«Treba kryčać, što my jość, my byli i praciahvajem isnavać». Teatralny krytyk Nastaśsia Pankratava — pra svaju knihu i biełaruski teatr da i paśla 2020 hoda

Što siońnia ŭjaŭlaje saboj biełaruski teatr? Jakuju transfarmacyju jon prajšoŭ, pačynajučy ad 2015 hoda? Ci sapraŭdy ŭ Biełarusi teatralnaje pole vyčyščanaje i tam ničoha niama? Jak źmianiŭsia za 5 hadoŭ biełaruski teatr u emihracyi? Budzma.org parazmaŭlała pra heta z žurnalistkaj i teatralnym krytykam Nastaśsiaj Pankratavaj, a taksama abmierkavała jaje knihu «(Nie) vykraśleny: Biełaruski teatr 2015—2025. Vybranyja staronki», jakaja pabačyła śviet viasnoj 2026. Jak paŭstała kniha i čamu jaje možna nazvać u peŭnym sensie «zbornikam nadziej».

Nastaśsia Pankratava padčas prezientacyi knihi «(Nie) vykraśleny: Biełaruski teatr 2015—2025. Vybranyja staronki» ŭ Varšavie. Fota: Zhenya Merkalo

— Nasta, ty jak teatralny krytyk i žurnalistka zaŭsiody pracuješ sa słovam. Navošta tabie spatrebiłasia ŭzvalić na siabie jašče i ciažar napisańnia knihi pra biełaruski teatr, jaki patrabuje šmat času, vysiłkaŭ i niervaŭ. U čym była tvaja matyvacyja?

— Pracavać nad knihaj sapraŭdy było vielmi składana. Ad zadumy da momantu, kali ja ŭpieršyniu trymała jaje ŭ rukach, prajšoŭ hod pastajannaj napružanaj pracy. Ale ja ŭziałasia za jaje, tamu što zrazumieła: amal usie teksty — dumaju, kala 95 pracentaŭ, jakija ja pisała raniej, prosta źnikli ź infarmacyjnaj prastory.

Bo ŭ Biełarusi praz cenzuru zakryvajucca sajty. Pryčym nie tolki niezaležnyja. Dziaržaŭnyja vydańni taksama pačali pierastrachoŭvacca: pierajazdžajuć na novyja damieny, a staryja, z masivam materyjałaŭ, nie pieranosiać, kab dzieści nie zastalisia proźviščy «nienadziejnych» žurnalistaŭ i tvorcaŭ.

Naprykład, hazieta «Kultura», dzie ja pracavała 11 hadoŭ, u adzin momant pierajechała na novy sajt, a stary staŭ niedastupnym. Tak, niešta možna znajści ŭ archivach, ale zvyčajny čałaviek nie zmoža prosta zahuhlić hetyja teksty i ničoha pra heta nie daviedajecca.

Nastaśsia Pankratava padčas prezientacyi knihi «(Nie) vykraśleny: Biełaruski teatr 2015—2025. Vybranyja staronki» ŭ Varšavie. Fota: Zhenya Merkalo

U vyniku źnikaje nie tolki maja praca jak žurnalistki. Źnikaje pamiać pra tvorcaŭ, jakija jašče niekalki hadoŭ tamu vyznačali ŭzrovień i kirunki biełaruskaha teatra. Naprykład, siońnia novaje pakaleńnie hledačoŭ prychodzić u minski teatr lalek, viedaje jaho praź Jaŭhiena Karniaha, ale moža ŭžo nie viedać, adkul hety teatr uziaŭsia i chto pracavaŭ tam da jaho.

Tamu ja zrazumieła — treba nie prosta havaryć, a kryčać, što my jość, my byli i praciahvajem isnavać. Asabliva ciapier, kali biełaruskija teatry i krytyki raskidanyja pa roznych krainach. Toje, što adbyvajecca siońnia ŭ emihracyi, treba fiksavać. Inakš praź niekalki hadoŭ mohuć skazać, što ŭ pieryjad emihracyi biełaruskaha teatra nie było, jon nie raźvivaŭsia, i my znoŭ pačniom usio z nula.

Mnie chaciełasia zachavać nie tolki fakty, ale i atmaśfieru taho času. Tamu ŭ knihu ŭvajšli nie tolki analityčnyja teksty, ale i intervju, bo intervju — heta žyvoje fiksavańnie tych nadziej i čakańniaŭ, jakija byli ŭ ludziej u toj momant.

Siońnia niešta z hetaha moža vyhladać naiŭnym, ale heta važna, bo ludzi sapraŭdy vieryli, što mohuć niešta źmianić.

Kniha «(Nie) vykraśleny: Biełaruski teatr 2015—2025. Vybranyja staronki». Fota: Zhenya Merkalo

U navukovych i analityčnych pracach šmat faktaŭ, ale časta hublajecca sama atmaśfiera — hetyja nadziei, čakańni, adčuvańnie, što niešta adbyvajecca. Mnie chaciełasia heta zachavać.

Samu strukturu knihi mnie było prydumać nie składana. Ja vyrašyła ŭziać dziesiacihodździe — ad minułaha 2025 hoda i ŭhłyb, pačynajučy ź siaredziny 2010-ch. Mienavita tady na toj momant kiraŭnik «Biełhazprambanka» Viktar Babaryka publična zajaviŭ pra stvareńnie niezaležnaj placoŭki OK16, dzie možna było b ekśpierymientavać i raźvivać teatr pa-za ramkami dziaržaŭnaj sistemy.

Dla mianie heta byŭ svojeasablivy punkt adliku novaj chvali biełaruskaha teatra. Pačali ŭźnikać niezaležnyja kalektyvy i placoŭki: OK16, Prastora Hide, «Druhi pavierch», «Korpus» i inšyja miescy, dzie teatralnyja kamandy sprabavali rabić niešta novaje. Šmat chto z tych, kaho siońnia nazyvajuć pradstaŭnikami novaha biełaruskaha teatra, pačynali mienavita tam.

Ja vyrašyła ŭklučyć u knihu analityku i intervju. U mianie zastałosia jašče vielmi šmat recenzij, repartažaŭ i aŭtarskich kałonak — mahčyma, materyjału jašče na dźvie takija knihi. Ale mienavita intervju dazvalajuć zachavać žyvy hołas epochi.

Ja praktyčna nie redahavała staryja teksty. Byŭ tolki techničny redaktarski praces: naprykład, kali ŭ adnym materyjale havaryłasia adnačasova pra teatr, kino i mastactva, dla knihi ja pakidała tolki teatralnuju častku. Mnie było važna nie dzialić ludziej na «dobrych» i «drennych», a pakazać, ź jakoj sistemaj sutykałasia novaje pakaleńnie tvorcaŭ i jakija barjery jamu davodziłasia pieraadolvać.

Fota: skarynapress.com

Kniha atrymałasia vialikaj — kala 500 staronak. Ale ja chacieła zrabić jaje cikavaj dla šyrokaj aŭdytoryi. Jaje nieabaviazkova čytać ad pieršaj da apošniaj staronki: možna adkryć asobnaje intervju ci materyjał pra kankretnuju padzieju.

— Tvaja kniha vyjšła ŭ biełaruskim vydaviectvie ŭ Łondanie Skaryna Press, a hrošy na vydańnie ty znajšła, vyjhraŭšy konkurs hrantaŭ ArtPower Belarus. Vyhladaje, što šlach da vydańnia nie byŭ lohkim. Ci sapraŭdy heta tak?

— Tak, najbolš składanym akazaŭsia nie źmiest, a šlach da vydańnia. Teatr i tak ličycca vuzkaj temaj, a vialikaja kniha pra teatr — jašče i darahaja ŭ vytvorčaści. Vydaviectvy bajalisia maleńkaha nakładu, vialikaha abjomu i pytańnia raspaŭsiudu. Ja rassyłała prapanovy, atrymlivała šmat admovaŭ, i tolki vydaviectva «Skaryna» pavieryła ŭ hetuju knihu.

Važnuju rolu adyhrała i hrantavaja padtrymka ArtPower. Da hetaha ja dumała, što ŭpieršyniu prymiaraju na siabie rolu piśmieńnicy, a atrymałasia, što adnačasova vučyłasia być mieniedžarkaj: pisać zajaŭki, razmaŭlać ź ludźmi, afarmlać dakumienty, rabić spravazdačy.

I mnie vielmi dapamoh dyzajnier Siarhiej Šabochin. Dziakujučy jaho pracy składanaja struktura knihi stała dobra čytacca. U joj jość dva vialikija pieryjady — da 2020 hoda i paśla 2020-ha, a ŭnutry jany padzielenyja na analityku i intervju. Plus da raździełaŭ ja dapisvała śpiecyjalnyja abahulnialnyja analityčnyja teksty.

— Dziesiacihodździe 2015—2025 stała samym dramatyčnym u sučasnaj biełaruskaj historyi. Šlach libieralizacyi transfarmavaŭsia ŭ represiŭnuju reakcyju, jakoj nie było z 1930‑ch hadoŭ. Jak hety čas źmianiŭ teatralnaje majsterstva krainy? I jak ułada źmianiła svajo staŭleńnie da teatrałaŭ?

— Da 2020 hoda ŭźnikła vielmi šmat novych placovak i imionaŭ. Tvorcy atrymali mahčymaść pasprabavać niešta svajo, novaje, cikavaje. I važna, što dziaržava tady nie zabaraniała akcioram dziaržaŭnych teatraŭ pracavać na niezaležnych placoŭkach.

Mnie zdajecca, u hetym była adna z unikalnych asablivaściaŭ biełaruskaha teatra. U mnohich krainach pryvatnaja teatralnaja placoŭka ŭ pieršuju čarhu isnuje jak biznes, kab zarablać hrošy. U Biełarusi niezaležnaja placoŭka była najpierš miescam dla ekśpierymientu i tvorčaha raskryćcia.

Naprykład, Ivan Kušniaruk paśla Akademii mastactvaŭ pryjšoŭ u Kupałaŭski teatr, dzie mieŭ davoli typovyja dla siabie roli. Kali źjavilisia niezaležnyja placoŭki, jon pryjšoŭ u OK16. Tam Alaksandr Januškievič staviŭ śpiektakl «Stražy Tadž-Machała», Kušniaruk vielmi mocna prajaviŭ siabie ŭ hetaj pracy. Jakaja była trahiedyja daviedacca, što hetym letam va ŭzroście ŭsiaho 34 hadoŭ jon pajšoŭ z žyćcia.

Scena sa śpiektakla «Stražy Tadž-Machała», OK16, 2019 hod. Fota Hanny Šarko z fejsbuka haziety «Kultura» 

Takich prykładaŭ było šmat. Śviatłana Cimochina, užo viadomaja i statusnaja aktrysa, taksama išła na niezaležnyja placoŭki, kab vyjści za miežy zvykłaha ampłua. Jana mahła pracavać razam z maładymi tvorcami i dapamahać im svaim dośviedam. Z takich uzajemadziejańniaŭ i vyrasła novaje pakaleńnie biełaruskaha teatra.

Paśla 2020 hoda ŭsio źmianiłasia kardynalna. Dziaržava zrazumieła, što choča kantralavać usio, da čaho moža dabracca, tamu što tam, dzie niama kantrolu, moža źjavicca niešta inšadumnaje.

Pačali začyščać nie tolki dziaržaŭnyja teatry, ale i bolšaść niezaležnych. Ich mahli nie zakryvać farmalna, ale stvarali ŭmovy, u jakich jany nie mahli pracavać. Naprykład, nie vydavali nieabchodnyja dakumienty, hastrolnaje paśviedčańnie na vystup. Piśmovaha zahadu «zakryć teatr» mahło nie być, ale kali teatr nie moža hrać śpiektakli, jon faktyčna nie moža isnavać.

Apošnim vialikim pieryjadam, kali niezaležnyja teatry jašče mahli pracavać, byŭ 2021 hod. Paśla navahodnich śpiektaklaŭ mnohija ź ich užo nie zmahli viarnucca da narmalnaj pracy.

Kali ty nie možaš ihrać, teatr nie moža isnavać. Tamu adbylisia vialikija źmieny: raniej isnavała šmat roznych kirunkaŭ i placovak, a paśla zastalisia ŭ asnoŭnym tyja, kamu dziaržava daviaraje.

Siońnia ŭ Biełarusi dziaržava zacikaŭlenaja ŭ tym, kab mastactva było svojeasablivym prykładam dla honaru dziaržavy i ŭpisvałasia ŭ tuju karcinu, jakuju jana sama stvaraje. Pytańnie mastackaj jakaści, mnie zdajecca, cikavić jaje nie zaŭsiody.

Prezientacyja knihi Nastaśsi Pankratavaj «(Nie) vykraśleny: Biełaruski teatr 2015—2025. Vybranyja staronki». Fota: Zhenya Merkalo

— U niezaležnaj presie šmat pišuć pra «rusifikacyju» teatralnaj sceny Biełarusi. Rasijanie pryjazdžajuć nie tolki hrać roli, ale i rabić pastanoŭki. I heta tolki častka pazła źmienaŭ. A što, kali kazać ahułam, siońnia ŭjaŭlaje saboj biełaruski teatr?

— Ja zaŭsiody suprać teoryi, što biełaruskaje pole vyčyščanaje i tam ničoha niama. U Biełarusi ŭsio roŭna zastajucca ludzi, tvorcy, jakija imknucca niešta rabić. U lubyja składanyja pieryjady ŭsio adno isnavała niejkaja tvorčaja płyń. U Biełarusi ciapier chutčej adbyvajecca kansiervacyja taho ŭzroŭniu, na jakim znachodzicca teatr. Pra novy krok u mastactvie kazać składana. Tamu raźvićcio siońnia ŭ značnaj stupieni adbyvajecca dziakujučy tym, chto vyjechaŭ za miežy krainy. Jany majuć mahčymaść pracavać z dośviedam inšych krain, sprabavać toje, što ŭ Biełarusi niemahčyma praz pastajanny kantrol.

Ale i emihrancki teatr za hetyja piać hadoŭ istotna źmianiŭsia. Spačatku było adčuvańnie: my emihranty, tamu nam možna ŭsio — nie vučyć tekst, vychodzić na scenu z papierami, pracavać biez dekaracyj i repietycyj. Byccam nas pavinny lubić tolki tamu, što my emihranty.

Ja baču, što mnohija kalektyvy pačynajuć heta pieraadolvać. Jany vychodziać za miežy «amatarskaha» padychodu, cikaviacca prafiesijnym raźvićciom i šukajuć novyja formy.

Asabliva cikavy dla mianie kirunak multykulturnaha teatra. Naprykład, By teatr Andreja Novika ŭ Varšavie važna nie prosta isnavać dla biełarusaŭ, a pracavać razam z polskimi teatrami, šukać punkty sudakranańnia. I heta ŭžo daje cikavyja vyniki.

Kali pahladzieć tolki na vierasień, adbyvajecca vielmi šmat. U Hdańsku Ženia Davidzienka rychtuje premjeru pavodle «Šlachcica Zavalni» Jana Barščeŭskaha — dla polskaj aŭdytoryi, ź biełaruskaha pračytańnia. Paśla premjery śpiektakl maje jechać na fiestyval u Bydhašč. Mikita Iljinčyk pracuje nad śpiektaklem u Krakavie, u Biełastoku rychtujecca pastanoŭka pavodle knihi Sašy Filipienki «Čyrvony kryž» u pastanoŭcy Alaksandra Jendžejeŭskaha. U Poznani prachodzić fiestyval «Druhaja sproba», jaki abjadnoŭvaje polskich, ukrainskich i biełaruskich tvorcaŭ.

Afiša fiestyvalu. Fota: sacsietki Barak kultury

Jość i inšyja prajekty: u Čykaha prachodziła čytka pjesy «Čykaha» Andreja Kurejčyka, u Łondanie rychtujecca sceničnaja čytka ŭ režysury Uładzimira Ščerbania pa pjesie biełaruskaj dramaturhini Volhi Prusak, Hanna Chitryk sa svaim teatram «Dom čornaj savy» jedzie na hastroli na Kipr i ŭ Dubaj.

My vielmi lubim skardzicca, što ŭ nas usio drenna i ničoha nie adbyvajecca. Ale adbyvajecca vielmi šmat. I maja kniha — u peŭnym sensie taksama zbornik takich nadziej. Praź jaje možna pabačyć, što, navat kali niejkija mahčymaści zakryvajucca, u nas usio roŭna zastajecca šmat taho, ad čaho možna raści. Mnie vielmi chočacca, kab ludzi nie hublali hetuju nadzieju i razumieli: nam jość da čaho imknucca i što stvarać.

Kamientary da artykuła