Ад рэдкіх абразоў да кітайскіх ваз: што можна ўбачыць у адзіным у Беларусі музеі кантрабанды

Гэта адзіны ў Беларусі музей, экспазіцыя якога цалкам складаецца з твораў мастацтва і антыкварыяту, канфіскаванага мытнікамі, піша выданне Times.by.

Брэсцкая мытня перадала першыя ўнікальныя экспанаты абласному краязнаўчаму музею 73 гады таму. Гэта былі абразы, канфіскаваныя пры спробе кантрабанды.

Падобныя каштоўнасці спрабавалі актыўна вывозіць за мяжу пачынаючы з 1970‑х гадоў. Іх затрымлівалі на мяжы, у выніку калекцыя экспанатаў паступова папаўнялася. Так, 37 гадоў таму адчыніў дзверы філіял абласнога музея «Уратаваныя мастацкія каштоўнасці».

Філіял абласнога музея «Вяртаныя мастацкія каштоўнасці». Фота: Аляксей Мацюшкоў, Times.by

Сёння тут экспануецца прыкладна дзясятая частка калекцыі, сабранай дзякуючы мытні. Наведвальнікам даступныя больш за 300 рэліквій і артэфактаў, сярод якіх не толькі рэдкія іконы, але і карціны Івана Айвазоўскага, вырабы Фабержэ, японскія і кітайскія вазы, фарфор і еўрапейская мэбля.

Вядучы навуковы супрацоўнік музея «Уратаваныя мастацкія каштоўнасці» Наталля Пятрова правяла экскурсію для Times.by і расказала пра экспанаты, якія важна ўбачыць.

Фота: Аляксей Мацюшкоў, Times.by

У якіх тайніках знаходзілі артэфакты

Будынак музея «Уратаваныя мастацкія каштоўнасці» ў Брэсце заўважыш здалёк. Гэта асобняк 1925 года, які пабудавалі па праекце польскага архітэктара Юліяна Лісецкага. Аб'ект з'яўляецца помнікам архітэктуры і знаходзіцца ў цэнтры горада.

На першым паверсе наведвальнікаў сустракаюць старадаўнія нямецкія гадзіннікі. Ім амаль сто гадоў, і кожныя паўгадзіны і гадзіну яны даюць пра сябе знаць раскацістым боем.

«Сакрэт гэтага гадзінніка ў тым, што ён працуе, толькі калі стаіць на абсалютна роўнай паверхні. Адпаведную падлогу шукалі па ўсім музеі, і патрэбны пункт аказаўся на першым паверсе пры ўваходзе», — кажа Наталля Пятрова.

Нямецкі гадзіннік. Фота: Аляксей Мацюшкоў, Times.by

Рэдкія артэфакты, якія зараз у экспазіцыі музея, удалося выратаваць на мяжы дзякуючы ўважлівасці мытнікаў. Кантрабандысты ўмудрыліся зрабіць тайнік нават у бляшанай каробцы з-пад какавы — туды змясцілі чатыры невялікія іконы, а сейфам для срэбраных манет XIX стагоддзя неяк стала канфетніца.

Каробка з-пад какавы. Фота: Аляксей Мацюшкоў, Times.by

Цукерніца. Фота: Аляксей Мацюшкоў, Times.by

«Звычайна скрынкі з антыкварыятам знаходзілі пад таварам у фурах. Там магла быць калекцыя самавараў, іконы, карціны, каштоўнасці», — пералічвае гід.

Цікава, што спецыялісты правяраюць нават метал, з якога выкананыя артэфакты. Для гэтага яшчэ нядаўна выкарыстоўвалі рэактывы. У музеі захоўваецца набор з такімі пробамі — драўляная каробка з маленькімі шклянымі бутэлечкамі. Зараз праверку праводзяць на спецыяльным прыборы.

Набор рэактываў. Фота: Аляксей Мацюшкоў, Times.by

Якія рэдкія абразы можна ўбачыць у музеі

Асноўная частка экспазіцыі музея — абразы. Сярод іх рэдкія XVI стагоддзя, стараабрадніцкія і выкананыя ў тэхніцы разьбы па косці.

«Многія праваслаўныя храмы ў савецкі час былі закрытыя, і кантрабандысты спрабавалі вывозіць абразы за мяжу. Так святыя іконы хлынулі за межы СССР, а самы вялікі паток быў у 1990‑я гады. У наш час гэты працэс нязначны», — расказвае Наталля Пятрова.

Брэсцкая мытня перадавала абразы музеям, дзе іх дбайна вывучалі, а некаторыя — рэстаўравалі. У рэдкіх выпадках удавалася ўстанавіць уладальнікаў абразоў. Напрыклад, на адным з іх быў шыфр Уладзіміра-Суздальскага музея-запаведніка. Як высветлілася, ікону ўкралі і спрабавалі незаконна пераправіць за мяжу. У выніку яе вярнулі праваўладальніку.

У экспазіцыі музея «Уратаваныя мастацкія каштоўнасці» можна ўбачыць абраз XVI стагоддзя «Спас у сілах». Кантрабандысты распілавалі яго на дзве часткі, каб надзейней схаваць ад мытні, але вывезці ўсё адно не атрымалася.

«Спас у сілах». Фота: Аляксей Мацюшкоў, Times.by

Чаму ўнікальныя абразы XVI стагоддзя? Чым старэйшы абраз, тым ён каштоўнейшы. У калекцыі музея гэта самыя старажытныя экспанаты іканапісу.

Яшчэ адна ікона гэтага самага часу — Багародзіца Уладзімірская. Вядома, што на Русь яе святы абраз прыбыў у XII стагоддзі.

Багародзіца Уладзімірская. Фота: Аляксей Мацюшкоў, Times.by

На гэтай іканаграфіі Багародзіца трымае на правай руцэ немаўля Ісуса Хрыста. Ён пяшчотна прыціскаецца да шчакі маці, абдымае яе за шыю, а з-пад яго адзення бачная ножка.

Таксама ў фондах ёсць фрагмент святочнага чыну іканастаса XVII стагоддзя. Ён складаецца з дзвюх ікон, якія спрабавалі правезці праз мяжу ў распілаваным выглядзе.

Іконы з распіламі. Фота: Аляксей Мацюшкоў, Times.by

Яшчэ адна ўнікальная рэліквія — ікона XVII стагоддзя «Айчына». Абраз быў пакрыты старажытным срэбраным акладам таго ж часу.

«Айчына». Фота: Аляксей Мацюшкоў, Times.by

У музеі экспануецца ікона «Шэстаднеў» пачатку XIX стагоддзя. Яна напісаная ў майстэрні вядомага іканапісца Васіля Хахлова. Гэта прыклад абраза, выкананага ў тэхніцы мініяцюры, і на ім можна ўбачыць сцэны са Старога і Новага Запаветаў, якія расказваюць пра шэсць дзён стварэння свету.

«Шэстаднеў». Фота: Аляксей Мацюшкоў, Times.by

У 1980‑х гадах на мяжы затрымалі рэдкую ікону XIX стагоддзя, прысвечаную Святому Уласію Севастыйскаму. Яе кантрабандысты распілавалі аж на шэсць частак!

Уласій Севастыйскі. Фота: Аляксей Мацюшкоў, Times.by

Асаблівае месца ў экспазіцыі займае вобраз Прападобнай Еўфрасінні Полацкай. Яна адлюстраваная на воблаку, а ў руках трымае крыж і белую лілею як сімвал чыстай душы.

Еўфрасіння Полацкая. Фота: Аляксей Мацюшкоў, Times.by

У 1980 годзе мытня знайшла ікону Прападобнага Сергія Раданежскага ў срэбраным акладзе. Цудоўны аклад у 1843 годзе выканаў майстар Дзмітрый Андрэеў.

Сергій Раданежскі. Фота: Аляксей Мацюшкоў, Times.by

У фондах музея шмат стараабрадніцкіх ікон. Напрыклад, вобраз XIX стагоддзя «Саюзам любові звязаныя апосталы». У верхнім левым куце гэтага абраза выяўленая Багародзіца Агнявідная, лічыцца, што яна абараняе дом ад пажару.

«Саюзам любові звязаныя апосталы». Фота: Аляксей Мацюшкоў, Times.by

Абразы ў незвычайнай тэхніцы таксама папаўнялі фонды музея. Сярод іх ікона «Тры свяціцелі», яна створана з косці маржа майстрам з вёскі Халмагоры Архангельскай вобласці.

Ікона «Тры свяціцелі». Фота: Аляксей Мацюшкоў, Times.by

Айвазоўскі, Фабержэ і ўсходнія вазы: чым яшчэ здзівіць музей

Сярод адных з самых каштоўных экспанатаў калекцыі жывапісу музея — творы выдатнага мастака-марыніста Івана Айвазоўскага. У прыватнасці, гэта работы «Марскі пейзаж» і «Паруснік на мелі».

«Марскі пейзаж», Іван Айвазоўскі. Фота: Аляксей Мацюшкоў, Times.by

У экспазіцыі ёсць і артэфакты фірмы Фабержэ: нефрытавы нож для разразання паперы з ручкай са срэбра і запальнічка ў выглядзе грыба з каменю. Побач з апошняй размешчаны срэбраны скульптурны вобраз чорціка.

Фота: Аляксей Мацюшкоў, Times.by

У савецкія гады на мяжы затрымалі фаянсавыя вазы ў бронзавых аправах, якія стварылі ў княстве Сацума на поўдні Японіі ў другой палове XIX стагоддзя. Яны, як і кітайскія вазы з перагародчатымі эмалямі, папоўнілі калекцыю музея.

Фота: Аляксей Мацюшкоў, Times.by

Фота: Аляксей Мацюшкоў, Times.by

Фота: Аляксей Мацюшкоў, Times.by

Цікавы выпадак здарыўся ў 1993-м: Брэсцкая мытня спыніла для праверкі грузавы фургон з сухім малаком. Ён ішоў з Латвіі ў Германію транзітам праз Беларусь. Мытнікі вырашылі праверыць змесціва фургона і знайшлі там шэсць прадметаў мэблі другой паловы XIX стагоддзя. Сярод іх — велізарны камод з каштоўных парод дрэва, упрыгожаны разьбой з пазалотай і накладкамі з бронзы. Убачыць гэтае мэблевае мастацтва таксама можна ў музеі «Уратаваныя мастацкія каштоўнасці».

Фота: Аляксей Мацюшкоў, Times.by

Фота: Аляксей Мацюшкоў, Times.by

Фота: Аляксей Мацюшкоў, Times.by

Фота: Аляксей Мацюшкоў, Times.by

Фота: Аляксей Мацюшкоў, Times.by

Каментары да артыкула