Chto nasamreč pabudavaŭ tualet kala teatra imia Janki Kupały, pra jaki jość znakamitaja lehienda
Aŭtar paviljona ŭ Alaksandraŭskim skviery sprajektavaŭ dziasiatki čyhunačnych vakzałaŭ va ŭsioj Biełarusi. A staŭ zavočna viadomym tolki dziakujučy minskaj bajcy pra architektara, pakryŭdžanaha na zamožnaha zakazčyka.
Były tualet-recirada, a siońnia budynak teatralnaj kasy Nacyjanalnaha akademičnaha teatra imia Janki Kupały. Fota: Biełaruski instytut spadčyny
U 1912 hodzie nasielnictva Minska pieravaliła za sto tysiač čałaviek, i haradskaja ŭprava na čale sa Stanisłavam Chržanstoŭskim raspačała maštabnuju madernizacyju infrastruktury. U horadzie prakładvalisia novyja kamunikacyi, išła padrychtoŭka da zapusku elektryčnaha tramvaja, a raku Niamihu pačali chavać u bietonny kalektar.
Płan pieršaha hramadskaha tualeta ŭ Minsku na Nižnim Rynku. 1892 h. Fota: fejsbuk Dźmitryja Kiškileviča
Vostra paŭstała i sanitarnaje pytańnie ŭ centry. Pieršy hramadski tualet na šeść miescaŭ u Minsku źjaviŭsia tolki ŭ 1892 hodzie na Nižnim Rynku (siońnia rajon płoščy 8 Sakavika), paźniej padobny pabudavali ŭ Hubiernatarskim sadzie (ciapier park Horkaha). Adnak jany byli draŭlanymi.
Budynak zimovaha haradskoha teatra ŭ Minsku. Sprava na zadnim płanie bačny hramadski tualet. 1918 h. Fota: fejsbuk Dźmitryja Kiškileviča
Zimovy haradski teatr, siońnia viadomy jak Kupałaŭski, byŭ adkryty ŭ 1890 hodzie i nie mieŭ ułasnych prybiralniaŭ, a prymityŭnyja draŭlanyja kabinki na vulicy aburali publiku. Kab nie psavać estetyki Alaksandraŭskaha skviera, ułady abviaścili konkurs na prajekt muravanaha paviljona, jaki vyhladaŭ by jak estetyčny architekturny abjekt.
Dziakujučy archiŭnym pošukam daśledčyka Uładzimira Dzianisava ŭ Nacyjanalnym histaryčnym archivie Biełarusi ŭdałosia vyznačyć imia aŭtara prajekta. Im staŭ 40‑hadovy inžynier-architektar Hienryk Hieneła.
Prajekt kaštavaŭ haradskomu biudžetu 5300 rubloŭ. Budynak atrymaŭ vysoki cokal, składany łamany dach, azdobleny fihurnymi frantonami i vieniecyjanskaje trochstvorkavaje akno. Dach nakryli darahoj marsielskaj čarapicaj, a ścieny dekaravali lapninaj. Unutry prastoru padzialili na dźvie častki: sanitarnuju zonu i pakoj dla vartaŭnika, dzie pastavili kłasičnuju ruskuju pieč ź plitoj. Padłohu vykłali čorna-biełaj terakotavaj plitkaj fabryki «Dziewulski i Lange», a santechniku zamovili ŭ firmy «Mor i Merellis».
Prajekt reciradaŭ u Minsku aŭtarstva architektara Hienryka Hieneły. Čarciažy, vykananyja na tak zvanaj «sińcy», źjaŭlajucca kopijami aryhinalnych, jakija stvaralisia z dapamohaj śpiecyjalnaha chimičnaha mietadu kapijavańnia — cyjanatypii. 1912 h. Fota: Biełaruski instytut spadčyny
Prajekt reciradaŭ u Minsku aŭtarstva architektara Hienryka Hieneły. 1912 h. Fota: Biełaruski instytut spadčyny
Inžyniernym praryvam dla darevalucyjnaha Minska stała padziemnaja častka: ścioki traplali ŭ śpiecyjalny reziervuar, abstalavany łakalnaj stancyjaj bijałahičnaj ačystki, paśla čaho asienizatary raz na dva tydni vyvozili adfiltravany asadak u bočkach.
Budaŭnictva pad kiraŭnictvam padradčyka Mojšy Hatoŭskaha pačałosia ŭ žniŭni 1912 hoda, ale praź bieśpierapynnyja vosieńskija daždžy abjekt daviałosia zakansiervavać da viasny. Paviljon uračysta pryniali ŭ ekspłuatacyju 1 vieraśnia 1913 hoda, paśla padklučeńnia da haradskoj elektrasietki. Uvachod kaštavaŭ 3 kapiejki.
Zabyty dojlid biełaruskich vakzałaŭ
Hienryk Hieneła padčas vučoby ŭ Ryzie ŭ formie karparacyi «Velecyja». 1901 h. Fota: Biełaruski instytut spadčyny
Niahledziačy na značny ŭniosak u ajčynnuju architekturu imia Hienryka Hieneły praktyčna nie sustrakajecca ŭ daviednikach. Pavodle daśledavańnia Biełaruskaha instytuta spadčyny, budučy architektar naradziŭsia 5 žniŭnia 1872 hoda ŭ miastečku Tahanča na Kijeŭščynie ŭ spałanizavanaj italjanskaj siamji, čyje prodki asieli ŭ Rečy Paspalitaj da jaje padziełaŭ.
Zakončyŭšy realnaje vučylišča ŭ Kijevie, Hieneła pastupiŭ u Ryžskuju palitechniku, dzie vučyŭsia ŭ 1895—1906 hadach i ŭvachodziŭ u studenckuju karparacyju «Velecyja». Atrymaŭšy dypłom inžyniera-architektara, jon nakiravaŭsia na słužbu ŭ Minskaje hubiernskaje praŭleńnie. Poŭny śpis jaho minskich prajektaŭ taho pieryjadu dahetul čakaje daśledavańnia.
Supracoŭniki Vilenskaj dyrekcyi dziaržaŭnaj čyhunki. Siadzić druhi źleva Hienryk Hieneła, staić pieršy sprava Tadevuš Rastvaroŭski, za im Hipalit Hryncevič. Fota: Biełaruski instytut spadčyny
Paśla 1917 hoda architektar pierajechaŭ u Vilniu, pasialiŭsia na Antokali. 1 krasavika 1920 hoda jon uznačaliŭ Adździeł budynkaŭ Vilenskaj dyrekcyi dziaržaŭnaj čyhunki Polskaj Respubliki. Da jaho dałučylisia vybitnyja dojlidy Tadevuš Rastvaroŭski i Hipalit Hryncevič.
Prajekt vakzała ŭ Pinsku, raspracavany ŭ Adździele budynkaŭ Darožnaha ŭpraŭleńnia Vilenskaj dyrekcyi dziaržaŭnaj čyhunki (arch. H. Hryncevič, 1925). Fota: Biełaruski instytut spadčyny
U 1921—1927 hadach hety kalektyŭ faktyčna z nula stvaryŭ mižvajennuju čyhunačnuju sietku Zachodniaj Biełarusi, adnaŭlajučy źniščanyja ŭ Pieršuju suśvietnuju vajnu stancyi. Im naležyć aŭtarstva bolš čym saraka vakzałaŭ, siarod jakich stancyi ŭ Bieraści, Pinsku, Žabincy, Kobryni, Skidzieli, Navajelni, Ražancy, Mastach, Arančycach, Darahičynie, Bahdanavie, Vaŭkavysku, Słonimie, Rosi i Śvisłačy.
Pakolki archiŭnaja dakumientacyja adździeła stračana, vyznačyć indyvidualny ŭniosak kožnaha architektara składana. Adnak dakładna viadoma, što Hieneła i Hryncevič źjaŭlajucca suaŭtarami stancyjnaha kompleksu ŭ Stoŭbcach (1926) — adnoj z najlepšych realizacyj polskaj čyhunačnaj architektury taho času.
Vakzał u Stoŭbcach, zbudavany pavodle prajekta Hienryka Hieneły i Hipalita Hrynceviča. 1932 h. Fota: Biełaruski instytut spadčyny
U 1920‑ia hady Hieneła taksama sprajektavaŭ draŭlanuju prystań Tavarystva akademičnaha viesłavańnia ŭ Vilni (1926) i draŭlany kaścioł Śviatoj Hanny ŭ Jašunach (ciapier Salečnicki rajon Litvy), jaki pabudavali ŭ 1929 hodzie.
Kaścioł u Jašunach na Vilenščynie. 1971 h. Fota: Biełaruski instytut spadčyny
Prajekt vakzała ŭ Zułavie aŭtarstva Hienryka Hieneły. 1935 h. Fota: Biełaruski instytut spadčyny
Z 1 krasavika 1928 hoda jon pracavaŭ u varšaŭskaj Dyrekcyi dziaržaŭnych čyhunak. Siarod jaho prac taho pieryjadu — stancyja Zułaŭ (1935) na linii Padbrodździe — Łyntupy, pabudavanaja śpiecyjalna dla absłuhoŭvańnia turystaŭ, jakija naviedvali miemaryjalny zapaviednik na miescy naradžeńnia Juzafa Piłsudskaha.
Hienryk Hieneła. 1947 h. Fota: fejsbuk Dźmitryja Kiškileviča
Padčas Druhoj suśvietnaj vajny Hieneła pryncypova admoviŭsia pracavać na akupacyjnyja ŭłady, vykonvajučy tolki pryvatnyja zamovy. Paśla zdušeńnia Varšaŭskaha paŭstańnia 1944 hoda byŭ prymusova vyviezieny z horada.
Paśla vajny 73‑hadovy piensijanier viarnuŭsia na słužbu, kab da kanca žyćcia adnaŭlać razburanuju polskuju čyhunku. Pamior Hienryk Hieneła ŭ 1948 hodzie ŭ Varšavie, pachavany na Brudnoŭskich mohiłkach.
Minski mif ź Pieciarburha?
Šyrokaj publicy budynak u Alaksandraŭskim skviery viadomy vyklučna dziakujučy haradskoj bajcy. Zhodna ź lehiendaj, zamožny pan zamoviŭ u architektara prajekt raskošnaj siadziby, ale admoviŭsia jamu płacić. U adkaz dojlid nibyta za ŭłasnyja hrošy ŭźvioŭ u centry horada dakładnuju pamienšanuju kopiju panskaha doma i raźmiaściŭ tam hramadski tualet, kab zhańbić zamoŭcu.
Jak źviartaje ŭvahu telehram-kanał «Spadčyna», hety vandroŭny siužet źjaŭlajecca litaralnaj adaptacyjaj pieciarburhskaha falkłoru. U rasijskaj stalicy isnavaŭ bolš maštabny mif pra kupca Hieorhija Alaksandrava, jaki ŭ 1902 hodzie nibyta rabiŭ prapanovu maładoj baranesie, ale atrymaŭ ździeklivuju admovu. Kab adpomścić, kupiec naniaŭ architektara Alaksieja Zazierskaha budavać prybiralni ŭ vyhladzie kopij jaje zaharadnaj viły prosta pad voknami arystakratki. Kali žančyna pierajazdžała, kupiec budavaŭ čarhovuju «viłu» pad jaje novymi voknami — tak u Pieciarburhu nibyta źjavilisia ažno try pryhožyja tualety, a baranesa była vymušanaja ŭciačy ŭ Maskvu.
Minskaja prybiralnia, uźviedzienaja praź dziesiać hadoŭ paśla pieciarburhskich padziej, prosta idealna ŭpisałasia ŭ hety hatovy siužet. Jak adznačaje mastactvaznaŭca Siarhiej Chareŭski, u historyi hetaha budynka nie było nijakaj dramy — jaho ŭźviali tamu, što ŭ susiednim teatry pieršapačatkova prosta nie było ŭłasnaha tualeta, jaki byŭ žyćciova nieabchodny kulturnaj publicy.