«Kažuć, Smalensk nie Biełaruś, a potym ja znachodžu dziońnik muža». Biełarusy i ruskija abmiarkoŭvajuć biełaruskamoŭny dziońnik u rasijskaj škole
Žycharka Smalenska apublikavała školny dakumient svajho muža za 1994 hod, nadrukavany na biełaruskaj movie. Znachodka sabrała sotni kamientaroŭ, u jakich spračajucca pra histaryčnuju prynaležnaść horada.
Biełaruskamoŭny tabiel «Źviestki ab paśpiachovaści i pavodzinach vučnia», jaki pa-rusku zapaŭniali ŭ 90‑ia ŭ smalenskaj škole. Fota: lkolokolchikova
Karystalnica płatformy Threads pad nikam lkolokolchikova padzialiłasia fatahrafijaj školnaha tabiela («Źviestki ab paśpiachovaści i pavodzinach vučnia») svajho muža za 1994/1995 navučalny hod. Pikantnaść situacyi ŭ tym, što žychar rasijskaha Smalenska vučyŭsia pa dakumiencie, stvoranym dla biełaruskich škoł i aformlenym pa-biełarusku.
«Spačatku kažuć, Smalensk nie Biełaruś, a potym ja znachodžu dziońnik muža…» — padpisała fota aŭtarka.
Na błanku vyrazna bačnyja nadrukavanyja, ale niavykarystanyja hrafy «Biełaruskaja mova» i «Biełaruskaja litaratura». Pradmiety, jakija byli ŭ rasijskaj škole, ad ruki zapisanyja pa-rusku pobač ź biełaruskimi drukavanymi nazvami.
Jašče adna charakternaja detal dakumienta — najaŭnaść pradmieta «Asnovy Savieckaj dziaržavy i prava». Heta śviedčyć pra toje, što błanki byli nadrukavanyja jašče da raspadu SSSR i niekalki hadoŭ lažali na składach, pakul u siaredzinie 90‑ch ich nie pavieźli pradavać u susiedniuju Rasiju.
Tred sabraŭ sotni kamientaroŭ, padzialiŭšy aŭdytoryju na dva nieprymirymyja łahiery — biełaruski i rasijski.
Biełaruskija karystalniki vykarystali fota jak nahodu nahadać pra histaryčnyja i kulturnyja suviazi Smalenska ź Biełaruśsiu. Mienavita ŭ Smalensku 1 studzienia 1919 hoda była abvieščana BSSR, i horad byŭ jaje pieršaj stalicaj.
«U 1855 hodzie pierapis — 51 adsotak nasielnictva biełarusy… Rusifikacyja vidavočnaja»; «Nazva horada padobnaja da biełaruskich: Minsk, Viciebsk, Smalensk… Architektura saboraŭ i kaściołaŭ całkam nie charakternaja dla ruskaj».
Sama aŭtarka treda adznačaje, što šory ź jaje vačej nakont biełaruskaści Smalenščyny spali tolki paśla emihracyi:
«Ja da pierajezdu ŭ Varšavu dumała, što maje babuli razmaŭlali «pa-viaskovamu», a ciapier razumieju, što ŭ cełym heta była abo biełaruskaja mova, abo niešta kštałtu trasianki».
Kpili kamientatary i z rasijskich nastaŭnikaŭ, jakija nie zmahli pierakłaści ź biełaruskaj movy bazavyja pradmiety nakštałt «Vyjaŭlenčaje mastactva» ci «Čarčeńnie», zapisaŭšy pobač «Fizkult» i «Izo» adpaviedna.
«Minimum troje darosłych pravalili najpraściejšuju zadaču zapoŭnić paru radkoŭ u dziońniku», — pažartavaŭ adzin z kamientataraŭ.
Z druhoha boku, rasijskija karystalniki niehatyŭna reahavali na biełaruskija kamientary.
«Spačatku kažuć Smalensk Biełaruś, potym dziviacca pryjezdu sanitaraŭ».
«Ja pa prykole ŭ 7 kłasie pryviezła dziońnik na małdaŭskaj ad siastry z Prydniastroŭja, i pa im vučyłasia. Što, ciapier Smalensk heta Małdavija? Adkul vy takija bieraciesia, kastruli».
«Sšytki z nadpisam «Zošit» u Čalabinsku nie śviedčać pra toje, što Čalabinsk — heta Ukraina».
Tatalny deficyt i biełaruskija «čaŭnaki»
Realnaja pryčyna źjaŭleńnia biełaruskaha dziońnika ŭ rasijskaj škole, zrazumieła, ekanamičnaja. U pieršaj pałovie 1990‑ch hadoŭ Smalenskaja vobłaść apynułasia ŭ hłybokim sacyjalna-ekanamičnym kryzisie z tatalnym deficytam spažyvieckich tavaraŭ.
U hetych umovach vyratavańniem dla rasijskaha pamiežža staŭ stychijny čaŭnočny handal z susiednich krain. Drobnyja handlary vieźli ŭ Smalensk usio, što mahli nabyć: ad praduktaŭ da tannaj kancylaryi, u tym liku tyja samyja staryja savieckija błanki tabielaŭ, nadrukavanyja ŭ Biełarusi.
«U tyja hady ŭ Smalensku ŭsio pradavali ź Biełarusi, mabyć, i dziońniki taksama. Na elektryčkach jeździli, vazili masła, zhuščonku, usio zapar», — zhadvaje adna z kamientatarak. «Dziońnikaŭ prosta nie było ŭ 90-ja, pryvieźli — pradali, voś i atrymałasia tak», — paćvierdziła sama aŭtarka treda.
Siońnia biełaruskija tavary pa-raniejšamu zajmajuć značnuju častku smalenskich pryłaŭkaŭ, a miascovyja ŭłady navat zdajuć ziemli ŭ arendu biełaruskim fiermieram z-za słabaha raźvićcia ŭłasnaj sielskaj haspadarki.
Čytajcie taksama:
Debiełarusizacyja. Čamu Smalenščyna nie viarnułasia ŭ Biełaruś?