25 hadoŭ tamu narviežac atrymaŭ časnok ad manacha ŭ Biełarusi. Ciapier hety sort chočuć usie

Dźvie hałoŭki časnaku, jakija narviežac Anders Nordrum pryvioz ź Biełarusi ŭ 2001 hodzie, dali pačatak niezvyčajnaj historyi. Ich naščadki razyšlisia pa sotniach narviežskich aharodaŭ i navučylisia raści navat u harach. Ciapier biełaruskaja linija trapiła ŭ prajekt pa stvareńni ŭłasnaha narviežskaha pasadačnaha materyjału.

Valdres — časnok biełaruskaha pachodžańnia, jaki ŭžo čverć stahodździa vyroščvajuć u Narviehii. Fota: datsja.no

Uletku 2001 hoda narviežac Anders Nordrum razam z žonkaj Barbru i jašče dźviuma siemjami adpraviŭsia ŭ Biełaruś. U stary aŭtobus jany zahruzili pradukty, adzieńnie, farbu, cacki dy inšyja rečy, jakija vieźli ŭ biełaruski dziciačy dom.

Padčas pajezdki ŭ narviežcaŭ była jašče adna meta. U pravadnika Oła Estvejta ŭ Biełarusi było šmat znajomych, adnym ź jakich Uładzimir Ładzik — paet, mastak i relihijny myślar, jaki vioŭ pustelnicki ład žyćcia.

Nordrum nazyvaje jaho pravasłaŭnym manacham. Narviežcy mieli pieradać jamu hrošy na druk tekstaŭ i zbornikaŭ vieršaŭ, jakija Ładzik źbiraŭsia raspaŭsiudžvać.

Paśla niekalkich hadzin darohi jany dabralisia da miesca, dzie žyŭ Ładzik. Nordrum apisvaje jaho žyllo jak chatku ŭ vioscy.

Jak zhadvaje Nordrum, kala chaty byŭ aharod, dzie jon zaŭvažyŭ hradku ź vialikim, mocnym časnakom. Narviežac viedaŭ, što zimoj u Biełarusi tempieratura moža apuskacca da minus 30 hradusaŭ. A pakolki časnok sadziać uvosień, jon vyrašyŭ, što raślina, zdolnaja pieražyć takija marazy, moža dobra pakazać siabie i ŭ Narviehii.

Pa słovach Nordruma, na prośbu pradać adnu hałoŭku časnaku Ładzik adkazaŭ admovaj. Jon ničoha nie pradavaŭ, tamu prosta padaryŭ hościu dźvie. Ź imi Nordrumy i viarnulisia dadomu.

Anders Nordrum kala chaty Uładzimira Ładzika ŭ Biełarusi ŭ 2001 hodzie. U hety momant, pavodle Nordruma, jon razhladaŭ časnok i dumaŭ, ci paprasić pradać jamu adnu hałoŭku. Fota z asabistaha archiva Andersa Nordruma. Krynica: datsja.no

Ad dźviuch hałovak da sotniaŭ aharodaŭ

Kali Nordrum viarnuŭsia ŭ Narviehiju, to niekalki hadoŭ vyroščvaŭ biełaruski časnok u svaim sadzie i adnačasova vypraboŭvaŭ jaho ŭ škole sadavodstva, dzie pracavaŭ vykładčykam. Častku pasadačnaha materyjału atrymali jaho vučni i kalehi.

Nordrum taksama pasadziŭ jaho ŭ sadzie svaich baćkoŭ u inšaj častcy krainy. Časnok dobra pieranosiŭ zimu i tam.

U 2011 hodzie Anders i Barbru pierajechali ŭ Vałdres, horny rehijon na poŭdni Narviehii, i zabrali časnok z saboj. Tam jaho praciahnuli vyroščvać užo ŭ značna bolš surovych umovach.

Pastupova biełaruski časnok traplaŭ da ŭsio bolšaj kolkaści aharodnikaŭ. Paźniej jaho raspaŭsiudžvańniu dapamoh i stvorany Nordrumam razam z žonkaj prajekt Datsja, vakoł jakoha sfarmavałasia supolnaść ludziej, što vyroščvali časnok u roznych častkach Narviehii i pieradavali jaho dalej.

Uradžaj Valdres, sabrany na vyšyni na vyšyni 900 mietraŭ u narviežskich harach. Fota: datsja.no

Urešcie naščadki dźviuch pryviezienych ź Biełarusi hałovak apynulisia ŭ sotniach aharodaŭ. Sam Nordrum pryznavaŭsia, što z časam užo pierastaŭ razumieć, kudy mienavita jany razyšlisia.

U Narviehii biełaruski časnok nazyvali pa-roznamu: «Manach», «Manastyrski», «Sibirski», «Biełaruski», «Anders» dy inšymi imionami. Kab spynić błytaninu, niekalki hadoŭ tamu Nordrum vyrašyŭ zamacavać za hetaj linijaj nazvu Valdres, źviazanuju z rehijonam, kudy jon pieravioz časnok u 2011 hodzie.

Paźniej źjaviłasia i admysłovaja internet-supołka, jakaja abjadnała ludziej, što vyroščvali Valdres u roznych častkach Narviehii. Jany dzialilisia dośviedam i paraŭnoŭvali, jak časnok pakazvaje siabie ŭ roznych umovach.

Z časam Valdres zacikaviŭ i daśledčykaŭ. Jak i inšyja staryja raznavidnaści časnaku, jakija razmnažajucca viehietatyŭna, jon nios virusy, zdolnyja strymlivać rost raślin. Datsja atrymała finansavańnie na azdaraŭleńnie hetaj linii i razam z daśledčykami Narviežskaha instytuta bijaekanomiki NIBIO vyvieła raśliny Valdres, svabodnyja ad virusaŭ. Ich pačali razmnažać, kab zachavać zdarovy pasadačny materyjał.

Ciapier Valdres staŭ častkaj bolš maštabnaj inicyjatyvy. Narviehija ŭ značnaj stupieni zaležyć ad impartnaha pasadačnaha časnaku, a zaviezienyja raznavidnaści nie zaŭsiody dobra prystasavanyja da miascovaha klimatu. Tamu ŭ 2025 hodzie ŭ krainie pačali prajekt, jaki maje dapamahčy naładzić ułasnuju vytvorčaść pasadačnaha materyjału.

Dla vyprabavańniaŭ sabrali bolš za 60 raznavidnaściaŭ i linij časnaku. Siarod ich apynuŭsia i Valdres biełaruskaha pachodžańnia. Azdaroŭleny ad virusaŭ časnok ciapier razmnažajuć na hornaj fiermie na vyšyni kala 900 mietraŭ i vypraboŭvajuć razam ź inšymi adabranymi linijami. Prajekt praciahniecca da 2027 hoda.

Chto taki Uładzimir Ładzik

Uładzimir Ładzik naradziŭsia 6 krasavika 1947 hoda ŭ Ryzie. Jon byŭ paetam, mastakom i chryścijanskim padźvižnikam, jaki vybraŭ askietyčny ład žyćcia i dobraachvotnuju biednaść. Šmat vandravaŭ, a paźniej žyŭ na Połaččynie.

Uładzimir ładzik. Fota: vladimirladik.com

Ładzik pisaŭ vieršy i duchoŭnyja teksty, zajmaŭsia hrafikaj. U 2007 hodzie ŭ Połacku vyjšaŭ vialiki zbornik jaho tvoraŭ, u jaki ŭvajšli duchoŭnyja zapisy, vieršy i repradukcyi hrafičnych prac.

Pavodle dastupnych źviestak, Ładzik pamior u 2011 hodzie. Nordrum zaŭvažaje, što dakładnyja abstaviny śmierci jamu nieviadomyja.

Cikava, što taki sort časnaku — vialikaha, mocnaha — u samoj Biełarusi nazyvajuć «prybałtyjskim». Mabyć, jon pryjšoŭ u našy krai z Bałtyi ŭ druhoj pałovie XX stahodździa. Staryja sarty časnaku, jakija byli raspaŭsiudžanyja ŭ nas raniej, drabniejšyja, ale lepš zachoŭvajucca, im nie treba doŭha sochnuć i jany radziej hnijuć.

Kamientary da artykuła