamičny ŭzdym, jak adznačaje The New York Times, pavysiŭ i papularnaść prezidenta Sadyra Žaparava. Paśla prychodu da ŭłady ŭ 2020 hodzie jon značna ŭmacavaŭ svoj kantrol nad krainaj. Ułady razharnuli represii suprać niezaležnych miedyja i apazicyjnych palitykaŭ, abmiežavali praviadzieńnie demanstracyj i ŭzmacnili cisk na hramadzianskuju supolnaść.

Heta faktyčna pakłała kaniec raniejšym spadziavańniam na toje, što Kyrhyzstan zmoža stać «majakom demakratyi» ŭ pieravažna aŭtarytarnaj Centralnaj Azii.

Prezident Kyrhyzstana Sadyr Žaparaŭ na paradzie ŭ Maskvie 9 maja 2023 hoda. Fota: Gavriil Grigorov, Sputnik, Kremlin Pool Photo via AP

Adnačasova za Žaparavym byli praviedzieny źmieny ŭ zbory padatkaŭ i mytnych płaciažoŭ, jakija dazvolili dziaržavie atrymać bolš dachodaŭ ad ekanamičnaha ŭzdymu. Z 2020 hoda padatkovyja pastupleńni, pavodle źviestak, jakija pryvodzić vydańnie, vyraśli ŭ čatyry razy, a mytnyja zbory — u šeść. Dziaržaŭnyja kapitalnyja inviestycyi z 2021 hoda pavialičylisia ŭ 16 razoŭ.

Ale bahaciejšymi stali nie ŭsie

Ekanamičny ŭzdym prynios vyhadu nie ŭsim adnolkava. Najbolš ad novaj situacyi vyjhrali handal, łahistyka, finansy i budaŭnictva.

Ekśpierty źviartajuć uvahu na toje, što značnaja častka novych dachodaŭ kancentrujecca ŭ paraŭnalna vuzkaha koła ludziej, źviazanych z hetymi halinami i dziaržavaj. Pavodle ich, u Kyrhyzstanie sfarmavaŭsia novy płast zamožnych ludziej.

Budaŭnictva čyhunki «Kitaj-Kyrhyzstan-Uźbiekistan». Fota: ru.kabar.kg

Tym časam rost popytu padšturchoŭvaje ceny. Inflacyja składaje kala 11%, daražejuć pradukty i arenda žylla. Tamu dla ludziej ź nievysokimi dachodami ekanamičnyja pośpiechi krainy nie abaviazkova aznačajuć palapšeńnie ŭłasnaha materyjalnaha stanovišča.

Nieviadoma i toje, jak doŭha zachavajucca ciapierašnija tempy. Zachodnija krainy sprabujuć pierakryć šlach tavaram, jakija praz trecija krainy traplajuć u Rasiju, i ŭžo ŭvodzili sankcyi suprać šerahu kirhizskich kampanij. Maskva, u svaju čarhu, imkniecca abmiežavać šery impart aŭtamabilaŭ, praź jaki rasijski biudžet niedaatrymlivaje padatki.

Niekatoryja handlovyja patoki ŭžo skaračajucca. Zhadanyja vyšej $2,5 miljarda ekspartu Jeŭrasajuza ŭ Kyrhyzstan u 2025 hodzie — daloka nie rekord. Pik prypaŭ na 2023 hod, kali hety pakazčyk dasiahnuŭ $3,1 miljarda.

Pry hetym ekanamičnyja suviazi z Rasijaj zastajucca nadzvyčaj mocnymi. Tam pracujuć bolš za paŭmiljona hramadzian Kyrhyzstana, a adtul pastupajuć nafta, haz, žaleza, draŭnina, paliva i zmazačnyja materyjały.

Kamientary da artykuła