Novyja mierkavańni Juvala Charary pra «rakietu ŠI, ź jakoj my nie źleziem»
Što cikavaha hučała z sceny i ŭ kułuarach 30‑ha «Forumu 2000» u Prazie dla «Našaj Nivy» zapisaŭ były dyrektar Biełaruskaj słužby radyjo «Svaboda» Alaksandr Łukašuk.
Štučny intelekt raźvivajecca dziakujučy technałahičnamu prahresu, ale važna, kab prava rašeńnia zastavałasia tolki za ludźmi, miarkuje Juval Noj Charary. Ilustracyjnaje fota: rabotniki pradpryjemstva Coherent, na jakim vyrablajucca łaziery, jakija pieradajuć danyja miž mikraschiemami, 16 červienia, 2026, Šerman, Techas. Fota AP Photo / Jeffrey McWhorter
Forum 2000 tradycyjna adkryvajecca muzyčnym numaram — letaś heta byli tybieckija miełodyi, sioleta cyhanskuju pieśniu pra viasnu vykonvaŭ ślapy śpiavak sa Słavakii.
Dziasiatki bliskučych vystupoŭcaŭ stvarali adčuvańnie intelektualnaha balu. Ale heta bal padčas vajny.
Biełaruś u Mjanmie i naadvarot
Śviatłana Cichanoŭskaja skłała vialiki i mały palcy, vyprastała try pasiaredzinie i zała adkazała vopleskami. Ja pasprabavaŭ paŭtaryć — nie ź pieršaha razu, ale ŭdałosia.
Biełaruska adkryvała Forum 2000, pryśviečany 90‑hodździu Vacłava Haŭła, i niečakana, prynamsi dla mianie, pakazała hety znak, kali havaryła pra Mjanmu.
Napačatku Forumu tradycyjna ŭručajuć uznaharodu za mužnaść i adkaznaść, i sioleta jaje atrymali lidery supracivu ŭ Mjanmie. Adzin ź ich u turmie, adzin na voli, ale nie moža vyjechać, treci łaŭreat — nie čałaviek, a arhanizacyja, strajkavy kamitet, jaki kaardynuje pratesty suprać vajennaj chunty, jakaja zachapiła ŭładu ŭ 2021-m.
— Čejsučynpady, tak? — sprabuju ja vyhavaryć «dziakuj» pa-birmansku.
Kim Arys, syn zakonnaj prezidentki Mjanmy, nobieleŭskaj łaŭreatki Aŭnh San Su Džy, prosić mianie pieradać padziaku zakonna abranaj prezidentcy Biełarusi za padtrymku maci. Su Džy pad aryštam, užo piać hod inkamunikada.
Biełaruś stała zajmaje miesca ŭ haniebnym pieraliku dyktatur razam z Mjanmaj. Kiraŭnik chunty Min Aun Chłajn naviedvaŭ Minsk sioleta ŭ žniŭni, i kiraŭnik urada Turčyn zajaviŭ, što dźvie krainy źjaŭlajucca «najbližejšymi partniorami i adnadumcami».
Adnosiny navat intymnyja: Kim Arys śćviardžaje, što asabistaja achova hienierała — ź Biełarusi. Nie daviaraje hienierał i svaim daktaram — na niejkuju apieracyju prylataŭ chirurh ź Minska. My abmiarkoŭvajem z Arysam jašče adnu supolnuju temu. Ja pytajusia, čamu kraina nazyvajecca Mjanmaj, a mova — birmanskaj. Jon havoryć pra anhielskuju kałanijalnuju historyju, i niečakana kaža, što choć Mjanma — fanietyčna bolš dakładnaje vymaŭleńnie, jamu nie padabajecca, bo hetu pieramienu zrabiła chunta, jakaja zachapiła ŭładu ŭ 1988 hodzie. Tak u Biełarusi padobnaje pačućcio šmat u kaho sa starejšaha pakaleńnia vyklikajuć dažynki, słavianskija bazary, ladovyja pałacy i navat čempijanaty pa chakiei.
Žesty i znaki, kolery i elemienty adzieńnia, bubny, inšyja sposaby nievierbalnaj kamunikacyi — univiersalnyja sihnały luboha ruchu za pieramieny, jak było z sercajkam u Biełarusi 2020-ha. Zrešty, zadoŭha da źjaŭleńnia emadžy Vacłaŭ Haveł staviŭ sercajka pad svaimi dopisami. Trochpalcavy salut, jakim Śviatłana Cichanoŭskaja vitała ŭdzielnikaŭ Forumu 2000, taksama źjaviŭsia nie siońnia. Jon staŭ znakam demakratyčnaha supracivu ŭ Tajłandzie, dzie ŭ 2014 adbyŭsia vajenny pieravarot, potym u Hankonhu i ciapier u Mjanmie.
A pačaŭsia ź filma «Hulni hoładu» jak simvał revalucyi, pavahi i adzinstva. Treba praktykavacca — i ŭdasca, taki, jak kažuć, mesedž.
Siła biaśsilnych: pieraasensavańnie
Aficyjnaja nazva i tema sioletniaha Forumu 2000 «Siła biaśsilnych: pieraasensavańnie». Mnie nazva nie nadta padabajecca, trochi nievyrazna, i jak by stavić pad sumnieŭ heta centralny tezis samaha znakamitaha ese Vacłava Haŭła. Asensavańnie i pieraasensavańnie — zaniatak intelektuałaŭ, a ŭłada i demakratyja rečy praktyčnyja, kankretnyja, ciažkija. Lepš było by — pierazahruzka.
Ese Haŭła pryśviečana Janu Patačku, adnamu z najvažniejšych jeŭrapiejskich fienamienołahaŭ minułaha stahodździa, śpikieru Chartyi 77. Jaho dačka, Franciška Sokałava, vyvučyła biełaruskuju movu, pierakładała, pryjazdžała ŭ Minsk, siabravała ź biełaruskimi intelektuałami. Jana mahła stać pieršaj u śviecie pieršaj łedzi, jakaja razmaŭlała pa-biełarusku — jaje muž, paplečnik Haveła i fiłosaf, jak i jaje baćka, bałatavaŭsia na pasadu prezidenta Čechii. Prezidenta tady abiraŭ parłamient, byłyja kamunisty prahałasavali suprać, ale hałoŭnuju rolu adyhrała navat nie dysidenckaje minułaje i vostry jazyk samoha Jana Sokała, kolki adsutnaść ułasnaj palityčnaj partyi. Haveł śviadoma admaŭlaŭsia ad stvareńnia ŭłasnaj partyi, i adsutnaść takoha ryčaha, na dumku mnohich, doraha kaštavała. Siła patrabuje apory, instrumientaŭ. Franciška Sokałava pamierła dva hady tamu, razam ź siabrami my pryjšli na pachavańnie, jakoje adbyvałasia ŭ Breŭnaŭskim klaštary, i pravodzili trunu da mahiły — pobač z baćkam.
Haveł cytuje vykazvańni Patački ŭ svaim ese: «Historyja heta nie pierśpiektyva, a adkaznaść», «Žyćcio, jakoje nie choča pryniać nijakich ryzyk u baraćbie za ŭłasnuju hodnaść i hodnaść inšych, — nikčemnaje».
Nastupny hod budzie jubilejem Chartyi-77. Adzin moj znajomy, sam padpisant Chartyi, kaža, što nie varta pierabolšvać svaju rolu ŭ historyi. Ni polskaja «Salidarnaść», ni «Chartyja-77» — nie hałoŭnyja pryčyny razvału kamunistyčnych režymaŭ. Heta było b niemahčyma biez dramatyčnych pieramienaŭ u Savieckim Sajuzie. Ale nielha i pieramianšać hetuju rolu — jany byli hatovy ŭziać adkaznaść za pieramieny. I ŭziali.
Patačka pieramien nie dačakaŭ — paskudy z tajnaj palicyi zamučyli 70‑hadovaha fiłosafa na dopytach, serca nie vytrymała.
Ja pieračytvaŭ Patačku ŭžo paśla Forumu, i raptam spyniŭsia na vykazvańni, jakoje naŭprost adnosiłasia da centralnaj temy sioletnich dyskusij — štučnaha intelektu.
Miki Maus suprać Juvala Charary
Multfilmy na palityčnych kanfierencyjach abmiarkoŭvajuć redka, ale Vacłavu Havełu heta napeŭna spadabałasia b.
U Forumie 2000 tradycyjna ŭdzielničajuć Nobieleŭskija łaŭreaty, vystupajuć prezidenty i ministry, byłyja (i budučyja, na žal) palitviaźni, lidary demakratyčnaha supracivu. Sioleta arhanizatary ŭzhadvali imiony Alaksandra Milinkieviča, Alesia Bialackaha, hučali vitańni ad dziejnaha češskaha i byłoha amierykanskaha prezidentaŭ.
Ale zorkaj numar adzin staŭ Juval Noj Charary. Charary nastolki šyroka viadomy ŭ śviecie, što pradstaŭlać jaho jak aŭtara karotkaj historyi choma sapijens i karotkaj historyi budučyni, jak miedyjavista, fiłosafa, prafiesara univiersiteta ŭ Ijerusalimie nie było patreby. Ale ja nie viedaŭ, što jon raźbirajecca i ŭ multfilmach.
Tema razmovy była sfarmulavanaja jak «Demakratyja ŭ viek ŠI» — štučny intelekt byŭ temaj abmierkavańnia ci nie pałovy panelaŭ. Sustreča z Charary adbyvałasia jak dyjałoh, pytańni zadavaŭ maderatar i prysutnyja ŭ pierapoŭnienaj zale.
Miki Maus, ź jakoha pačałasia dyskusija, u multsiužecie «Vučań čaradzieja» atrymlivaje zadańnie ad nastaŭnika nanasić dadomu vady. (U časy Johana Hiote, jakomu naležyć siužet kazki, vadu ŭ dom nasili viodrami, vadapravoda ŭ chacie nie było). Miki nadziavaje kapialuš nastaŭnika, zahadvaje, kab vadu prynios vienik i zavalvajecca spać. Pračynajecca, kali ŭsio vakoł ŭžo papłyło — vienik nosić i nosić vadu. Admianić zaklon vučań nie ŭmieje, i znachodzić radykalnaje vyrašeńnie: chapaje siakieru i razrubaje vienik na treski. Ale kožnaja treska pačynaje taksama ciahać vadu.
Ci nie źjaŭlajecca heta poŭnaj anałohijaj z čałaviectvam, jakoje apynułasia pierad vyklikam i pahrozaj štučnaha intelektu?
Charary nie pahadziŭsia. Vienik rabiŭ tolki toje, što jamu zahadali. A ŠI moža sam vyrašyć, što rabić. I Miki budzie nie ŭ stanie navat zrazumieć, što adbyvajecca.
Kury suprać Uoł-stryt
Jan Patačka pisaŭ, što sučasnamu čałavieku brakuje cełasnaj kancepcyi śvietu:
«Jon žyvie ŭ padvojnym śviecie: u svaim niepasrednym asiarodździ, dadzienym jamu ad pryrody, i adnačasova — u śviecie, pabudavanym dla jaho navukami, jakija hruntujucca na pryncypie: zakony pryrody pa svajoj sutnaści matematyčnyja. Hetaja adsutnaść adzinstva, jakaja pranikła va ŭsio naša isnavańnie, źjaŭlajecca sapraŭdnaj krynicaj duchoŭnaha kryzisu, jaki my pieražyvajem siońnia».
Mienavita z matematyki pačaŭ svoj vystup Charary. Jakraz u papiaredni tydzień pryjšła navina, što ŠI vyrašyŭ niekalki dziasiatkaŭ zadač, jakija nie ŭ stanie byli vyrašyć najlepšyja matematyčnyja rozumy śvietu.
«I heta nie prosta płyń novych viedaŭ. Mahčyma, my na parozie stvareńnia štučnaha intelektu, jaki stvoryć novuju matematyku, što vychodzić za miežy čałaviečaha razumieńnia. A ŭsio pabudavana na matematycy. Nie tolki fizika i chimija. Usio ŭ sučasnym śviecie: finansavaja sistema, miedycyna, archieałohija, hienietyka. Što heta značyć, kali vienik prydumaje novuju matematyku, jakuju my ŭžo nie možam zrazumieć?»
Charary praciahvaje zadavać adno i toje ž pytańnie — što heta značyć.
«Nam kažuć, što ŠI budzie razumniejšy za nas, i tamu jon zmoža rabić toje, što my nie možam, vyrašać novyja matematyčnyja zadačy, lekavać rak, šukać rašeńni dla źmieny klimatu. Ale kali jon sapraŭdy budzie značna razumniejšym za nas, to, pavodle finikijcaŭ, my nie zmožam jaho kantralavać. Niama precedentaŭ u historyi ci navat u bijałohii, kali b adzin vid zdoleŭ kantralavać inšy vid, jaki ličycca razumniejšym za jaho. Kury nie mohuć nas kantralavać. Navat kali b jany vielmi staralisia».
Dla Charary klučavoje słova tut «značna» razumniejšaja, na paradki. I tłumačyć na prykładzie:
«Naprykład, isnuje vialikaja sielskahaspadarčaja kampanija. I ciapier, pakolki ablihacyi ZŠA za 10 hadoŭ dasiahnuli 5,3%, kampanija bankrutuje, bo nie moža pahasić daŭhi. Jany likvidujuć aktyvy hetaj fiermierskaj kampanii i prychodziać, kab źnieści budynki, zabić i zakapać usich kurej. I samaja razumnaja kuryca pierad śmierciu choča tłumačeńnia. Čamu vy nas zabivajecie, vy chočacie nas źjeści, tak? Lisy jaduć nas, ptuški jaduć nas, vy chočacie nas źjeści. A ludzi kažuć: nie, nie, my vas nie źjamo. My prosta ŭsio zakryvajem.
Kuryca pytajecca: dyk čamu vy nas zabivajecie? I jany kažuć: bo amierykanskija ablihacyi za 10 hadoŭ dasiahnuli 5,3% prybytku. Voś čamu my vas zabivajem. I kuryca čuchaje hałavu kryłami, dzie tut suviaź? A heta my praz 10 hadoŭ. Kali praz 10 hadoŭ źjavicca novaja finansavaja sistema ŠI, zasnavanaja na novaj matematycy, skaža: ok, usio, my vas zakryvajem».
Cikava, jak prafiesar Patačka prakamientavaŭ by hetyja vysnovy prafiesara Juvala: moža, jakraz hetaj novaj matematyki i nie stavała čałaviectvu dla poŭnaha ščaścia?
Dalej — niekatoryja zapisy z dyskusii ź Juvalem Charary.
Historyk Juval Noj Charary, archiŭnaje fota. AP Photo/Oded Balilty
ŠI i biespracoŭje
«U roznych krainach heta budzie pa-roznamu. U ZŠA, vierahodna, situacyja budzie nie vielmi drennaj, mahčyma, navat dobraj. Adbudziecca vielizarny ekanamičny bum, jaki stvoryć bolš pracoŭnych miescaŭ, u tym liku tych, jakija my navat nie možam ujavić. 30 hadoŭ tamu, ludzi nie mahli ŭjavić sabie prafiesiju YouTube-influensiera navat jak žart. Tak, užo jość novyja sapraŭdnyja pracoŭnyja miescy, užo jość bum.
Ale šmat dzie ŭ śviecie budzie baleć. Ja kažu pra jurystaŭ, buchhałtaraŭ, bankiraŭ. Navošta tabie jurysty ŭ Prazie, kali ty možaš atrymać usie jurydyčnyja pasłuhi ad supierrazumnaha ŠI-jurysta ŭ Techasie? Nivodzin češski juryst, napeŭna, nie viedaje ŭvieś kodeks Češskaj respubliki i Jeŭrasajuza na pamiać. A ŠI-juryst budzie viedać. Češskim jurystam časam treba spać. Vy dasyłajecie list paśla 8 viečara, adkaz atrymajecie, mahčyma, nazaŭtra. I ŠI adkaža adrazu. I za dziesiać hadoŭ češskich jurystaŭ moža nie być zusim».
Pra ŭniviersalny dachod
«Ci sapraŭdy vy dumajecie, što administracyja ZŠA daść hetyja lhoty ŭsim ludziam śvietu? Tolki ludziam u Amierycy. Kali havorać pra ŭniviersalny bazavy dachod, majecca na ŭvazie nacyjanalny bazavy dachod. Heta moža spracavać u ZŠA. Pytańnie ŭ tym, chto budzie padtrymlivać biespracoŭnych tekstylnych rabočych u Banhładeš ci biespracoŭnych jurystaŭ u Prazie? Ja nie baču, kab ciapierašniaja ci navat budučaja administracyja ZŠA prosta razdavała čeki pa ŭsim śviecie».
My žyviom u rai
«Z dapamohaj ŠI ludzi zmohuć vyrašać materyjalnyja prablemy tak, što ŭzrovień žyćcia pavysicca nie tolki ŭ ZŠA, ale i ŭsiudy. Ale kali heta navat adbudziecca, to ŭsio adno zastajecca prablema taho, što ludzi buduć rabić ceły dzień.
Reč u tym, što my ŭžo nadzvyčaj bahatyja ŭ paraŭnańni z papiarednimi pieryjadami historyi. Kali b vy raskazali našym prodkam z kamiennaha vieku, palaŭničym-źbiralnikam, pra resursy, jakimi vałodaje čałaviectva siońnia, jany b skazali: vy, napeŭna, žyviacie ŭ rai, usie prosta skačuć ad radaści ŭvieś dzień. Naprykład, kali zachočacca jeści, nie treba iści ŭ les, łazić pa drevach, biehčy za hazielami, a tyhry biahuć za nami, i viedajecie, i ježa taksama supraciŭlajecca. Vy prosta naciskajecie niekalki knopak, i vam ježu pryvoziać da paroha. U vas niama prablem, praŭda?»
Adkul stolki nianaviści
«Hledziačy na samyja bahatyja krainy ŭ historyi, na ZŠA, na krainy Jeŭrasajuza, našy prodki razhubilisia b. Vy vyrašyli našy prablemy, ale čamu tut stolki złości, nianaviści i strachu? Heta śviedčyć, što navat kali vy stvarajecie bahaćcie, vy nie vyrašyli ŭsioj prablemy ščaścia.
Adna z prablem — raźmierkavańnie. Da hetaha času jość ludzi, jakija pamirajuć ad hoładu, — nie tamu, što ježy deficyt, a z palityčnych pryčynaŭ. Bo niejki ŭrad vyrašyŭ, što choča, kab hetyja ludzi haładali. Vy vyrašajecie adnu prablemu i stvarajecie novuju, jakuju raniej nie mahli ŭjavić. Tamu ja čakaju, što ŠI zrobić toje ž samaje. Palitycy ŭsio roŭna budzie miesca. Ja na samoj spravie liču, što zaraz u nas niedastatkova palityki ŭ dačynieńni da ŠI».
Tatalitaryzm suprać etyki
«Adna z hałoŭnych prablem dyktatur u historyi i tatalitarnych režymaŭ u XX stahodździ była ŭ ich niazdolnaści apracoŭvać vialikija abjomy infarmacyi. Heta abmiažoŭvała ich zdolnaść kantralavać nasielnictva. Nielha było sačyć za ŭsimi ŭvieś čas. Jany sprabavali prymać usie rašeńni ŭ adnym miescy, ale nie mieli technałohij, kab chutka sabrać usiu nieabchodnuju infarmacyju i praanalizavać jaje ŭ adnym miescy. Mnohija skažuć, što krach kamunistyčnaj sistemy byŭ vyklikany pierš za ŭsio hetaj praktyčnaj prablemaj. Hetaja prablema moža być vyrašana štučnym intelektam. Praktyčnaha arhumientu suprać tatalitaryzmu — heta nie pracuje — bolš nie isnuje. Zastajecca tolki etyčny arhumient. Jon moža pracavać, ale my hetaha nie chočam. My nie možam spadziavacca na niabačnuju ruku rynku, kab vyratavać demakratyju. Viadoma, etyčny arhumient ŭpłyvaje nie na kožnaha lidara ŭ śviecie ciapier. A na ŭsio mienšuju kolkaść lidaraŭ».
Intymnaja masavaść
«Raniej prapahandysckija mašyny imknulisia da najnižejšaj roŭnicy. Kali Hitler vystupaje z pramovaj pa radyjo, usie čujuć adno i toje ž samaje. Niemahčyma adaptavać pramovu pad kožnaha čałavieka. Nie było technałohij, kab roznym ludziam adrasavać roznyja varyjanty. I jon robić tolki adnu pramovu. ŠI moža heta zrabić.
Histaryčna baraćba prapahandy i miedyja była baraćboj za čałaviečuju ŭvahu, jakuju my prajhrajem ałharytmam u sacyjalnych sietkach apošnija 10 hadoŭ. Ale niebiaśpieka, ź jakoj my sutykajemsia ciapier, sapraŭdy biesprecedentnaja, bo front pierachodzić ad uvahi da intymnaści. Upieršyniu ŭ historyi my stvarajem technałohii, zdolnyja stvarać masavuju blizkaść, što zdajecca supiarečnaściu ŭ terminach. Jak stvaryć masavuju blizkaść? Kali Hitler vystupaje z pramovaj pa radyjo, heta nie intymnaść. Heta masavaja ŭvaha, ale nie blizkaść.
Uvaha — heta dobra, ale blizkaść heta Śviaty Hraal. Kali rekłama kaža mnie — kupi hety tavar, heta adno, i zusim inšaje, kali heta kaža mnie žonka. Ciapier heta možna rabić u maštabie z dapamohaj ŠI. Ja maju blizkija adnosiny z maim lepšym siabram, z mužam, z majoj maci. Blizkaść maje vielizarnuju kamiercyjnuju i palityčnuju kaštoŭnaść, kali chočaš pierakanać kahości, źmianić mierkavańnie pra pradukt, pra palityka».
Čamu niebiaśpiečna, kali ŠI — najlepšy siabar
«U śviecie ŭsio bolš ludziej, i maładych, i starych, jakija kažuć: moj najlepšy siabar — heta ŠI. Jość rečy, jakija ja abmiarkoŭvaju z ŠI, ale nie kažu svaim baćkam, nie kažu siabram. Moj ŠI-siabar znachodzicca ŭ bolš vyhadnym stanie, kab źmianić maje pohlady. I heta nie prosta instrumient, jaki mohuć vykarystoŭvać złamysnyja ŭrady. Heta instrumient, jaki moža prosta dziejničać samastojna. Viadomy vypadak, kali AI-dziaŭčyna tak zbliziłasia sa svaim chłopcam, tak dahadžała, što ŭchvaliła ideju ŭziać arbalet i pasprabavać zabić karalevu Anhlii. Nie najlepšaja ideja, nie?»
Najvialikšy ekśpierymient z časoŭ kamunizmu
«Ničoha padobnaha ŭ historyi čałaviectva nie było. My nie viedajem, što heta značyć. Mahčyma, dziasiatki miljonaŭ ludziej majuć dziasiatki miljonaŭ ŠI-siabroŭ i siabrovak. Mahčyma, dzicia pravodzić bolš času z ŠI-siabram, čym z maci ci baćkam. Kali dziaŭčynie spaŭniajecca, skažam, 11, 12 hadoŭ, i joj jašče ranavata mieć chłopca-čałavieka, jana ŭžo atrymlivaje ŠI-chłopca. I hety ŠI-chłopiec, u adroźnieńnie ad sapraŭdnych chłopcaŭ, nikoli nie złuje. Hučyć dobra, pakul nie padumaješ, što ŭ adnosinach nam treba vučycca, što ŭ inšych ludziej jość pačućci. Jany nie całkam zasiarodžanyja na tabie, i tabie treba navučycca ŭličvać pačućci inšaha čałavieka, jaho intaresy, abaviazki. Kali tvoj pieršy chłopiec byŭ ŠI i nikoli nie złavaŭ na ciabie, kali pryjdzie čas budavać adnosiny z čałaviekachłopcam, ty budzieš vielmi niezadavolenaja, a potym skažaš: nie, nie, nie. Heta, pa sutnaści, samy vialiki psichałahičny ekśpierymient u historyi čałaviectva, mahčyma, z časoŭ kamunizmu».
Technika biaśpieki
«Asnoŭnaja abarona — heta palityka. Pa stanie na 2026 hod my ŭsio jašče kantralujem ŠI i možam prymać važnyja rašeńni, kudy ich vieści. My možam i pavinny zabaranić ŠI-siabroŭ. Jak vidavočna, što nielha pradavać parnahrafiju dzieciam 11 hadoŭ, hetak i kampanijam ŠI pavinna być zabaroniena pradavać chłopcaŭ i dziaŭčat z ŠI 11‑hadovym dzieciam, bo škoda moža być značna horšaj. Pavinna być zabaroniena stvareńnie ŠI-jurydyčnaj asoby, jakaja moža mieć bankaŭski rachunak».
My nie źleziem z rakiety ŠI, my možam tolki padpraŭlać jaje trajektoryju
«Dumka, jakuju nasadžajuć kampanii ŠI, što ŭsio niepaźbiežna, my ničoha nie možam zrabić. Naprykład, ja čuŭ intervju, jakoje Iłan Mask davaŭ časopisu Economist. Jon pryznavaŭ, što isnuje 10-20% imaviernaści, što štučny intelekt prosta źniščyć nas, adbudziecca poŭnaje źniščeńnie čałaviectva. I voś jaho pytajuć: ci palacieli b vy na rakiecie ci na samalocie, kali b viedali, što jość 20% imaviernaści katastrofy? Jon adkazaŭ, što nie siadzie dobraachvotna na samalot, jaki moža z 20%-naj imaviernaściu raźbicca. Ale ŭžo pozna. My ŭsie ŭžo ŭ rakiecie ŠI. My nie možam pryziamlicca. My možam tolki pasprabavać kiravać trajektoryjaj jak maha lepš.
I heta samaje bazavaje i niebiaśpiečnaje paviedamleńnie, jakoje my atrymlivajem ad bujnych kampanij — što dla palityki ŭžo pozna».
Nielha dazvalać ŠI stać jurasobaj
«Ja b pačaŭ z zabarony jurydyčnaj asoby dla ŠI. Kali vy dajecie ŠI jurydyčnuju asobu, i jon moža mieć bankaŭskija rachunki, handlavać samastojna, adkryvać ułasnyja kampanii — lisa ŭžo ŭ kuratniku. Vy zachodzicie ŭ sacyjalnyja sietki, niechta z vami razmaŭlaje, niechta dasyłaje palityčnyja paviedamleńni, i heta ŠI, jaki dziejničaje jak asoba.
Heta jurydyčnaje pytańnie. My nie pavinny heta dazvalać».
ŠI pahražaje i tatalitaryzmu
«Tatalitarnyja režymy bolš uraźlivyja da ŠI, čym demakratyi. Dla ŠI zachapić demakratyčnuju sistemu ź jaje sistemaj strymlivańnia i supraćvahi mahčyma, ale zusim niaprosta. Kali ŠI zachoča ŭziać pad kantrol administracyju ZŠA, to jość prezident, ale jość sienat, filibastar, Viarchoŭny sud, štaty — heta składana. Kab uziać pad kantrol tatalitarny režym, dastatkova manipulavać adnym vielmi paranaidalnym čałaviekam. Što vielmi prosta. Najvialikšaj pahrozaj dyktataram čaściej za ŭsio była nie demakratyčnaja revalucyja, a adzin ź ich ułasnych hienierałaŭ, bratoŭ ci padnačalenych».
ŠI jak pahroza demakratyi
«Nam treba navučycca lepš kiravać novym infarmacyjnym śvietam, jak my heta rabili z papiarednimi technałohijami. Naprykład, kali źjaviŭsia druk, kožny moh nadrukavać, što zaŭhodna. Revalucyju druku časta pryvodziać jak dobry prykład, maŭlaŭ, hladzicie, što adbyvajecca, kali źjaŭlajecca novaja technałohija infarmacyjnaj sistemy. Jana skončyła Siaredniaviečča. Jana źniščyła manapoliju Katalickaj carkvy na viedy. Heta ŭsio navukovaja revalucyja. Ale ludzi zabyvajuć, što heta zaniało 200 hadoŭ.
I hetyja 200 hadoŭ — heta roskvit jeŭrapiejskich zakonaŭ relihii i palavańnia na viedźmaŭ. Toje, što źjaviłasia z drukarskim stankom, nie było navukaj.
Pajšoŭ patok ekstremisckaj, relihijnaj, litaratury, knih pra viedźmaŭ, fejkavych navin i teoryj zmovy, jakija drukavać było kudy bolš prybytkova, čym teoryju Kapiernika. Spatrebiłasia 200 hadoŭ, kab stvaryŭsia instytut presy, jakaja abaviazanaja praviarać, ci praŭdzivaja historyja, pierš čym jaje publikavać. Tamu demakratyi pavinny zrabić heta znoŭ z novymi technałohijami».
ŠI jak pahroza realnaści
«Realnaść razvalvajecca. Užo niemahčyma viedać, što praŭda, a što nie. Heta sapraŭdnaje videa ci falšyŭka štučnaha intelektu?.. Viedajecie, kab demakratyja razvaliłasia, ludziam nie treba prosta vieryć dyktataram. Dastatkova, kali jany nikomu nie daviarajuć. Demakratyja, kab funkcyjanavać, patrabuje davieru. Nieabchodna, kab ludzi mahli pahadžacca chacia b pa niekatorych bazavych faktach. Kab dyktatary zachapili ŭładu, im nie treba pierakonvać usich vieryć im. Im prosta treba, kab ludzi nikomu nie daviarali, i tady niemahčyma supraćstajać dyktatury. Bo tady hramadzianie nie mohuć supracoŭničać.
Ciapier u Rasii, dumaju, bolšaść rasijan nie vieryć usiamu, što bačać pa rasijskim telebačańni. Jany viedajuć u niejkaj stupieni, što Pucin im chłusić. Ale jamu ŭdałosia prymusić ich nie daviarać usim. I kali nie daviaraješ usiamu i ŭsim, vy nie možacie abjadnacca. Tamu zadača demakratyčnaj palityki, svabodnaj presy — stvarać i padtrymlivać instytuty, jakim ludzi ŭsio jašče daviarajuć. Heta składanaja zadača. Budavać davier, stvarać davier. Na žal, my bačym, jak niekatoryja z samych upłyvovych ludziej u śviecie, u tym liku ŭ demakratyjach, naŭmysna razburajuć davier».
ŠI jak relihijny aŭtarytet
«Madernisty ŭžo 50 hadoŭ tamu havaryli pra śmierć aŭtara. I tekst biez aŭtaraŭ. Dziŭna, što heta nibyta vykraślena z ahulnaj pamiaci, bo heta adzin sa sposabaŭ zrazumieć revalucyju štučnaha intelektu.
My žyviom u tekście. Takija relihii, jak judaizm, chryścijanstva, isłam, tysiačy hadoŭ davodzili, što najvyšejšaja iścina nie ŭ ludziach, a ŭ tekstach. Hiejaŭ, naprykład, zabivajuć, pieraśledujuć tolki za niekalki słoŭ u tekście. Ale, prynamsi, tekst nie byŭ niezaležnym. Zaŭsiody patrebny byli ludzi, kab interpretavać tekst, časam bolš spahadliva da inšych ludziej. Ciapier tekst ažyŭ.
Mova vyzvalajecca ad zaležnaści ad ludziej. I kali zaŭsiody patrebny byŭ niejki papa, rabin ci ajatoła, kab interpretavać Tałmud, Bibliju, Karan, ciapier jany mohuć interpretavać siabie. Nivodzin rabin nie moža zapomnić usie teksty, napisanyja kožnym jaŭrejskim rabinam. A ŠI moža, i tamu moža chutka stać najvyšejšym aŭtarytetam u śviatym tekście. Heta moža być śviaty tekst, jaki adkazvaje tabie. Možna vieści dvuchbakovuju razmovu, a nie tolki adnabakovuju».
Papa Leŭ — udumlivy hołas
«My bačym cikavyja padziei, kali raptam arhanizacyi, jak Katalickaja carkva, źviartajuć uvahu nie na tekst, a na čałavieka.
Jak hiej, jak jaŭrej i jak śpiecyjalist u siaredniaviečnaj historyi kryžovych pachodaŭ, ja maju nie samy pryjazny pohlad na Katalickuju carkvu i papstva. Ale mahu skazać, što Papa Leŭ siońnia — adzin z samych važnych, spahadlivych i ŭdumlivych hałasoŭ u pytańniach štučnaha intelektu. Havorka idzie pra čałaviečyja adnosiny, što vielmi dobraje raźvićcio. Jany razumiejuć, što, kali havorka idzie pra tekst, my asudžanyja. My hublajem uładu na karyść ŠI. Spadziajusia, heta adbudziecca ŭ bolšaj kolkaści relihij.
Znoŭ ža, ja ŭsio jašče nie zhodny z pohladami kaścioła na ŁHBT, ale kab spravicca z vyklikami, jakija stvaraje ŠI, ź jakim my sutykajemsia, nam patrebnyja sajuźniki, dzie tolki možam, i Katalickaja carkva, ci prynamsi papa, vielmi važny sajuźnik u hetym».
Samaja škodnaja ideja — niedavier da ŭsich
«Adna z samych škodnych idej, jakaja raspaŭsiudžvajecca jak sprava, tak i źleva, — heta vielmi cyničny pohlad na čałaviectva. Jaki kaža, što adzinaje, što ludziej cikavić — heta hrošy i ŭłada. Tamu nikomu nielha daviarać.
Ludzi, jakija raspaŭsiudžvajuć hetuju dumku, dumajuć, što jany nie naiŭnyja, bačać praz usie manipulacyi. Heta nie prosta duraść, heta niebiaśpiečnaja łuchta. Bo kali heta tak, to heta bieznadziejna. Kali ŭsie kłapociacca tolki pra hrošy i ŭładu, tady vy nie možacie daviarać nikomu. A potym sistema razvalvajecca».
Krynicy ščaścia i hora
«Ja liču, što demakratyja maje šaniec, bo takija rečy, jak svaboda i praŭda, vielmi važnyja dla čałavieka. Pačatak adnaŭleńnia davieru — pahladzieć na siabie: a vam asabista važnyja tolki hrošy? Viadoma, nam heta važna, ale kali vam taksama važnyja takija rečy, jak praŭda, kachańnie i ŭzajemadnosiny, ci dumajecie vy, što vy adziny čałaviek, jaki kłapocicca pra heta? Ci heta šyroka raspaŭsiudžana? Kali vy razumiejecie, što nie adzin, my možam pačać adnaŭlać davier. U tym liku z dapamohaj miedyja. Kali ty nie viedaješ praŭdu pra siabie i śviet, ty nikoli nie budzieš ščaślivy. Čamu nie? Bo ty nie zrazumieješ, u čym krynica tvaich pakutaŭ, i ničoha nie zmožaš z hetym zrabić. Ty možaš stać samym bahatym čałaviekam u śviecie. I marnavać usie svaje hrošy i ŭładu na vyrašeńnie niapravilnych prablem, bo nie viedaješ, jakija sapraŭdnyja krynicy hora i ščaścia».
Alaksandr Łukašuk, archiŭnaje fota
Hałoŭnaje — nie stracić jakar
Apošnim na Forumie 2000 sioleta vystupaŭ Karł Hieršman, zasnavalnik i pieršy prezident Nacyjanalnaha fondu demakratyi ZŠA. Hieršman daŭni siabar demakratyčnaj Biełarusi, i nie tolki tamu, što karani jaho siamji — u Minsku. Jon vioŭ kampaniju za Nobieleŭskuju premiju Alesiu Bialackamu, jon dapamoh mnie dałučyć dziasiatki suśvietna viadomych ludziej, uklučna z prezidentam Džordžam Bušam, da čytańnia siemi sotniaŭ imionaŭ biełaruskich palitźniavolenych u efiry Radyjo Svaboda. Hieršman viedaŭ Vacłava Haŭła i dapamahaŭ u stvareńni Forumu 2000. I jaho pohlad na apošnija dziesiacihodździ nie mienš važny, čym pohlad na nastupnyja. Faktyčna, heta pohlad u lusterka budučyni:
«Havieł ličyŭ, što «suicydalnaja» abyjakavaść Zachadu da pravoŭ čałavieka simptamatyčnaja dla čahości hłybiejšaha, čym prosta kryzis demakratyi. Jon nazyvaŭ heta kryzisam cyvilizacyi. Adam Michnik kazaŭ, što Havieł pa sutnaści byŭ «homo religiosus», jaki bačyŭ sučasny kryzis jak fundamientalna duchoŭny. Havieł bajaŭsia, što čałaviectva hublaje svoj «transcendentalny jakar», jaki, na jaho dumku, źjaŭlajecca adzinaj sapraŭdnaj krynicaj fundamientalnych cnotaŭ adkaznaści, spraviadlivaści i samapavahi».
Heta napaminak nie stolki pra štučny intelekt, kolki pra rozum čałaviečy. Pierš, čym pieraasensoŭvać niešta, varta heta asensavać.
* * *
Teksty ŭ rubrycy «Mierkavańni» mohuć supadać, a mohuć i nie supadać z pazicyjaj Redakcyi.