Habreica: vyjaviłasia, pa-biełarusku pisali i čaćviortym ałfavitam, i im karystalisia čarnaknižniki
Akazvajecca, akramia zvykłych nam kirylicy i łacinki, a taksama arabicy, jakoj pisali pa-biełarusku našy tatary, isnavaŭ jašče adzin, zusim nieviadomy, ale ad taho jašče bolš cikavy hrafičny varyjant — jaŭrejski ałfavit.
Arkuš ź biełaruskimi zamovami, zapisanymi jaŭrejskim piśmom. Fota: nli.org.il
Tradycyja zapisvać słavianskija słovy jaŭrejskim piśmom siahaje hłybokaj daŭniny. Jašče ŭ Siaredniavieččy jaŭrejskija pierapisčyki i redaktary relihijnych tekstaŭ rabili paznaki (hłosy) na miascovych movach, kab patłumačyć tyja ci inšyja niezrazumiełyja terminy. Heta byli tak zvanyja «kienaanskija» hłosy, jakija adlustroŭvali razmoŭnuju movu tahačasnaha jaŭrejskaha nasielnictva słavianskich ziamiel.
Adzin z najbolš viadomych rańnich prykładaŭ vykarystańnia jaŭrejskaha piśma na Rusi — heta znakamity «Kijeŭski list» Ch stahodździa, znojdzieny ŭ Kairskaj hienizie, dzie ŭpieršyniu zhadvajecca nazva Kijeva, choć i nie pa-słaviansku, a na iŭrycie.
Kienaanskija hłosy adnosiacca pieravažna da češskich i inšych zachodnie– i paŭdniovasłavianskich ziamiel, a vykarystańnie jaŭrejskaha piśma dla zapisu mienavita biełaruskich tekstaŭ doŭhi čas zastavałasia małavyvučanaj temaj.
Jak zaŭvažali daśledčyki biełaruskaj movy, jaŭrejskich materyjałaŭ dla daśledavańnia jaje vobmal, asabliva ŭ paraŭnańni z bahataj spadčynaj biełaruskich kitabaŭ, napisanych arabskaj viaźziu.
Čarnaknižnyja adkryćci ŭ kalekcyi Uiljama Hrosa
Novaje śviatło na hetuju prablemu pralili niadaŭnija znachodki.
Daśledčyk i piśmieńnik Joel Maćviejeŭ źviarnuŭ uvahu na cikavyja rukapisy z pryvatnaj kalekcyi Uiljama Hrosa (Tel-Aviŭ), ličbavyja kopii jakich dastupnyja ŭ Nacyjanalnaj biblijatecy Izraila.
Hetyja dakumienty, jakija papiarednie datujucca XIX stahodździem, źjaŭlajucca zbornikami karotkich mahičnych tekstaŭ, zamoŭ i zamoŭnych formuł.
Što robić hetyja rukapisy ŭnikalnymi? Siarod tekstaŭ, napisanych jaŭrejskim kursivam, sustrakajucca cełyja staronki i razhornutyja frahmienty na biełaruskaj movie! Biełaruski pierakładčyk Siarhiej Šupa pryvodzić niekalki takich tekstaŭ:
«U čystym poli staić załataja chvoja, a na toj chvoi załatoje kresła, na tym kreśle siadzić załataja panna, jak toj pańnie sonca miła i luba, i tak kali …»
«… adzin załaty, a druhi srebrany, a treci što zub vyvałakaje, a ŭ čystym poli staić załataja hruša, na toj hrušy załatoje hniaździečka, u tym hniaździečku źmiaja-caryca prosić vas usich: i palavych, i machavych, i lesavych, i bałatavych, i baravych, i …»
Hety tekst, niahledziačy na niekatoryja fanietyčnyja i hramatyčnyja asablivaści (naprykład, błytaninu ŭ skłonach), biez sumnievu, źjaŭlajecca biełaruskamoŭnaj zamovaj. Pry tym možna navat adšukać u falkłornych materyjałach, jakich kankretna zamoŭ.
U tomie «Zamovy» z knižnaj sieryi «Biełaruskaja narodnaja tvorčaść» možna adšukać zamovy ad źmiejaŭ i ichnich ukusaŭ:
«Na załatym poli stajała załataja hruška, na załatoj ihrušcy załatoje hniaździejka, a ŭ tom hniaździejku car z carycaj słovy pramaŭlali, puchlinu zamaŭlali ad usiakaha hada — ad čornaha, ad rabaha, ad biełaha».
«Jeść na mory, na kijani vyspa, na toj vyśpi staić dub kurhanavaty, burhanavaty. U tom dubi załatoje hniazdo; u tom hniaździe lažyć źmiaja, usim źmiajam caryca. Prašu ž ja ciabie, źmiaja-źmiaica, usich źmiej caryca, unimaj ža ty ŭsich svaich źmiej-škurapiej, i źmiej-źmiejaniat, i jaščar-jaščaraniat — i bałotnych, i padkałodnych, i lesavych i machavych, i kustavych, i palavych i padmiežnych, i padpiešnych, i puniavych, i hnajavych. Unimaj ža ich, i k jetaj buraj karovi-badziacy pryhaniaj, i z dvašersnaj šarściny žała vymaj, i jad vyniaj, i rany jetyja zažyŭlaj, i na pomač davaj. Nie ŭprašu ž ja ciabie, nia budzieš ty ŭsich źmiej svaich škurapiej unimać, i źmiej-źmiejaniat k jetaj karovi pryhaniać, i žała vynimać, i jad vyhaniać, i rany zžyŭlać, na pomač joj davać — uprašu śviatoha Michajłu-archanhała. Śviaty Michajła syjdzieć ź nieba na ziamlu z svajoju załatoju miečču i ciabie, źmiaja-źmiaica, svajoju miečču pasiačeć i parubić, i Kuźmie-Dziamjanu ŭ załatuju kuźniu addaść. Kuźma svajo žezła raśpiakajeć i tabie zuby, huby i žała zapiakajeć, i va vieki viakom, amin».
Doŭhi pieralik źmiej — heta nie prosta mastacki pryjom, a strohaja formuła, bo ličyłasia, što dla niejtralizacyi jadu nieabchodna nazvać kožnuju biez vyklučeńnia źmiaju pavodle jaje miescapražyvańnia, inačaj zamova nie spracuje.
Jak jaŭrei karystalisia biełaruskaj movaj
Znachodka hetych tekstaŭ vyklikała dyskusiju siarod daśledčykaŭ ab statusie biełaruskaj movy ŭ tahačasnym jaŭrejskim asiarodździ.
Z adnaho boku, Siarhiej Šupa adznačaje, što ŭ adroźnieńnie ad kitabaŭ biełaruskich tataraŭ, dla jakich biełaruskaja mova była movaj štodzionnych znosin i relihijnaj litaratury, u hetych jaŭrejskich rukapisach jana maje chutčej funkcyjanalny charaktar. Heta mova mahii, zamoŭ, jakija, mahčyma, zapazyčvalisia ŭ miascovaha nasielnictva razam z samimi abradami. Standartnaj situacyjaj dla jaŭrejaŭ taho času była idyšska-iŭryckaja dyhłosija, a biełaruskaja mova, choć i znajomaja, zastavałasia movaj «navakolnaj».
Rabin z Mahiloŭskaj hubierni. Fota, zroblenaje ŭ čas ekśpiedycyi Viačasłava Kostki. 1903‑-1904 hady. Fota: Wikimedia Commons
Z druhoha boku, Joel Maćviejeŭ miarkuje, što situacyja mahła być bolš składanaj i hłybokaj. Jon spasyłajecca na śviedčańni mahiloŭskaha rabina Miejera Kaca Aškienazi (XVI st.), pavodle jakich mnohija biełaruskija jaŭrei ŭ toj čas razmaŭlali mienavita pa-słaviansku, a nie na idyšy.
Maćviejeŭ maluje karcinu składanaha ŭnutranaha šmatmoŭja jaŭrejskaj hramady: dla vyvučeńnia Tałmuda i Kabały vykarystoŭvałasia aramiejskaja mova, dla malitvaŭ i surjoznych knih — iŭryt (łašon-kodeš), u siamji dla pobytavych razmoŭ — idyš, a voś z «navakolnym śvietam» — słavianskaja mova («rajsiš»).
Na dumku Maćviejeva, u nievialikich vioskach i na chutarach jaŭrei mahli vałodać miascovaj słavianskaj movaj navat lepš, čym idyšam. Ludzi ž, jakija zajmalisia «kabalistyčnymi spravami» i mahijaj, znachodzilisia na pamiežžy pamiž piśmovaj kulturaj štetła i vusnaj tradycyjaj biełaruskaj vioski.
Takim čynam, vykarystańnie biełaruskaj movy ŭ mahičnych tekstach — heta nie prosta miechaničnaje zapazyčańnie, a śviedčańnie ščylnaha ŭzajemadziejańnia i viery ŭ asablivuju efiektyŭnaść miascovaha słova ŭ sakralnaj śfiery, što paćviardžajecca i najaŭnaściu słavianskich tekstaŭ u chasidskich nihunach.
Rukapisy z kalekcyi Hrosa — heta jašče adzin dokaz šmathrannaści i ŭzajemapraniknieńnia kultur na biełaruskich ziemlach. Jany nie tolki pašyrajuć našyja viedy pra historyju biełaruskaj movy i jaje hrafičnyja varyjanty, ale i adkryvajuć novyja staronki ŭ vyvučeńni tradycyjnaj kultury i pobytu jaŭrejskaha nasielnictva Biełarusi. Zastajecca spadziavacca, što dalejšyja daśledavańni hetych i, mahčyma, inšych, pakul nie znojdzienych rukapisaŭ, dazvolać bolš dakładna akreślić rolu i miesca «habreicy» ŭ kulturnym łandšafcie našaha kraju.