Čamu nobieleŭski łaŭreat byŭ suprać Nobiela dla Vasila Bykava?
Da idei vyłučyć Vasila Bykava na Nobieleŭskuju premiju pa litaratury skieptyčny pastaviŭsia Česłaŭ Miłaš. Jon sumniavaŭsia nie tolki ŭ šansach biełaruskaha piśmieńnika, ale i ŭ tym, ci pryniasie jaho pieramoha karyść samoj Biełarusi, raskazvaje prajekt «Karona Vitaŭta».
Vasil Bykaŭ
Pryčyna była niečakanaja: Vialikaja Ajčynnaja vajna i jaje miesca ŭ biełaruskaj histaryčnaj pamiaci.
Inicyjatyva vyłučyć suśvietnaviadomaha aŭtara ź Biełarusi na Nobieleŭskuju premiju pa litaratury maje svaju historyju. Kandydaturu Vasila Bykava prapanavali jašče ŭ 1999 hodzie niamieckija intelektuały.
Ideju aktyŭna padtrymaŭ polski piśmieńnik biełaruskaha pachodžańnia Sakrat Janovič, a taksama ŭradženiec Minsku Ježy Hiedrojć, redaktar paryžskaha časopisa «Kultura», jaki mieŭ vialiki ŭpłyŭ u polskim intelektualnym asiarodździ.
«Bykaŭ jak nichto varty hetaj uznaharody, budučy davoli viadomym u Jeŭropie aŭtaram», — śviedčyŭ Sakrat Janovič.
Hiedrojć źviarnuŭsia da Česłava Miłaša z prośbaj razam ź inšaj polskaj nobieleŭskaj łaŭreatkaj, Visłavaj Šymborskaj, padtrymać biełaruskaha piśmieńnika. Vasil Bykaŭ u toj čas znachodziŭsia faktyčna ŭ palityčnym vyhnańni, žyŭ u Chielsinki na zaprašeńnie finskaha Pen-kłuba.
«Toje, što Bykaŭ nie staŭ, i, mahčyma, nie stanie nobieleŭskim łaŭreatam, tłumačycca prosta: antybiełaruskim charaktaram ułady ŭ Biełarusi, faktyčna kałanijalnaj. Bykaŭ nie moža raźličvać na padtrymku z boku ŭłasnaj krainy, bo kirujuć joju nie-biełarusy, Saviety. Tolki mižnarodnaja padtrymka moža tut niešta zrabić», — adznačaŭ Sakrat Janovič.
U liście Miłašu ad 19 listapada 1999 hoda Hiedrojć tłumačyŭ, što pryznačeńnie Nobieleŭskaj premii biełaruskamu aŭtaru moža vyklikać u samoj Biełarusi ŭzdym nacyjanalnaj śviadomaści, uzmacnić imknieńnie da niezaležnaści i asłabić pazicyi Alaksandra Łukašenki.
Miłaš, vidavočna, adkazaŭ zusim nie tak, jak čakaŭ Hiedrojć:
«Biełaruskaja histaryčnaja śviadomaść, kali jana ŭvohule isnuje, nie siahaje dalej za Vialikuju Ajčynnuju vajnu — pra heta pakłapacilisia padziei i pakłapaciłasia Maskva. A taja Ajčynnaja vajna była vajnoj Savieckaha Sajuza, i pamiać pra jaje słužyć emacyjnym suviaziam Biełarusi z Rasijaj».
Na jaho dumku, savieckaja ŭłada sfarmavała ŭ biełarusaŭ takoje ŭsprymańnie minułaha, u jakim hałoŭnaje miesca zajmała Vialikaja Ajčynnaja vajna. A pamiać pra jaje nie adździalała Biełaruś ad Rasii, a, naadvarot, źviazvała ich.
Česłaŭ Miłaš atrymlivaje Nobieleŭskuju ŭznaharodu pa litaratury. 1980 hod.
Vasil Bykaŭ atrymaŭ mižnarodnuju viadomaść pieradusim dziakujučy svaim vajennym apovieściam. Mienavita hetuju asablivaść jaho tvorčaści Miłaš paličyŭ pieraškodaj dla Nobieleŭskaj premii.
«Uličvajučy prahu da aktualnaści, ułaścivuju mnohim siabram Šviedskaj akademii, prysudžeńnie Nobieleŭskaj premii letapiscu Druhoj suśvietnaj vajny nie zdajecca mnie vierahodnym», — pisaŭ jon. «A navat kali b i tak — ci ŭ intaresach biełaruskaj hramadzianskaj supolnaści my pavinny da hetaha imknucca?»
Nobieleŭski łaŭreat 1980 hoda, Česłaŭ Miłaš spraviadliva zaŭvažyŭ, što savieckaja ŭłada zrabiła Vialikuju Ajčynnuju vajnu centram biełaruskaj histaryčnaj pamiaci. Ale ci aznačała heta, što kožny piśmieńnik, jaki pisaŭ pra vajnu, umacoŭvaŭ savieckaje ŭjaŭleńnie pra minułaje? U hetym i była supiarečnaść pazicyi Miłaša.
U apovieści «Sotnikaŭ» hałoŭnaja tema — nie pieramoha savietaŭ nad niemcami, a vybar pamiž zdradaj i śmierciu. U «Miortvym nie balić» Bykaŭ pakazaŭ nie tolki žorstkaść vajny, ale i toje, jak savieckija ludzi źniščali svaich ža. U «Znaku biady» vajna prychodzić na biełaruski chutar, dzie žyćcio Ściepanidy i Piatra Bahaćkaŭ užo było złamanaje stalinskaj kalektyvizacyjaj.
Tak, Bykaŭ pisaŭ pra vajnu, ale nie pra tuju, jakuju malavała savieckaja prapahanda. Tam za śviatam Pieramohi časta nie było vidać čałavieka — ź jaho žadańniem žyć, i nieabchodnaściu štodnia vybirać pamiž žyćciom i sumleńniem. A ŭ Bykava mienavita hety čałaviek i byŭ hałoŭnym. Nie toj, chto abaviazkova pieramoža, a toj, chto choča vyžyć i pry hetym nie stracić čałaviečnaść. Bykaŭ pakazvaŭ čałavieka pierad vybaram, a nie dziaržavu ŭ areole pieramohi.
Sam Hiedrojć sprabavaŭ pierakanać Miłaša inšymi arhumientami. Dla Ježy Hiedrojcia Vasil Bykaŭ byŭ adnym ź simvałaŭ niezaležnaj Biełarusi. Dla Česłava Miłaša jaho vajennaja tematyka zastavałasia pryčynaj sumniavacca ŭ karyści dla Biełarusi Nobieleŭskaj premii.
Hiedrojć spadziavaŭsia, što Nobiel dla biełaruskaha piśmieńnika dapamoža Biełarusi vyzvalicca ad palityčnaj zaležnaści ad Rasii. Miłaš ža źviazvaŭ vajennuju tematyku Bykava z savieckaj histaryčnaj pamiaćciu i sumniavaŭsia, što ŭznaharoda daść čakany vynik.
Pry hetym u liście Miłaš nie staviŭ pad sumnieńnie piśmieńnickuju siłu Vasila Bykava. Jon nie vieryŭ u nobieleŭskija pierśpiektyvy Bykava i palityčnuju metazhodnaść kampanii pa jahonaj padtrymcy.
Hiedrojć z arhumientami Miłaša nikoli nie pahadziŭsia.
30 listapada 1999 hoda jon adkazaŭ, što vajennaja tematyka nie robić Bykava piśmieńnikam minułaha.
Redaktar «Kultury» źviarnuŭ uvahu na zusim inšyja abstaviny: Bykaŭ adkryta padtrymlivaŭ biełaruski niezaležnicki ruch, faktyčna znachodziŭsia ŭ emihracyi, byŭ viadomy ŭ Hiermanii, a jaho imia pry Łukašenku było praktyčna zabaronienym.
«Jaho staŭleńnie da niezaležnickaha ruchu ŭ Biełarusi nie vyklikaje sumnieńniaŭ», — trymaŭsia svajoj praŭdy Ježy Hiedrojć.
Dla jaho Bykaŭ byŭ nie prosta aŭtaram tvoraŭ pra vajnu, a adnym ź simvałaŭ sučasnaj biełaruskaj litaratury i niezaležnaj Biełarusi. Hiedrojć prasiŭ Miłaša jašče raz abdumać prapanovu. Jon pryznavaŭ, što biez padtrymki nobieleŭskaha łaŭreata ažyćciavić zadumu budzie nadzvyčaj ciažka.
Ale pierakanać Miłaša nie ŭdałosia. U traŭni 2000 hoda Ježy Hiedrojć pryznaŭ, što jaho namahańni ŭ spravie Bykava całkam pravalilisia. U vieraśni taho ž hoda jon pamior.
«Heta nie toj kłopat, jakomu ja pavinien addavać stolki dumak, dušy, času», — adkazvaŭ Vasil Bykaŭ, kali jaho zapytvali pra mahčymaha Nobiela.
I ŭsio ž u 2001 hodzie Vasil Bykaŭ byŭ naminavany na Nobieleŭskuju premiju pa litaratury.