«Apošni traktar zabiare bank». Jak fiermier pabudavaŭ unikalny biznes, ale praz 30 hadoŭ usio stracić
Hety biznes zaradžaŭsia ŭ dzievianostych u Dziaržynskim rajonie litaralna ŭ hołym poli — bieź miljonaŭ, na entuzijaźmie i vialikaj viery ŭ kazinaje małako. A potym biełarusy patrochu raskaštavali novy pradukt i ŭsio kazinaje: syry, tvaroh, johurt. Tak atrymałasia najbujniejšaja ŭ krainie kazinaja fierma «DAK» — kruty łakalny brend i bonusam papularny kukuruzny łabirynt. Siońnia abstalavańnie spyniena, majomaść apisana, kampanija padała na likvidacyju, a Dźmitryj Kryłoŭ padvodzić sumny vynik fiermierstva: «Układaŭ 30 hadoŭ — i zastaŭsia vinavaty ŭsim». Historyju raspaviadaje Onliner.
Jašče hod tamu my zarablali»
U samym pačatku tut nie było ni elektryčnaści, ni daroh — tolki mary pra fiermierstva, jakoje mahło b prakarmić siamju.
Były inžynier-elektronščyk Dźmitryj pramianiaŭ kampjutary na dostup da ziamli. Što mienavita i jak vyroščvać tady nie viedaŭ, ale pačaŭ z harodniny i hrečki.
Potym byŭ niadoŭhi pieryjad, kali siamja zaniałasia śvinahadoŭlaj — i heta praktyčna razaryła ich, kali źniali ŭvaznyja pošliny i treba było kankuryravać z polskaj śvininaj.
Ale prosta tak ziamlu i dom kidać nie chaciełasia. I tut źjaviłasia ideja z kazinym małakom: dziaržava ŭ hetuju nišu nie išła, a Kryłovy ryzyknuli ŭsim, što zastałosia, i pačali skuplać miascovych koz u ludziej. Praź niejki čas zrazumieli: tak niapravilna, kupili sotniu «pravilnych» (heta značyć plemiannych) koz zaanienskaj parody z krain Bałtyi.
Pastupova raźvivali svaju vytvorčaść — nie prosta małako, a kaziny syr i johurty — redkaść dla biełaruskaha rynku, kali jašče nie było takoha trendu na impartazamiaščeńnie. Biełaruskija zavody brać kazinaje małako na pierapracoŭku nie chacieli, tamu Kryłoŭ pajechaŭ u Polšču i pryvioz adtul viedy, jak varyć syr.
Praktyčna 20 hadoŭ Dźmitryj źbiraŭ infarmacyju, jak pavinna pracavać samaja sučasnaja kazinaja fierma.
— Ja nie jeździŭ prosta adpačyvać, usie pajezdki tak ci inakš byli źviazanyja ź fiermaj: vystavy, handlova-pramysłovyja pałaty, niejkija dziełavyja misii. Abjeździŭ Jeŭropu, Amieryku, Kitaj, roznyja konkursy — u vyniku miesca dla štampaŭ skončyłasia raniej, čym termin dziejańnia samoha pašparta.
U 2018 hodzie na kazinaj fiermie pačali vialikaje maštabavańnie, jakoje padzialiła ŭsio na «da» i «paśla». Pavodle zadumy, fierma pavinna była pieratvarycca ŭ vialiki sučasny małočna-tavarny kompleks na 1600 koz z novymi dla krainy vidami pradukcyi. Dla paraŭnańnia: da startu prajekta koz było 390, kali nie ŭličvać zusim maładych žyvioł.
Na fiermie źjaviłasia novaja dailnaja ŭstanoŭka, jakaja nie prosta paskarała pracesy, a sčytvała infarmacyju pa kožnaj kazie, uličvała, kolki jana daje małaka, i vydavała patrebny abjom kambikormu. U Jeŭropie anałahičnaje abstalavańnie prapanoŭvali za €500 tys., unutry krainy atrymałasia zrabić za 420 tys. rubloŭ.
Prajekt novaj fiermy finansavaŭsia z troch krynic: 3,5 młn pradastaviŭ inavacyjny fond Minskaj vobłaści, jašče 7 młn abiacaŭ Bank raźvićcia, byli i svaje srodki. Na hetym etapie pačalisia pieršyja ciažkaści.
— Za miesiac treba było asvoić 2,5 młn. Jak heta mahčyma, kali ja nie budaŭničy trest, a prosta maleńki fiermier? U vyniku my asvoili inavacyjnyja hrošy za hod, i praktyčna pałova kompleksu ŭžo była pabudavanaja.
Tym časam u Banku raźvićcia pierahledzieli płany i zamiest pieršapačatkovaj sumy vydzielili 4,5 młn, heta značyć ad častki zapłanavanych abjektaŭ pryjšłosia admovicca.
Nie atrymała finansavańnia ideja z kruhłahadovym zialonym kormam — hidraponnaj ustanoŭkaj, rekanstrukcyja pierapracoŭčaha cecha, łabaratoryja štučnaha asiemianieńnia.
— Usio heta vyklikała novyja ŭzhadnieńni. Biznes-płan pryjšłosia pierarablać, znoŭ prachodzić ekśpiertyzy — i ekałahičnuju, i budaŭničuju. Budaŭničy prajekt padzialiŭsia na čarhi i puskavyja kompleksy.
A paralelna dadalisia novyja patrabavańni: naprykład, reziervovaja śvidravina, dadatkovy vodapravod, pažarnyja reziervuary — abaviazkovyja punkty pry biudžetnym finansavańni.
— Budoŭla zaciahnułasia na lišnich paŭtara hoda, a statak ros. U budynku, jaki źmiaščaje 400 koz, užo stajała 600 darosłych i jašče 300 maładniaku. Padčas budoŭli my atrymali raspaŭsiudžvańnie chvaroby — dla čałavieka jana nie niebiaśpiečnaja, ale skaračaje termin žyćcia kazy.
Kali infiekcyju vyjavili, paŭstała pytańnie ab źniščeńni ŭsiaho statka. U vyniku ŭdałosia dabicca źmianieńniaŭ u padychodach: zamiest poŭnaha źniščeńnia dazvolili pastupovaje azdaraŭleńnie žyvioł.
— My razumieli, što biez dadatkovaha finansavańnia nam budzie vielmi ciažka. Tamu ŭ 2022 hodzie pieraŭtvaryli fiermierskuju haspadarku ŭ tavarystva z abmiežavanaj adkaznaściu, kab u jaho moh uvajści inviestar.
Na hetym składanaści nie skončylisia. U 2023 hodzie haspadarka patrapiła pad cenavaje rehulavańnie.
— Usie małočnyja pradukty ličylisia sacyjalna značnymi — nie tolki z karovinaha małaka, z kazinaha taksama. Na praciahu 2022 hoda my śviadoma nie padvyšali canu: u cełym nie było takoj nieabchodnaści, u nas ekanomika bolš-mienš składałasia. U 2023‑m padaraželi karmy, upakoŭka, łahistyka, vyraśli zarobki — a my nie možam padniać canu.
Paźniej udałosia dabicca źmianieńniaŭ, kazinuju pradukcyju vyvieli z-pad hetych abmiežavańniaŭ, ale da taho momantu finansavaja situacyja mocna pahoršyłasia.
— Za 2024 hod pradpryjemstva dasiahnuła 40% płanavanaj mahutnaści, ale na vyroščvańni było šmat maładniaku, i ŭ adsutnaść inviestara pryjšłosia brać dadatkovyja kredyty, kab prajści pieryjad vychadu na akupnaść. A tut jašče i staŭki vyraśli. Pradpryjemstva ŭžo prynosiła apieracyjny prybytak, ale niedastatkovy.
Fierma rasła pavolniej, čym finansavyja abaviazacielstvy i kredytnaja nahruzka. My ŭžo zarablali kala 30 tys. prybytku ŭ miesiac, ale addavali 60 tys. bankam i za lizinh. U mai 2025 hoda adbyŭsia pieršy kasavy razryŭ. Viasna zaŭsiody zatratnaja. Pačałasia ciakučka kadraŭ, ja vykručvaŭsia jak moh, skaračaŭ vydatki, zajmaŭ hrošy… Banki bolš nam ničoha nie davali.
U žniŭni minułaha hoda pajšli pieršyja za 20 hadoŭ praterminoŭki pa kredytach, treba było pahašać asnoŭny doŭh Banku raźvićcia. Prablemy pieratvarylisia ŭ łavinu: APV (Adździeł prymusovaha vykanańnia) zabłakavaŭ rachunki, lizinhavaja zabrała krytyčna patrebnuju techniku, karmy nie narychtavali, štat skaraciŭsia.
Pavodle słoŭ Dźmitryja, rabotnikaŭ prychodziłasia šukać pa abjavie i navat zajmać hrošy na zarobki.
— Dva-try miesiacy sprabavali tak pracavać: chtości pryjazdžaŭ, dapamahaŭ. Ale byvała i takoje, što ranicaj haspadarka «staić»: kozy nie padojeny, ničoha nie zroblena, rabotniki syšli. Uziali časovaha traktarysta, jašče ničoha nie paśpieli pakazać, a traktar zhareŭ. Heta było hora.
Z-za daŭhoŭ za elektraenierhiju fiermie adklučyli adzin z dvuch transfarmataraŭ. Na fiermie zastaŭsia apošni traktar, i toj chutka zabiare bank.
— Užo ŭ studzieni my razumieli, što nie pieražyviom 2025 hod biez padtrymki. Tolki da leta 2026‑ha my ŭpeŭniena vychodzili na 900 dojnych koz, 65% mahutnaści i samaakupnaść. Ale dla hetaha treba było prajści jašče adzin cykł naradžeńnia kaźlaniat i ŭvodu maładniaku ŭ dojny statak.
Nam nie chapała 450 tys., kab vykanać usie abaviazacielstvy. I straciŭšy nadzieju, što padklučycca chtości z pryvatnych inviestaraŭ, my stali aktyŭna źviartacca ŭ dziaržaŭnyja struktury. Prapanoŭvali, kab nas dałučyli da bujnoj haspadarki abo vykupili dolu, kab hrošy pajšli na raźvićcio i možna było vyjści na akupnaść. Ale sielskaja haspadarka ŭ pryncypie doŭhi, ryzykoŭny biznes. Pieramoŭ, listoŭ, razmoŭ było šmat. Ale ŭsio marna.
Vytvorčaść zharnułasia. Tam, dzie było žyćcio, ciapier pustyja palicy i spynienaje abstalavańnie.
«Treba skazać dziakuj usim ludziam»
Vosieńniu Dźmitryj Kryłoŭ adkryŭ dabračynny rachunak i raspavioŭ pra situacyju ŭ Instagram.
— Raspaviadać pra prablemy nie chaciełasia: ź dziacinstva pryvučany nie vynosić śmiećcie z chaty. Ale treba było ratavać koz.
Pačućci niejak razryvajuć. Z adnaho boku, mnie soramna, što ja trapiŭ u hetuju jamu. Razumiejecie? Kali ty pradprymalnik, značyć, pavinien znajści vychad. A tut bješsia, bješsia — i ŭsio nijak.
Ale ŭsio roŭna… Ty prymaŭ klučavyja rašeńni — ty i adkazvaješ za vynik. Tak mianie vučyli. Značyć, u čymści praličyŭsia, niedzie byŭ niepierakanaŭčy.
Ź inšaha boku, azirajučysia nazad, treba adznačyć: my ž mnohaha dasiahnuli — usio z nula, na hołym miescy. Pieršaja kozafierma ŭ Biełarusi, pieršaja plemiannaja haspadarka pa kozach, pieršyja vytvorcy syroŭ z kazinaha małaka, pieršy kukuruzny łabirynt, pieršaja ŭ SND karusielnaja dojka dla koz ajčynnaj vytvorčaści — jość čym hanarycca.
Byŭ stanoŭčy dośvied supracoŭnictva i ź dziaržavaj: rekanstrukcyju pieršaj fiermy ŭ 2012 hodzie praviali za ilhotny kredyt, nijakich praterminovak nikoli nie dapuščali.
Dapamoha ludziej dazvoliła pieražyć zimu, i źjaviłasia ŭpeŭnienaść, što chacia b žyvioł jašče možna vyratavać.
— Kali ŭ kastryčniku 2025 hoda my adkryli dabračynny rachunak i paprasili ab dapamozie, adhuknułasia šmat ludziej. Pieravodzili pa 5 rubloŭ, pa 15, pa 50. Sabrali kala 35 tys. Mnie b chaciełasia kožnamu asabista skazać dziakuj, ale heta niemahčyma: na rachunki prychodziać prosta sumy, biez dadzienych adpraŭnikoŭ — my nie bačym, chto heta pieraličyŭ. Asobnaja padziaka niekalkim pradprymalnikam, jakija znajšli mahčymaść akazać istotnuju padtrymku.
Vosieńniu na praktyku pryjšli dvoje maładych vieterynaraŭ, jakija dapamahali dahladać žyvioł, zrabili nieabchodnyja pryščepki — dziakujučy hetamu i dapamozie ludziej udałosia zachavać kala 700 koz.
Zakredytavanaść haspadarki — mienš za 6 młn rubloŭ, i sam biznes, pavodle słoŭ Kryłova, jašče možna było vyratavać. Ale situacyju rezka pahoršyła patrabavańnie viarnuć hrošy inavacyjnaha fondu ŭ śniežni — doŭh vyras jašče na 3,5 młn.
— Chaciełasia zachavać adnosiny z bankami i dziaržavaj, vykanać usie abaviazacielstvy. Bo bałansavy košt asnoŭnych srodkaŭ — bolš za 9 młn rubloŭ. Znos — 7%, usio novaje. Ahulny bałans — amal 11 młn. Čystyja aktyvy składali 5,4 młn. To bok my nibyta i nie biednyja, heta daloka nie samaja drennaja karcina. Nie chapała ŭsiaho 0,45 młn «abarotki».
Jašče adnym varyjantam było ŭklučeńnie haspadarki ŭ pieralik pradpryjemstvaŭ dla finansavaha azdaraŭleńnia. U takim vypadku daŭhi možna b było zamarozić, restrukturyzavać i dać haspadarcy čas dla raźvićcia i rostu, kab zatym pastupova pahašać doŭh. Ale heta taksama nie ŭdałosia.
Pry hetym sproby zapuścić sanacyju išli da apošniaha, kaža Dźmitryj Kryłoŭ. Biznes moh by atrymać adterminoŭku, kab vybracca z daŭhavoj jamy, ale ŭ vyniku płan sanacyi sarvaŭsia z-za patrabavańnia viarnuć hrošy ź inavacyjnaha fondu, i šaniec na adnaŭleńnie biznesu faktyčna źnik.
Stała zrazumieła, što vybracca z hetaj situacyi svaimi siłami ŭžo nie atrymajecca: 20 lutaha kampanija padała dakumienty na dobraachvotnuju likvidacyju, za košt čaho banki prypynili naličeńnie pracentaŭ i pieniaŭ, APV spyniŭ cisk. Ale heta aznačaje, što vieści haspadarčuju dziejnaść užo nielha, apošnich rabotnikaŭ pryjšłosia zvolnić.
Zaraz idzie acenka majomaści, źbirajucca patrabavańni kredytoraŭ, a potym usio vystaviać na aŭkcyjon, kab znajšoŭsia inviestar. Pa pracedury heta pavinna adbycca ŭ žniŭni. Kali ź pieršaj sproby pradać nie atrymajecca, budzie paŭtorny aŭkcyjon sa źnižeńniem cany.
A Kryłoŭ ź nievialikaj kamandaj entuzijastaŭ praciahvaje karmić koz i spadziajecca, što inviestar usio ž taki znojdziecca.
Popyt jość, prapanovy amal niama?
Zdavałasia b, heta historyja pra biedy adnaho biznesu. Ale koła zamknułasia, i rynak znoŭ pryjšoŭ da situacyi, kali volnaja cełaja niša.
Za apošnija 20 hadoŭ u krainie źjavilisia pryvatniki, jakija zacikavilisia kozami, ale kazinaje małako zastajecca nišavym praduktam navat u płanietarnym maštabie. U śviecie kazinaje małako zajmaje kala 2,4% rynku, u Jeŭropie — krychu bolš za 3%, ale cikavaść da jaho raście. Raniej Kryłoŭ nazyvaŭ dla Biełarusi ličbu 0,015%, ale ciapier acanić dolu jašče składaniej.
Pryčym hetaja niša volnaja nie tolki ŭ nas, ale i ŭ susiednich krainach, zaŭvažaje Kryłoŭ: syry ź jaho fiermy byli zapatrabavanyja ŭ Rasii.
— Niezdarma kozy takija darahija. Siońnia maładaja kozačka dla pramysłovaha raźviadzieńnia moža kaštavać amal $1000 u Rasii. Heta pakazčyk: rynak pusty. Kazinaha małaka na rynku vielmi mała. Tak, jość bujny pierapracoŭščyk «Biełłakt», jon vyrablaje ŭ asnoŭnym dziciačaje charčavańnie i sterylizavanaje małako. A paŭnavartasnaha asartymientu — johurtaŭ, syroŭ, rykoty, tvarohu — praktyčna niama.
My ŭ svoj čas śviadoma stvarali asartymient z celnaha kazinaha małaka. Pracavali nie tolki na ludziej ź niepieranosnaściu karovinaha małaka, ale i na tych, chto šukaje jakasny nišavy pradukt dla zdarovaha charčavańnia.
Pry hetym Dźmitryj adznačaje, što ludziej, jakija nie pieranosiać karovina małako, nie tak šmat, jak pryniata ličyć.
— Usie kažuć pra alerhiju, ale, kali paličyć, nie tak užo šmat ludziej, jakim padychodzić tolki kazinaje małako. My heta dobra bačyli pa popycie. Uzimku, kali abjomy małaka siezonna byli mienš za 400 litraŭ u dzień, nam pačynali telefanavać ludzi, jakija jaho vostra patrabujuć. A kali davali abjomy bolš, to ŭžo zakryvali hetuju patrebu pa Minsku i Minskaj vobłaści.
Tak što my ŭžo vyjšli na inšuju aŭdytoryju — na tych, chto lubić ekskluziŭ, mienavita kazinyja syry, za zdarovaje charčavańnie. Heta ŭžo bolš patrabavalny klijent.
Zaraz ža niša kazinych praduktaŭ faktyčna znoŭ apuścieła. Asnoŭnaja prablema — vysokija patrabavańni da vytvorčaści. Kab patrapić u handlovyja sietki, patrebnyja paŭnavartasny cech i siertyfikacyja. Heta doraha i składana, asabistaja padsobnaja haspadarka takoje nie paciahnie.
— Zastalisia tolki nievialikija fiermiery i pryvatniki. Jość majstry, jakija ŭ chatnich umovach robiać dobryja syry, ale heta nie pramysłovyja maštaby, u kramy z takim nie zojdzieš.
A jak ža kukuruzny łabirynt?
Mnohija viedajuć hetaje miesca dziakujučy kukuruznamu łabiryntu, jaki źjaviŭsia tut u 2017 hodzie. Raniej pisali, z čaho ŭsio pačynałasia: fiermier viarnuŭsia z hetaj idejaj z ZŠA, a paralelna pra studenta z takoj zadumkaj raspavioŭ Onlíner. Dźmitryj pračytaŭ materyjał, dva entuzijasty sustrelisia, udaryli pa rukach i ŭ tym ža hodzie zasiejali pole kukuruzaj. Tak źjaviŭsia ahrapark «Kukupolis».
— Pieršyja dva-try hady asabliva hrošaj jon nie prynosiŭ, jechała nie tak šmat ludziej. U nas tut daroha niavažnaja, tema była nie vielmi raskručanaja, tady mnohija ludzi jašče adpačyvali za miažoj.
Potym byŭ kavid, stała składaniej atrymać vizy — ludzi stali šukać miescy dla adpačynku ŭnutry krainy, i ŭ kukuruznaha łabirynta źjaviłasia svajo kamjunici.
— U minułym hodzie my dva miesiacy pražyli za košt dachodaŭ ad łabirynta. I padatkaŭ zapłacili niamała: tam užo nie 10% PDV, jak na pradukty, a 20%. Zarablali 250 tys. — ź ich 50 tys. syšło tolki na PDV.
Pole pad łabirynt u hetym hodzie taksama rychtavali. Jon pracavaŭ u źviazcy z kazinaj fiermaj, ale praciahnie isnavać samastojna na bazie fiermierskaj haspadarki razam ź inšaj infrastrukturaj dla turystaŭ i nievialikim kantaktnym zaaparkam.
Dźmitryj spadziajecca, što letam siudy znoŭ pryjeduć ludzi — niachaj užo nie za małakom i syram, a za prahułkami i ekskursijami.
Turystaŭ raźličvajuć pryciahnuć raniej za zvyčajny siezon: nie čakać žniŭnia z kukuruznym łabiryntam, a pačać užo ŭ mai, kali paciapleje, — z ekskursij da babrovaj płaciny.
Abo možna pryjechać u altanki z manhałami i adpačyć la raki.
Za anonsami i aktyŭnaściami «Kukupolisa» možna sačyć u Instagram prajekta.
Finał
Dom Dźmitryja znachodzicca litaralna ŭ pary krokaŭ ad fiermy. Źjazdžać jon nie płanuje i zastajecca pobač sa spravaj, jakoj pryśviaciŭ usio žyćcio. Zanadta mnohaje tut budavałasia hadami, kab prosta ŭziać i syści. Pry hetym jon kaža, što nie lubić skardzicca i nikoha nie vinavacić u tym, što adbyłosia.
— I kali heta ŭžo zdaryłasia, tut nichto asabliva nie vinavaty. Niedzie ty niedazrazumieŭ, štości vypuściŭ, niapravilna padnios, nie znajšoŭ pravilnych słoŭ. Ale ŭsio, što ŭ mianie było, ja ŭkłaŭ u hety prajekt.
Zapas viery ŭ kazinyja pradukty i entuzijazm u fiermiera byli, ale žyćcio surovaje i šmat u čym materyjalnaje, a biznes maje svaju canu.
— Dom nie dabudavali, usio ŭkładali ŭ koz — i to jaho mohuć zabrać. My ž byli paručycielami pa kredycie, tak što prychodzili z APV, usio apisali, što jość.
Što dalej? Likvidacyja — heta kropka dla biznesu. Ja tut užo nichto, va ŭmovach likvidacyi nielha ničoha rabić, akramia jak zachoŭvać toje, što jość. Ale zastajecca nadzieja, što niechta kupić i zachavaje ŭnikalnuju dla krainy haspadarku.