Рэжым у Іране змяніўся — прычым у горшы бок

ЗША і Ізраіль пачалі вайну з Іранам, спадзеючыся, што ліквідацыя найвышэйшых іранскіх чыноўнікаў створыць умовы для змены рэжыму або, прынамсі, для з’яўлення лідараў, больш схільных ісці на саступкі. Замест гэтага пустэчу запаўняюць радыкальныя новыя лідары, якія амаль не праяўляюць цікавасці да палітычнага кампрамісу як унутры краіны, так і за яе межамі.

Фота: Fatemeh Bahrami / Anadolu via Getty Images

Нягледзячы на надзеі прэзідэнта Трампа, які праз месяц пасля пачатку вайны назваў новае кіраўніцтва Ірана «больш разумным», рэчаіснасць аказалася інакшай, піша The Wall Street Journal. Новая эліта не толькі ўзмацніла рэпрэсіі ўнутры краіны праз арышты і пакаранні смерцю, але і перайшла да агрэсіўных дзеянняў у рэгіёне.

Іран усталяваў фактычны кантроль над Армузскім пралівам, праз які праходзіць 20% сусветных паставак нафты, і працягвае наносіць несправакаваныя ўдары па арабскіх суседзях. Нават няўдалыя перамовы ў Ісламабадзе паказалі, што побач з прагматыкамі ў дэлегацыі цяпер знаходзяцца людзі, якія катэгарычна адмаўляюцца ад дыялогу з Захадам.

«Вайна змяніла рэжым — і не ў лепшы бок. Мы стварылі рэальнасць, якая горшая за тую, з якой іранцы сутыкаліся да вайны», — цытуе выданне словы Дані Цытрыновіча, які раней узначальваў іранскі аддзел ізраільскай ваеннай разведкі.

Прасоўванне забойцаў

Іранскія прыхільнікі жорсткай лініі — антызаходнія ідэолагі, нецярпімыя да ўнутранай апазіцыі — заўсёды займалі сваё месца ва ўладных колах, а іх уплыў рос пад патранажам старэйшага Хаменеі. Але цяпер яны цалкам дамінуюць у палітычным і вайсковым кіраўніцтве краіны.

Сярод іх — новы кіраўнік нацыянальнай бяспекі Ірана Махамад Багер Зальгадр. Падчас ірана-іракскай вайны ён зрабіў кар’еру ў КВІР (Корпусе вартавых ісламскай рэвалюцыі), а пазней стаў адным з заснавальнікаў спецпадраздзялення «Кудс», якое спецыялізавалася на падрыхтоўцы замежных груповак для нападаў на ворагаў Ірана, а таксама стварыў ваенізаваную структуру для гвалту над палітычнымі апанентамі.

Яго погляды настолькі радыкальныя, што нават тагачасны лідар сіл «Кудс» Касем Сулеймані часова сыходзіў у адстаўку на знак пратэсту супраць яго метадаў.

Паводле крыніц выдання, Зальгадр мае вялікі ўплыў на перамовы з ЗША: ён атрымлівае справаздачы ад прадстаўнікоў і фактычна вызначае іх рашэнні. Яго папярэднік Алі Ларыджані, забіты ў мінулым месяцы, таксама не быў «голубам міру», але лічыўся прагматыкам і меў рэпутацыю ўмелага перамоўшчыка.

Іншыя ключавыя фігуры, такія як новы камандуючы КВІР Ахмад Вахідзі і вайсковы дарадца Махсэн Рэзаі, абвінавачваюцца ва ўдзеле ў тэракце ў Буэнас-Айрэсе ў 1994 годзе, дзе загінулі 85 чалавек.

Вахідзі заснаваў Тэгеранскую школу кіравання, якая фармуе новае пакаленне палітыкаў пад наглядам КВІР. На пасадзе міністра ўнутраных спраў ён кіраваў задушэннем жаночых пратэстаў у 2022 годзе.

Рэзаі, адказны за стратэгію падчас ірана-іракскай вайны, што каштавала жыцця 250 тысячам чалавек, цяпер абяцае ворагам адплату, якая выходзіць за межы прынцыпу «вока за вока»: «Гэта будзе галава за вока, рука і нага за вока».

Паводле слоў Саіда Галкара, эксперта па іранскіх спецслужбах з Універсітэта Тэнэсі, гэтыя прызначэнні сведчаць пра канчатковую перамогу самай радыкальнай групоўкі, што робіць зацягванне канфлікту больш імаверным.

Маджтаба Хаменеі (у цэнтры) у 2019 годзе. Фота: AP Photo / Vahid Salemi

Выцясненне рэфарматараў

У цэнтры гэтых падзей — Маджтаба Хаменеі, які даўно з’яўляецца цэнтральнай фігурай, якая звязвала і прасоўвала радыкальных чыноўнікаў і дапамагала фармаваць палітычны курс Ірана.

Узыходжанне Маджтабы і яго атачэння было прамой рэакцыяй на рост папулярнасці рэфарматараў 25 гадоў таму. Ужо ў 2002 годзе малодшы Хаменеі пачаў прасоўваць ультракансерватараў на ключавыя пазіцыі ў дзяржаўных СМІ і прапагандзе.

Пазней яго абвінавачвалі ў тым, што ў 2005 годзе ён з дапамогай «Басідж» і КВІР спрыяў перамозе на прэзідэнцкіх выбарах Махмуда Ахмадзінежада, а выбары 2009 года фактычна ператварыў у «электаральны пераварот».

Менавіта тады Іран канчаткова звярнуў з шляху рэформаў. Пратэсты 2009 года, падчас якіх людзі скандавалі «Смерць Маджтабе! Каб ты ніколі не стаў лідарам!», паказалі глыбіню народнай нянавісці да яго персоны, але сілавікі здолелі здушыць супраціў, замацаваўшы ўладу кансерватыўнага клана.

У аснове — радыкальная месіянская дактрына

Як піша WSJ, духоўным падмуркам новага рэжыму стала радыкальная месіянская дактрына — магдавізм. Яе галоўным ідэолагам быў настаўнік Маджтабы, аятала Месбах Яздзі, які сцвярджаў, што падпарадкаванне Вярхоўнаму лідару раўнасільна падпарадкаванню Богу.

Магдавізм, які выкладаюць у іранскіх семінарыях і падчас баявой падрыхтоўкі, прасоўвае думку, што пабудова сапраўднага ісламскага грамадства і знішчэнне ворагаў Ірана — перш за ўсё Ізраіля — паскорыць прыход імама Магдзі. Шыіты вераць, што гэтая постаць прынясе ў свет мір і справядлівасць.

Даходзіць да таго, што высокапастаўленыя камандзіры ў эфіры дзяржаўнага ТБ заклікаюць маці адпраўляць дзяцей на вайну, цытуючы імама: «Забівай! Забівай!».

Фота: Morteza Nikoubazl / NurPhoto via Getty Images

Сам Маджтаба Хаменеі раней расказваў сваім паплечнікам пра сны, у якіх бачыў сябе Харасані — героем з рэлігійных паданняў, які павінен з’явіцца ў гістарычным рэгіёне Харасан, каб узначаліць сілы ў падтрымку Магдзі супраць ворагаў ісламу.

WSJ падкрэслівае, што апакаліптычная дактрына магдавізму вызначае паводзіны рэжыму падчас вайны і апраўдвае дзеянні, якія ў іншым выпадку маглі б здацца ірацыянальнымі, напрыклад, пашырэнне канфлікту на краіны Персідскага заліва.

Каментары да артыкула