U prajekcie novaj kanstytucyi Kazachstana źmianili farmuloŭku ab vykarystańni ruskaj movy

9 lutaha na pasiadžeńni kanstytucyjnaj kamisii namieśnik staršyni Kanstytucyjnaha suda Kazachstana Bakyt Nurmuchanaŭ paviedamiŭ, što artykuł 9 prajekta novaj Kanstytucyi byŭ udakładnieny: słova «naroŭni» («tieñ» na kazachskaj movie, «naravnie» na ruskaj) zamieniena na słova «razam» (na kazachskaj «qatar», na ruskaj «nariadu»).

Fota: Zakon.kz

Bakyt Nurmuchanaŭ patłumačyŭ, što pry raspracoŭcy novaj Kanstytucyi «asablivaja ŭvaha nadajecca zabieśpiačeńniu terminałahičnaj i siemantyčnaj adnastajnaści», tamu linhvisty i inšyja śpiecyjalisty «ŭnieśli redakcyjnyja i stylistyčnyja źmieny na asnovie prapanavanych imi rekamiendacyj».

Raniej u artykule 9 prajekta novaj Kanstytucyi było napisana, što ŭ dziaržaŭnych arhanizacyjach i orhanach miascovaha samakiravańnia naroŭni z kazachskaj aficyjna ŭžyvajecca ruskaja mova. Ciapier hetaje słova budzie zamieniena na słova «razam».

U dziejnaj kanstytucyi Kazachstana fihuruje słova «naroŭni» («tieñ», «naravnie»).

Inicyjatyvu źmieny kanstytucyi Kazachstana vykazaŭ u studzieni 72‑hadovy prezident krainy Kasym-Žamart Takajeŭ. Jon ciapier adpracoŭvaje svoj nibyta adziny pavodle ŭniesienych u kanstytucyju ŭ 2022 hodzie papravak siamihadovy termin, jaki zakančvajecca 20 listapada 2029 hoda (vybary ŭ 2022 hodzie byli daterminovymi, ź pieršaha termina Takajeŭ adpracavaŭ tolki 3 hady ź piaci). Ci budzie paśla pryniaćcia novaj kanstytucyi Takajeŭ mieć prava bałatavacca nanoŭ — pakul što na aficyjnym uzroŭni nichto adkryta nie kaža. 

Uvohule ž prajekt novaj kanstytucyi, jak i zaŭsiody ŭ padobnych vypadkach, u asnoŭnym zakranaje arhanizacyju ŭłady i kiravańnie dziaržavaj. U krainie prapanujecca zamianić dvuchpałatny parłamient na adnapałatny Kurułtaj z 145 deputatami, jakija buduć vybiracca pa partyjnych śpisach na piać hadoŭ. Ciapierašniaja źmiašanaja vybarčaja sistema skasoŭvajecca.

Płanujecca stvaryć taksama novy kansultatyŭny orhan — Chałyk Kieniesy (Narodnaja rada), jakaja budzie źbiracca minimum raz na hod i mieć prava zakanadaŭčaj inicyjatyvy. Usie 126 členaŭ Chałyk Kieniesy buduć pryznačacca niepasredna prezidentam. Hety orhan mnohija paraŭnoŭvajuć z łukašenkaŭskim Usiebiełaruskim narodnym schodam.

Akramia taho, novy prajekt kanstytucyi praduhledžvaje paśla 30 hadoŭ adnavić pasadu vice-prezidenta, jaki pradstaŭlaje Kazachstan na mižnarodnych forumach, udzielničaje ŭ pasiadžeńniach Kurułtaja ad imia prezidenta i pracuje z hramadska-palityčnymi, navukovymi i kulturnymi arhanizacyjami. Kandydaturu vice-prezidenta prapanuje prezident, a Kurułtaj moža zaćvierdzić jaje nie bolš za dva razy. Kali deputaty nie pahadžajucca z prapanavanaj kandydaturaj, parłamient aŭtamatyčna raspuskajecca.

Pa anałahičnym pryncypie buduć zaćviardžacca śpikier Kurułtaja, premjer-ministr i sudździ Viarchoŭnaha suda. Adznačajecca, što staršynia Viarchoŭnaha i Kanstytucyjnaha sudoŭ pryznačajucca ŭkazami prezidenta.

Novaja kanstutucyja praduhledžvaje mahčymaść deputataŭ inicyjavać impičmient prezidenta, čaho niama ŭ dziejnym asnoŭnym zakonie, ale kali Kanstytucyjny sud nie padtrymaje rašeńnie Kurułtaja, to inicyjatary pazbaŭlajucca mandataŭ.

Inšyja važnyja novaŭviadzieńni: kanstytucyjnaje vierchavienstva kanstytucyi Kazachstana nad rašeńniami mižnarodnych arhanizacyj, vyznačeńnie šlubu jak sajuza mužčyny i žančyny, abmiežavańnie pratestaŭ, jakija pahražajuć hramadskaj biaśpiecy i maralnaści, ustalavańnie instytuta ambudsmiena i advakatury na kanstytucyjnym uzroŭni, a taksama pryniaćcie ŭsich kanstytucyjnych papravak tolki praz ahulnanacyjanalny refierendum.

Kamientary da artykuła