Smalenčuki pryhadvajuć svaje admietnyja słoŭcy. U ich ruskaj movie kudy bolš biełaruskaha, čym u ruskaj movie ŭ Biełarusi

U roliku błohierka prapanavała adhadać usiaho piać słovaŭ: murłýčka (piŭnuška), turłý (dalokija ŭskrainy), čarópačka (kantejnier), chrúli (raskidanyja rečy) i siorbać. Chłopiec z Maskvy amal ničoha nie adhadaŭ, akramia słova siorbać, jakoje jon užo niedzie čuŭ. Biełarusam ža tłumačyć jaho nie treba.

View this post on Instagram

A post shared by Saša Biezkorovajnaja (@karavainaya)

Ale sapraŭdnaje adkryćcio čakała ŭ kamientarach. Smalenčuki, padchapiŭšy temu, pačali nakidvać sotni svaich admietnych słoŭ, jakija jany čuli ź dziacinstva.

My praanalizavali bolš za sto takich adzinak i sabrali ŭnušalny słoŭnik, na jaki, pryznacca, navat nie spadziavalisia.

Vyjaviłasia, što toje, što siońniašnija smalenčuki ličać svajoj łakalnaj ruskaj ekzotykaj, dla biełarusa — albo žyvaja biełaruskaja litaraturnaja mova, albo leksika, dobra viadomaja ŭ biełaruskich narodnych havorkach, asabliva ŭschodnich — na Viciebščynie i Mahiloŭščynie. 

Čamu ŭ ruskaj movie smalenčukoŭ bolš biełaruskaha, čym u ruskaj movie biełarusaŭ u Biełarusi?

Bieručysia pisać pra smalenskija admietnaści, my nijak nie čakali, što ŭ vyniku atrymajecca ceły słoŭnik z bolš jak sotni pazicyj, u jakim absalutnaja bolšaść słoŭ — heta biełaruskaja leksika.

Hety fakt prymušaje zadumacca: jak hetyja słovy źbierahlisia da našaha času ŭ maŭleńni ludziej, jakija ŭžo stahodździe žyvuć u inšaj dziaržavie i ličać siabie ruskimi?

Biełarusy ŭ Biełarusi taksama majuć šerah svaich admietnaściaŭ u ruskaj movie. Časam navat prapanujuć vyłučać asobny biełaruski varyjant ruskaj movy. Ale ŭ paraŭnańni sa smalenčukami naš «varyjant» vyhladaje vielmi ścipła.

U nas jość ličanyja biełarusizmy, jakija kožny viedaje jak «Ojča naš»: šufladka, buśka, dziubka, žmienia, bajka. Hetaha mała dla asobnaha moŭnaha varyjantu — pa sutnaści, heta čystaja litaraturnaja ruskaja mova z tuzinam ukrapin.

Pavialičyć

Čamu ž smalenčuki mohuć pryhadać u razy bolš svaich słoŭ? Zdajecca, adkaz chavajecca ŭ tym, što jany ličać siabie ruskimi, a svaju movu i movu svaich prodkaŭ — ruskaj. Choć etnahrafija kaža pra inšaje, u ich prosta nie było šancu na inšuju samaidentyfikacyju. Paśla taho jak u 1920‑ia hady z palityčnych i farmalnych haspadarčych pryčyn Smalenščynu nie viarnuli ŭ skład Savieckaj Biełarusi, zarodki biełaruskaj spravy i školnictva tam byli całkam zhornutyja. Z masy «tutejšych» ź nievyraznaj nacyjanalnaj samaśviadomaściu ź lohkaściu źlapili «ruskich» ź ich asablivym «ruskim dyjalektam».

Pavialičyć

Kali sto hadoŭ tamu pa abodva baki miažy žyli adny i tyja ž biełarusy, to ciapier pa adzin bok žyvuć ruskija, a pa inšy — biełarusy, jakija pa stupieni rusifikacyi ŭžo dahnali smalenskich bratoŭ. Ale jość adna pryncypovaja roźnica.

Biełarusy ž viedajuć, što majuć dźvie movy, i tamu, karystajučysia ruskaj movaj, staranna vykidajuć ź jaje ŭsio, što padajecca biełaruskim, kab nie prasłyć kałhaśnikami, jakija miašajuć dźvie movy ŭ trasianku. 

U vyniku ruskaja mova biełarusaŭ była vyčyščana da sterylnaha litaraturnaha standartu.

Hety ž filtr škodzić i biełaruskaj movie: my časta vykidvajem ź jaje spradviečnyja słovy, bo jany padajucca nam padobnymi da ruskich. Aścierahajučysia prasłyć nievukami, my zamianiajem ich na pałanizmy, ukrainizmy, anhlicyzmy ci nieałahizmy, aby tolki nie prapuścić u biełaruskuju movu padstupny (i časta ŭjaŭny) rusizm.

U smalenčukoŭ hetaha barjera niama. Jany ščyra vierać, što ŭ ich zaŭsiody była adna — ruskaja — mova. A značyć, usie hetyja «hanki», «drančuki» i «torkać» — taksama častka ruskaj movy, jakuju nie treba filtravać u pobycie.

Voś i atrymlivajecca dziŭnaja situacyja: biełarusy ŭ Biełarusi apynulisia zrusifikavanymi bolš, čym smalenčuki, bo vyčyścili svaju asnoŭnuju, ruskuju, movu ad usialakich prykmiet biełaruskaj, jakuju viedajuć, ale jakoj mała karystajucca. U toj čas jak na Smalenščynie biełaruskaja leksika žyvie pad vyhladam miascovaha dyjalektu, jaje nichto nie curajecca.

Słoŭničak

A

Abápał (napisana obapoł) — u kamientarach značeńnie nie raskryli (dalej u takich vypadkach zaŭvaha budzie apuskacca). Zvyčyjnaje biełaruskaje słova sa značeńniem 'pa abodva baki'. U smalenskich havorkach moža taksama aznačać 'kraj, kaniec čaho-niebudź'.

Abstrykácca / abstrúkacca — u kamientarach hetyja słovy patłumačyli jak 'apiačysia krapivoj'. Słova viadomaje ŭ havorkach na bolšaj častcy Biełarusi, ale čamuści nie ŭniesiena ŭ sučasnyja słoŭniki, ale abstrykáć možna adšukać u dyjalektnych słoŭnikach i davajennym słoŭniku Bajkova i Niekraševiča (1925).

Adśliníć (napisana otśluniť) — u tredzie značeńnie nie raskryli. Heta ekspresiŭnaje razmoŭnaje ruskaje słova, jakoje aznačaje 'adličvać (zvyčajna hrošy), zmočvajučy palcy ślinaj'. 

Aplavúcha — 'udar dałońniu pa ščace'. Słova viadomaje jak u biełaruskaj, tak i ŭ ruskaj movie.

Atkúl — toje ž, što i biełaruskaje adkúl 'ź jakoha miesca'. 

B

Biélmy — u biełaruskaj movie bialmó heta nie tolki 'biełavataja plama na rahavoj abałoncy voka', ale i ŭ formie biélmy moža abaznačać 'vočy' ŭ cełym: «vyłupić bielmy».

Bólka — 'ranka'. U biełaruskaj movie heta litaraturnaje słova, jakoje aznačaje 'hnojnuju abo zapalonuju ranku, jazvu, strup'.

Bómkać — kamientatary tłumačać jak 'razmovu pjanaha čałavieka'. Słova ahulnaje dla ŭschodnich słavian; u biełaruskaj movie ŭ pieranosnym značeńni aznačaje blizkaje 'marmytać'.

Bružmiél — biełaruskaja nazva kustovaj raśliny z duchmianymi roznakalarovymi kvietkami zamiest ruskaha žímołosť.

Búbka / búbki — u kamientarach tłumačać jak 'ačyščanyja ziarniaty siemak'. U litaraturnaj biełaruskaj movie słovy búbka ci bóbka taksama aznačajuć 'asobnaje ziernie, ziarniatka'.

Bubniéć zamiest ruskaha litaraturnaha bubníť. U biełaruskaj movie abodva varyjanty — bubniéć i bubníć — narmatyŭnyja i raŭnaznačnyja.

Burák — zamiest ruskaha śviokła. Adzinaja nazva ŭ biełaruskaj movie dla hetaha karaniapłoda, ale ŭ ruskich dyjalektach taksama sustrakajecca taki varyjant.

V

Viazionka — dyjalektyzm u ruskaj movie, jaki pry hetym šyroka zafiksavany ŭ biełaruskich havorkach u značeńniach 'viazanaja rukavica (časta biez palcaŭ)', 'viazanaja kofta' i inš. Biełaruskaje litaraturnaje viázanka aznačaje lubuju viazanuju reč. Słova viazionka viadomaje taksama na Branščynie.

Výśpiatak — abłasnoje, ale faktyčna litaraturnaje biełaruskaje słova, jakoje aznačaje 'šturšok nahoj, pinok'. «Dać vyśpiatka» — 'šturchnuć (udaryć) nahoj'.

H

Háłački / hałýški — u kamientarach tłumačać jak 'bulbu, zvaranuju całkam'. U biełaruskaj movie háłački — pamianšalnaje ad háłka, a jano aznačaje toje ž, što i hałúška — 'strava ŭ vyhladzie klocak z dranaj bulby abo muki, zvaranaja na bulonie ci na małace'.

Pry hetym słova hałúška sustrakajecca va ŭsich susiednich słavianskich movach, a háłka — tolki ŭ biełaruskaj. Na susiedniaj sa Smalenščynaj Mścisłaŭščynie háłkami hetak sama nazyvajuć 'zvaranuju niepakryšanuju bulbu'.

Haléń — 'vycierty, aholeny vienik; holik'. U značeńni 'dziarkač, vienik' słova viadomaje na Mahiloŭščynie i Viciebščynie.

Hamaníć — u kamientarach słova patłumačyli jak 'havaryć', pry hetym spračalisia, ci źjaŭlajecca jano vyklučna smalenskim. Litaraturnaje biełaruskaje słova, jakoje aznačaje 'havaryć, razmaŭlać', a taksama 'mocna, hučna razmaŭlać (zvyčajna pra mnohich)'.

Hánki — u Smalenskim abłasnym słoŭniku, składzienym Uładzimiram Dabravolskim i vydadzienym u 1914 hodzie zafiksavanaje takoje słova ŭ značeńni 'krylco, prystupki'. Vidavočnaja suviaź ź biełaruskim słovam hának z tym ža značeńniem, jakoje viadomaje ŭ starabiełaruskaj piśmovaj tradycyi z XVI stahodździa.

Hłázy — na Viciebščynie sustrakajecca słova hłazó, jakoje najčaściej ŭžyvajecca ŭ formie hłázy i aznačaje 'voka': «Hłazy mnie vyściebaiš», «Hłazy maje ŭžo nie hladziać».

Hréki — pavodle Słoŭnika smalenskich havorak, heta humovy abutak (nakštałt halošaŭ) samarobnaha vyrabu. U biełaruskich słoŭnikach słova nie zafiksavanaje.

Hrybý (z frykatyŭnym «h») — u kamientarach tłumačać jak 'huby': «Pajdu hryby namažu». Hetaje pieranosnaje, časta žartaŭlivaje značeńnie, dobra zafiksavana ŭ dyjalektnych słoŭnikach paŭnočna-ŭschodniaj Biełarusi, naprykład, u «Viciebskim krajovym słoŭniku» (1927) i «Krajovym słoŭniku ŭschodniaj Mahiloŭščyny» (1970).

Takaja zamiena stała mahčymaj praz histaryčnyja pracesy ŭ biełaruskaj movie: pieršapačatkova hryby nazyvalisia słovam huby. Paźniej, kali asnoŭnaj nazvaj stała hryby, adbyŭsia zvarotny pieranos: novaja nazva dla hryboŭ stała vykarystoŭvacca dla abaznačeńnia hub. Pramaja ŭzajemazamianialnaść bačnaja i ŭ biełaruskaj frazieałohii, dzie isnujuć vyrazy «naduć hryby» i «raźviesić hryby».

Hukáć — u kamientarach słova adznačana jak «biełaruskaje/pryhraničnaje». Litaraturnaje biełaruskaje słova, jakoje aznačaje 'klikać, zvać kaho-niebudź' abo 'hučna havaryć, kryčać'.

Hútaryć — litaraturnaje biełaruskaje słova, jakoje aznačaje 'razmaŭlać, vieści hutarku'.

D

Drančúk — jaječnia'. Słova dobra zafiksavanaje ŭ słoŭnikach smalenskich havorak, pačynajučy sa Smalenskaha abłasnoha słoŭnika U. Dabravolskaha (1914). Udakładniajecca, što heta jaješnia, pryhatavanaja na sale abo maśle, časta z dadavańniem małaka i muki. U biełaruskim słoŭniku Ja. Stankieviča jano padajecca jak abłasnoje sa značeńniem jaješnia na patelni'.

Z

Zahłumíć — užyvajecca ŭ vyrazie 'zahłumiła hałavu' ŭ značeńni stanu ad šumnaha, aktyŭnaha dziciaci, ad jakoha 'źvinić u vušach'. Hetaje značeńnie naŭprost praciahvaje sens, zafiksavany ŭ Słoŭniku biełaruskaj havorki I. Nasoviča (1870), dzie zahłumíć aznačaje 'adabrać pamiać, pazbavić uvahi'.

Zahniótka — dyjalektnaja nazva placoŭki pierad vuściem tradycyjnaj piečy; litaraturny biełaruski adpaviednik — prýpiečak. Nazva pachodzić ad dziejasłova zahnieści (zachavać žar), bo na zahnietcy trymali haračaje vuholle, kab chutka raspalić pieč nanava. Słova dobra zafiksavana ŭ dyjalektnych słoŭnikach biełaruska-rasijskaha pryhraničča, u pryvatnaści ŭ havorkach Viciebščyny i Mahiloŭščyny. Viciebski krajovy słoŭnik (1927) fiksuje taksama pieranosnaje značeńnie — 'skupy čałaviek'.

Zakloknucca — u havorkach Branščyny forma zakloknuć aznačaje 'zaćviardzieć, stać ščylnym' (pra što-niebudź vadkaje ci hlejkaje, naprykład, pra kašu, tłušč). U biełaruskaj litaraturnaj movie zakláknuć aznačaje 'aniamieć, zdranćvieć' (pra častki cieła ad doŭhaha siadzieńnia abo choładu).

Zátaŭka — biełaruskaja nazva zapravy (zakrasy) sa śvinoha sała, jakoje zvyčajna taŭkuć abo drobna siakuć. Słova pachodzić ad dziejasłova zataŭčý (ad taŭčý — 'drabnić'). Zafiksavanaje taksama na Branščynie.

Zaŭčóra — u kamientarach patłumačyli značeńnie jak 'učora', ale ŭ biełaruskaj movie hetym słovam abaznačajecca ‘na dzień raniej, čym učora; dva dni tamu nazad'. Takoje ž značeńnie zafiksavanaje i ŭ Słoŭniku smalenskich havorak.

Zbreź — 'praz kraj'. Hetaje słova ŭ značeńni 'tak poŭna, što pieralivajecca' zafiksavana ŭ biełaruskich havorkach Mścisłaŭščyny. 

Zharóda — u kamientarach patłumačana jak 'vialikaja i niaŭkludnaja (žančyna)'. Hetaje pieranosnaje značeńnie pachodzić ad asnoŭnaha ŭ biełaruskaj movie značeńnia — 'aharodža, płot z žerdak'. Abodva značeńni dobra zafiksavanyja ŭ dyjalektnych słoŭnikach jak Smalenščyny, tak i Viciebščyny i Mahiloŭščyny. Jašče Smalenski abłasny słoŭnik U. Dabravolskaha (1914) padaje słova zhoroda i jak 'aharodža', i jak łajankavaje słova ŭ dačynieńni da niazhrabnaha, niepavarotlivaha čałavieka.

I

Ispótki — 'rukavicy' (variežki). Słova zafiksavana na terytoryi Viciebščyny, Mahiloŭščyny i centralnych rajonaŭ Biełarusi. Pachodzić ad słovazłučeńnia ispodnija rukavicy, bo pieršapačatkova tak nazyvali viazanyja rukavicy, jakija nadziavali pad inšyja, zvyčajna skuranyja abo aŭčynnyja.

K

Kaziúlka — 'taburetka'. Dyjalektnaja biełaruskaja nazva dla nievialikaj draŭlanaj łavački, viadomaja na Viciebščynie. Nazva, vierahodna, pachodzić ad słova kaza z-za źniešniaha padabienstva.

Karkúški (u vyrazie «na karkuškach») — u biełaruskaj movie vyraz «nieści na karkuškach» aznačaje 'nieści za plačami'.

Kvakúcha — u biełaruskaj movie kvakucha ci kvaktucha heta kuryca, jakaja vysiedžvaje jajki abo vodzić kuraniat.

Kížły — u biełaruskich havorka tak nazyvajuć nohi: «Ledźvie kižły ź lesu pryciahła».

Kórčyk — słova zafiksavana ŭ Smalenskim abłasnym słoŭniku U. Dabravolskaha (1914) i Słoŭniku biełaruskaj havorki I. Nasoviča (1870) sa značeńniem pamiańšalnaha ad karéc. Karec heta 'koŭš, nievialikuju pasudzinu dla sypkich rečyvaŭ abo vadkaści'.

Kósmy — u kamientarach słova ŭžyvałasia ŭ frazie «kosmy svaje zaplaci» ŭ značeńni 'vałasy', zvyčajna z adcieńniem 'nieachajnyja, raskudłačanyja'. Heta litaraturnaje biełaruskaje słova, jakoje aznačaje 'pasmy vałasoŭ, zvyčajna pierabłytanyja, skudłačanyja'.

Kukíška — u kamientarach adznačyli, što «mnohija ździŭlajucca hetamu słovu». Pavodle Słoŭnika smalenskich havorak, heta 'vałasy, sabranyja vuzłom na patylicy'. U biełaruskaj movie słova nie zafiksavana.

Kúksa — 'pučok na hałavie'. Litaraturnaje biełaruskaje słova, jakoje aznačaje 'rod žanočaj pryčoski: zakručanyja ŭ vyhladzie valika zzadu vałasy'.

Kurúcha — pavodle Słoŭnika smalenskich havorak toje ž, što i kuryca-kvaktucha.

Ł

Łapiéška — pavodle Słoŭnika smalenskich havorak tak nazyvajuć draŭlany koŭš, misku ci navat saŭkovuju rydloŭku. Słova taksama zafiksavana na Viciebščynie, sa značeńniami 'častka łyžki biez ručki'.

Łústa — u kamientarach patłumačana jak ježa z saboj, jakuju zvyčajna brali ŭ pole'. Zvyčajnaje biełaruskaje słova, ale mienavita takoje značeńnie zafiksavana tolki ŭ paŭnočna-zachodnich biełaruskich havorkach.

Łústačka — 'kavałak chleba'. Biełaruskaje słova, pamianšalnaja forma ad łústa.

Lásik — emodzi tłumačyć značeńnia słova jak 'viełasipied'.  Heta pašyranaja ŭ biełaruskaj razmoŭnaj movie nazva viełasipieda.

M

Málcy — 'chłopcy, pacany'. Asabliva ŭ kamientarach adznačałasia, što heta słova — parnaje da dzieŭki («jesť dievki, a jesť malcy»). Litaraturnaje biełaruskaje słova, asabliva pašyranaje ŭ paŭnočnych havorkach.

Mantúliki — u havorkach Homielščyny słova mantúlik aznačaje 'syrnik'. U cełym, mantuły ŭ biełaruskich havorkach heta 'łasunki, prysmaki'. Na susiedniaj Branščynie zafiksavany dziejasłoŭ mantúlicca — 'lubić smačnaje, łasavacca'.

Murłýčka — 'piŭnuška'. U Słoŭniku smalenskich havorak słova zafiksavana sa značeńniem 'brudnaje, nieprybranaje pamiaškańnie': «U mianie chata, kak murłyčka kykaja…». Kamientatary ž paćviardžajuć tłumačeńnie, jakoje dała aŭtarka videa, udakładniajučy, što murłyčkaj moža być lubaja ŭstanova, dzie nalivajuć ałkahol i navat miesca, dzie «bacia z mužykami buchaje», naprykład, haraž. U biełaruskich słoŭnikach słova nie vyjaŭlena.

Mýtka — na Mahiloŭščynie słova aznačaje 'anučku dla myćcia posudu', a taksama jiłžyvuju, chitruju žančynu'.

N

Nadýś / nadójsia — 'niadaŭna, na dniach'. Całkam adpaviadaje ŭžyvańniu ŭ biełaruskich havorkach. Na Homielščynie słova nadýś moža taksama aznačać 'ciapier', a nadóiaś — 'ŭčora'. 

Namulaváć (u vyrazie «namulavać hryby») — 'namazać/nafarbavać huby'. Vidavočnaja varyjacyja biełaruskaha litaraturnaha namalaváć. 

Nieŭkavýrnaja — pašyranaje pa ŭsioj Biełarusi słova, jakoje charaktaryzuje čałavieka jak upartaha, niepasłuchmianaha i kapryznaha.

Niecialopany — słova ŭtvorana, vidavočna, ad biełaruskaha litaraturnaha cielapiéń, jakim nazyvajuć 'niazhrabnaha, niechlamiažaha čałavieka'. Hetaje słova ŭtvaryłasia ad hukapierajmalnaha korania «cialep/cialop», što pieradaje huk padzieńnia.

Ni čápaj — varyjant biełaruskaha nie čapaj 'nie biary, nie dakranajsia'. 

Nicháj — dyjalektny varyjant biełaruskaj čaścicy niacháj ('chaj'). Forma nicháj zafiksavanaja ŭ havorkach uschodniaj Biełarusi, na Mahiloŭščynie i Mścisłaŭščynie.

P

Padsóbka — u kamientarach značeńnie nie raskryli. Choć hetaje słova moža być zrazumieta ŭ ahulnaŭžyvalnym značeńni 'padsobnaje pamiaškańnie', heta vyhladaje pazbaŭlenym łohiki. U słoŭniku Ja. Stankieviča padsóba i pamanšalnaje padsóbka fiksujucca sa značeńniem 'dapamoha'. Na Homielščynie vyraz «u padsóbku» aznačaje 'ŭ dapamohu'. Hetyja słovy pachodziać ad całkam litaraturnaha padsóbić — 'trochi dapamahčy'. 

Palohać — u kamientarach patłumačana jak 'pasprabavać na vahu', z prykładam «palohaj, jakaja sumka ciažkaja». U havorkach susiedniaj Mahiloŭščyny palohać aznačaje toje ž samaje — 'pryblizna ŭzvažyć, uziaŭšy rukami'.

Partkí — choć u biełaruskaj litaraturnaj movie narmatyŭnaj formaj źjaŭlajecca pórtki  'štany', varyjant z naciskam na druhi skład — partkí — šyroka pašyrany ŭ žyvym maŭleńni pa ŭsioj Biełarusi. Taja ž forma z naciskam na apošni skład (portkí) viadomaja i ŭ ruskaj movie.

Pasiekła — 'padrabniła'. Hetaje značeńnie całkam adpaviadaje adnamu sa značeńniaŭ litaraturnaha biełaruskaha dziejasłova pasiačý — 'raśsiačy na kavałki, padrabnić što-niebudź'.

Pačápali (počapali domoj) — u kamientarach užyta ŭ značeńni 'pajšli', časta z adcieńniem 'pavolna, nie śpiašajučysia'. Dziejasłoŭ pačápać ('pajści pavolna, ź ciažkaściu') zafiksavany ŭ biełaruskich dyjalektnych słoŭnikach, u pryvatnaści na Mścisłaŭščynie i Mazyrščynie. Adnačasova słova prysutničaje i ŭ ruskaj razmoŭnaj movie sa značeńniem 'pajści, adpravicca kudy-niebudź'.

Piešachódnik — z kantekstu zrazumieła, što heta 'piešachodny pierachod'. Kamientatar adznačyŭ, što słova «davoli sučasnaje» i vyklikaje nieparazumieńnie ŭ žycharoŭ inšych rehijonaŭ. Heta aryhinalnaje miascovaje ŭtvareńnie, jakoha niama ni ŭ ruskaj, ni ŭ biełaruskaj movie. Ale jano łahična ŭpisvajecca ŭ sistemu biełaruskaj movy, dzie isnuje słova chódnik ('tratuar'), jakoha niama ŭ ruskaj litaraturnaj movie.

Prásła — 'aharodža'. Słova isnuje jak u biełaruskaj litaraturnaj movie, dzie aznačaje ‘siekcyju, častku płota abo aharodžy pamiž dvuma słupami', tak i ŭ dyjalektach ruskaj movy.

Pratarkivać — u tredzie nie patłumačana, ale abłasnyja słoŭniki tłumačać jaho jak ‘pratykać'.

Prýtałka — zvyčanaje ruskaje słova, jakoje aznačaje 'pierakładzinu pamiž vušakami nad dźviarami'. Słova zafiksavana ŭ biełaruskich dyjalektnych słoŭnikach, ale litaraturnym adpaviednikam źjaŭlajecca — viaršník.

Púńka — 'zahon dla śviniej'. U biełaruskaj litaraturnaj movie púńka — heta pamianšalnaja forma ad púnia, jakoje aznačaje 'budynak dla zachoŭvańnia siena, adryna'. 

R

Raháty — u tredzie słova supravadžałasia emodzi, jakoje ŭkazvaje na jaho značeńnie 'tralejbus'. Vidać, aryhinalnaje miascovaje ŭtvareńnie.

Réli — 'areli'. Vidavočnaja suviaź ź biełaruskim litaraturnym słovam. U formie reli słova sustrakajecca ŭ havorkach uschodniaj Biełarusi, u pryvatnaści na Mahiloŭščynie i Viciebščynie.

S

Sážyłka — šyroka raspaŭsiudžanaja ŭ biełaruskich havorkach forma litaraturnaha słova sážałka, jakoje aznačaje 'štučny vadajom' abo 'sadok dla ryby'. 

Sarakváša — u biełaruskaj movie (taksama syrakváša) hetym słovam abaznačajuć 'hustoje kisłaje małako'. 

Siéncy / siéni — u kamientarach patłumačana jak 'pamiaškańnie pierad uvachodam u chatu'. Słova nieŭnikalnaje, jano jość jak u litaraturnaj biełaruskaj movie, tak i ŭ ruskaj.

Sívy — 'błandyn'. Słova ŭvohule ahulnasłavianskaje, ale ŭ ruskaj movie ciapier chutčej knižnaje, a ŭ biełaruskaj movie asnoŭnaje dla abaznačeńnia biełych, sierabrystych vałasoŭ. 

Skábka — litaraturnaje biełaruskaje słova, jakoje aznačaje 'stremka'.

Skaradá — 'zanuda'. U biełaruskich dyjalektach słova skaradá (abo skáradź, skrénda) maje značeńnie 'žminda, sknara'.

Skíbka — biełaruskaje litaraturnaje słova, jakoje aznačaje 'tonki adrezany kavałak chleba'.

Skrýnka — biełaruskaje litaraturnaje słova, jakoje aznačaje jomistaść, zvyčajna čatyrochvuholnaj formy, dla zachoŭvańnia čaho-niebudź'. U ruskaj movie słova, zafiksavanaje ŭ słoŭnikach, ale vyjšła ŭ razrad sastarełych. 

Stadólišča — słova, vidavočna, utvorana ad biełaruskaha stadóła ('vialiki chleŭ, kaniušnia'). Zhodna ź biełaruskim słovaŭtvareńniem, takaja forma słova možna abaznačać miesca, dzie znachodździcca ci znachodziłasia stadoła (paraŭnajcie z zamak — zamščyšča). Nazva Stadólišča sustrakajecca jak taponim u Viciebskaj i Mahiloŭskaj abłaściach Biełarusi.

Strykácca — u biełaruskaj movie strykajecca krapiva, apiakajučy skuru, a taksama ŭ pieranosnym značeńni strykacca moža aznačać 'havaryć kołkaści kamuści'.

Ściraška — 'łaścik'. U Biełarusi hety školny pradmiet čaściej za ŭsio nazyvajuć ściórka abo ścírka.

Sudačok — 'kantejnier (dla ježy)'. Pamianšalnaje ad ahulnaha dla biełaruskaj i ruskaj movy słova sudok, nievialikaj pasudziny dla straŭ i podlivak.

Súkaratki — u biełaruskaj movie słovam súkaratka nazyvajecca 'skručanaje miesca nitki, viaroŭki'.

Siońnia — zvyčajnaje biełaruskaje słova, jakoje aznačaje 'ŭ hety dzień'.

Siorbać — biełaruskaje litaraturnaje słova, jakoje aznačaje jeści vadkuju stravu abo pić, prysmoktvajučy'.

T

Taŭkáčyk — u biełaruskaj movie tak nazyvajecca karotkaja pryłada z patoŭščanym kruhłym kancom, jakoj taŭkuć što-niebudź.

Tórkać — u biełaruskaj movie słova aznačaje 'taŭchać karotkimi šturškami', 'tuzać za lejcy, prymušajučy kania iści'. Słova z padobnymi značeńniami možna sustreć i ŭ słoŭnikach ruskaj movy, ale z roznymi pamietami.

Tórnuć — ‘uvatknuć viłku ŭ razietku'. Biełaruskaje słova, viadomaje na bolšaj častcy Biełarusi sa značeńniem 'šturchnuć, pichnuć, tknuć'.

Trápiła — ‘paščaściła, pašancavała'. Biełaruskaje słova trápić sa značeńniem 'dasiahnuć čaho‑niebudź, parazić jakuju‑čaho‑niebudź cel'.

Tróški — biełaruskaje słova sa značeńniam ‘niamnoha, kryšku, ledź-ledź'.

Tújbień — u formie túiebień słova pašyrana na Mahiloŭščynie i Mścisłaŭščynie sa značeńniami 'durań, hultaj, darmajed'. Mahčyma, jano taksama źviaznaje sa słovam stúibień 'durań, niazhrabny čałaviek', ale dakładnaje pachodžańnie słova niajasnaje.

Turłý — pavodle Słoŭnika smalenskich havorak słova maje značeńni 'hłuš, nieabžytaje, addalenaje miesca'. Pryvodzicca taksama sinonim trúnda. U biełaruskich słoŭnikach takoje značeńnie nie zafiksavana. Słova turły i blizkija formy sustrakajucca tolki jak hukapierajmańnie burkavańnia hałuboŭ.

U

Urúchacca — 'uleźci, zaviaznuć'. U havorkach Smalenščyny i Branščyny dziejasłoŭ vriúchaťsia ŭžyvajecca ŭ značeńniach 'sieści, lehčy kudy-niebudź; uleźci', a taksama pieranosna — 'zakachacca biez pamiaci'. U biełaruskaj narodnaj leksicy urúchacca taksama viadomaje ŭ značeńni 'zakachacca'.

Ch

Chałtymá / chałtamá / chałdá — u kamientarach hetaje słova i jaho varyjanty apisvajuć roznyja aśpiekty nieachajnaści i niazhrabnaści. Jaho ŭžyvali ŭ dačynieńni da nierasčasanaha dziciaci («jak chałtyma chodziš»), vielmi aktyŭnaha, šumnaha dziciaci, ci raśsiejanaj, nieachajnaj žančyny. Słova chałtamá zafiksavana ŭ dyjalektnych słoŭnikach paŭnočnaj Biełarusi, u značeńniach 'nieakuratnaja, nieachajnaja žančyna', 'hultaj', a taksama 'platkarka'. Słova chałdá maje padobnyja značeńni: 'nieachajnaja, hrubaja žančyna'.

Chatúli / chatúl — 'rečy, pažytki'. «Chatuli sabrała?». Kamientatary adznačali biełaruskaje pachodžańnie słova i jaho pašyranaść navat za miežami rehijona. U biełaruskaj litaraturnaj movie chatúl — heta 'vialiki kłunak rečaŭ, źviazanych u chustku ci pościłku, jaki nosiać za plačyma'.

Chmýźnik — biełaruskaje dyjalektnaje słova, jakoje sustrakajecca na Mahiloŭščynie i Viciebščynie, varyjant litaraturnaha chmyźniák, jakoje aznačaje 'zaraśniki kustoŭja, drobny les'.

Chrúli — 'raskidanyja rečy'. Słova nie maje pramych adpaviednikaŭ u biełaruskich słoŭnikach. Ale ŭ biełaruskich dyjalektach zafiksavany ceły šerah padobnych formaŭ (chrul, chruli, chrula), adnak zusim ź inšymi značeńniami. Pry hetym u Słoŭniku smalenskich havorak słovy chrulli abo chruli taksama adstutničajuć. Zatoje tam zafiksavanyja blizkija pa hučańni i značeńni adzinki, naprykład chrúny, chruńnio — ‘rečy', jakija viadomyja navat sa słoŭnika Dala, ale nie zaśviedčanyja ŭ biełaruskaj movie.

Kamientatary ŭdakładniali, što chrúli — heta toje ž samaje, što tranty i plachotki. Słova plachotka dobra viadomaje ŭ havorkach Mahiloŭščyny i Branščyny, dzie im nazyvajuć 'ryźzio, anučy' i 'pialonki'. Słova ž tranty — ahulnaŭžyvalnaje ŭ biełaruskaj movie z prykładna tym ža značeńniem.

Chústka — u kamientarach adznačajuć, što heta biełaruskaje słova. Sapraŭdy, u biełarusaŭ chustka — ahulnapryniataje słova, jakim nazvajuć tkaninu, jakuju zaviazvajuć na hałavu, šyju ci nakidvajuć na plečy.

C

Cikáć — forma biełaruskaha ciakáć ‘chutka sychodzić, źbiahać'.

Cubýłki / curbýłki / curbéłki / cýbły (i inšyja varyjanty) — u kamientarach razharnułasia cełaja dyskusija vakoł značeńniaŭ hetaha hniazda słoŭ. Roznyja formy majuć roznyja, choć časam i blizkija, značeńni ŭ zaležnaści ad miascovaści i navat siamji. Cubýłki ŭ smalenčukoŭ čaściej za ŭsio abaznačali 'ściobły raślin', 'baćvińnie, pazbaŭlenaje liścia' (naprykład, bulbianik), u niekatorych — 'ćviordyja pražyłki ŭ kapusnym liście'. 

Usie hetyja słovy pachodziać ad ahulnaha korania cyb-, jaki źviazany z paniaćciem čahości doŭhaha, tonkaha, padobnaha na pałku abo nahu. Kaliści hetamu koraniu i vytvornym słovam byŭ pryviesčany ceły artykuł u «Našaj Nivie». U litaraturnaj biełaruskaj movie jość słova cybúk ('ściabło'), a ŭ dyjalektach — ceły šerah vytvornych: cybá ('doŭhaja naha'), cybáty ('daŭhanohi'), cybóŭje ('ściobły raślin bieź liścia').

Cukiérka — u kamientarach patłumačyli značeńnie hetaha biełaruskaha słova, jakoje aznačaje sałodki kandytarski vyrab, pramym pierakładam na ruskuju movu.

Ciúpki — 'baton u małace z cukram'. U biełarusaŭ ciúpka heta ‘ieža z kvasu abo małaka i nakryšanych kusočkaŭ chleba, skarynak'.

Ciurá (napisana tiuria) — apisana anałahična ź ciupkami. U biełarusaŭ curá ci ciurá — heta tradycyjnaja strava z pakryšanaha ŭ kvas abo vadu chleba z sollu i cybulaj.

Cełkavúcha — u havorkach Mahiloŭščyny tak nazyvajuć jaječniu.

Č

Čapók — 'zamok, zapor' z prykładam «zakrycca na čapok». Słova pašyrana va ŭschodnich biełaruskich dyjalektach i aznačaje roznyja vidy prostych zaporaŭ: 'kruk, zaščapku', 'praboj u klamcy'. U starabiełaruskaj movie słova čiepók' mahło aznačać taksama łancužok.

Čarópačka — 'kantejnier'. Vyhladaje jak pieraniasieńnie histaryčnaha značeńnia na sučasnuju źjavu. U biełaruskich słoŭnikach słova dobra zafiksavanaje, ale z tradycyjnymi značeńniami: čaropačka — heta pamianšalnaja forma ad čaropka i aznačaje nievialikuju hlinianuju pasudzinu, naprykład, misku, kubak abo maleńki harščok. 

Čkacca — 'badziacca, snoŭdacca pa vulicy biez spravy'. U kamientarach adznačałasia, što słova pašyrana i ŭ inšych rehijonach, a nie źjaŭlajecca vyklučna smalenskim. Vierahodna, heta miascovy fanietyčny varyjant viadomaha ŭ biełaruskich havorkach dziejasłova níkać / níčkać sa značeńniami 'słaniacca pa kutkach, chadzić biez mety' i 'snoŭdacca biez spravy', jakija całkam supadajuć sa značeńniem smalenskaha słova.

Čuváj — 'čołka'. U biełaruskich litaraturnych i dyjalektnych słoŭnikach słova nie zafiksavana.

Čýśleńnik — 'kalandar'. Dyjalektnaja nazva kalandara, raspaŭsiudžanaja ŭ havorkach Viciebščyny i Mahiloŭščyny.

Š

Šapórtacca — zvarotnaja forma ad biełaruskaha dziejasłova šapórtać — 'stvarać šorach, šorhat, kapacca, šukać, pierabirajučy rečy'. Słova źjaŭlajecca hukapierajmalnym, jano ŭtvaryłasia dla pieradačy hukaŭ šastańnia i šorachu — šapor-šapor.

Šaróchacca — zvarotnaja forma ad biełaruskaha dziejasłova šaróchać — 'varušyć, vyhrabać što-niebudź', 'šturchać, tuzać kaho-niebudź'. 

Škandýbać — biełaruskaje słova, jakoje aznačaje ‘nakulhvajučy, iści'.

Šłuń (u vyrazie «nie trapi maje šłuń») — u kamientarach dajecca pierakład 'nie niervuj mianie'. U Słoŭniku smalenskich havorak zafiksavanaje słovaje šłúńnia, jakoje aznačaje 'vantroby'. To ž sama značeńnie słova šłúńnie maje i ŭ biełaruskich havorkach: «Tak vyciaŭ, što j šłuńnie palozła».

Šłýndać — biełaruskaje słova, jakoje aznačaje ‘badziacca, švendacca ŭzad i ŭpierad, ź miesca na miesca biez mety, biez peŭnaha zaniatku'.

Šušłájka — ‘maleńkaja mašyna'. Vidać, sučasny navatvor.

Ju

Júška — u biełaruskaj movie słova maje adrazu niekalki značeńniaŭ: ‘mietaličny kružok abo čatyrochvuholnaja płaścina, jakimi zakładajuć adtulinu ŭ kominie, kab nie vychodziła ciopłaje pavietra', ‘strava sa śviežaj ryby z prypravami', ‘poliŭka' ci prosta ‘žyžka va ŭsiakaj stravie'.

Ja

Jamščyna — u Słoŭniku smalenskich havorak słova tłumačycca jak miesca, dzie žyli jamščyki. U biełaruskich słoŭnikach słova nie zafiksavanaje. 

• 15
• 0
• 1
• 0
• 0
• 1
• 0
• 3