«Dla nas, BNF, vyłučeńnie Šuškieviča było nažom u śpinu». Navumčyk i Statkievič vyśviatlajuć rolu Biełaruskaha zhurtavańnia vajskoŭcaŭ

12 kastryčnika były palitviazień i vieteran biełaruskaha demakratyčnaha palityčnaha ruchu Mikoła Statkievič apublikavaŭ u svaim telehram-kanale tekst pra karotkuju historyju stvoranaha ŭ žniŭni 1991 hoda Biełaruskaha zhurtavańnia vajskoŭcaŭ, la vytokaŭ jakoha jamu daviałosia stajać. U im jon siarod inšaha krytyčna vykazaŭsia pra niekatoryja aśpiekty tahačasnaj dziejnaści Biełaruskaha Narodnaha Frontu, što vyklikała piarečańni z boku inšaha viadomaha ŭdzielnika tych padziej — byłoha deputata Viarchoŭnaha Savieta 12‑ha sklikańnia Siarhieja Navumčyka. U vyniku razharełasia cełaja dyskusija. 

Padčas pasiadžeńnia Antykryzisnaha kamiteta ŭsich asnoŭnych palityčnych sił krainy dla abarony niezaležnaści. Siarod prysutnych — Alaksandr Dabravolski (krajni źleva), Zianon Paźniak (čaćviorty źleva), Stanisłaŭ Šuškievič (staić u centry), Mikoła Statkievič i Michaś Tkačoŭ (krajnija sprava)

U svaim telehram-dopisie Statkievič siarod inšaha pisaŭ: 

«Supołki BZV uźnikli ŭ harnizonach pa ŭsiej terytoryi Biełarusi. A praviadzieńnie 8 vieraśnia 1992 hoda na płoščy Niezaležnaści ŭ Minsku cyrymonii prysiahi na viernaść Biełarusi dało mahčymaść stvaryć charuhvy BZV z vajskoŭcaŭ zapasu va ŭsich rajonach stalicy.

BZV damahłosia stvareńnia biełaruskaj armii, stała inicyjataram stvareńnia Antykryzisnaha kamiteta ŭsich asnoŭnych palityčnych sił krainy dla abarony niezaležnaści, arhanizavała napisańnie i publikacyju ŭ hazietach paŭtaramiljonnym ahulnym nakładam karotkaha ahladu raniej zabaronienaj vajennaj historyi Biełarusi «Zabytaja słava», rehularna pravodziła masavyja śviatkavańni dataŭ vajennych pieramoh našych prodkaŭ. 

25 sakavika 1993 hoda, paśla zajavy ŭrada Kiebiča ab namiery admovicca ad nacyjanalnaj valuty i pierajści na rasijski rubiel, BZV praviało na hałoŭnym praśpiekcie Minska marš u abaronu niezaležnaści pad łozunham: «Narod, barani siabie sam!» Tysiačy mužčyn pad barabanny boj pad kiraŭnictvam aktyvistaŭ BZV prajšli šychtami pa praśpiekcie imia Francyska Skaryny. Heta akazała vialikaje ŭražańnie na ŭrad i ad uviadzieńnia čužoj valuty admovilisia. Ale paśla hetaha Viarchoŭny Saviet pryniaŭ rašeńnie ŭnieści źmieny ŭ zakon «Ab statusie vajskoŭcaŭ», zhodna ź jakimi vajskoŭcam zabaraniałasia zajmacca luboj «hramadska-palityčnaj» dziejnaściu, što traktavałasia ŭładami nie tolki jak zabarona ŭdziełu ŭ pracy palityčnych partyj, ale i ŭ dziejnaści lubych hramadskich arhanizacyj. Navat «tavarystva sabakavodaŭ», jak jany kazali.

U vyniku aficeraŭ-patryjotaŭ pastavili pierad vybaram — vajskovaja słužba albo členstva ŭ BZV. Samaje prykraje, što hetyja źmieny ŭ zakon padtrymała frakcyja BNF. Mnie dahetul nie zrazumiełyja matyvy, pa jakim kiraŭnictva hetaj partyi dapamahło ŭradu Kiebiča raspravicca z patryjatyčnaj arhanizacyjaj aficeraŭ. Niaŭžo z-za banalnaj reŭnaści da rostu papularnaści hramadskaj arhanizacyi? Niedaremna ž tahačasny ministr abarony Kazłoŭski ŭ prysutnaści aficerskaha schodu Vajennaj akademii radasna kryčaŭ mnie praz usiu zału: «BNF vas priedał!»

Kiraŭnictva BZV, kab paźbiehnuć zvalnieńniaŭ z vojska svaich paplečnikaŭ, pryniało rašeńnie ab spynieńni členstva ŭ arhanizacyi ŭsich kadravych aficeraŭ, akramia staršyni arhanizacyi. U vyniku BZV zastałosia biez daśviedčanaha aktyvu i prysutnaści ŭ vojsku. Arhanizacyja atrymała mocny ŭdar. A paźniej, napačatku 1994 hoda, z-za ŭdziełu jaje členaŭ u achovie zabastoŭki rabočych, była pazbaŭlena jurydyčnaj rehistracyi. Paśla čaho była zarehistravana ŭžo pad inšaj nazvaj».

Abvinavačvańnie BNF u nibyta saŭdziele ŭ «raspravie z patryjatyčnaj arhanizacyjaj aficeraŭ» jakraz i vyklikała vostruju reakcyju z boku Siarhieja Navumčyka, jaki na svajoj staroncy ŭ fejsbuku vykłaŭ svajo bačańnie tych padziej. Na jaho dumku, BZV — «nieadjemnaja staronka najnoŭšaj historyi, jakaja ŭ budučyni, pierakanany, razraściecca da knih i doktarskich dysiertacyj». Adnak ža

«Na vialiki žal, u svaim dopisie šanoŭnamu Mikołu Statkieviču nie ŭdałosia ŭ poŭnaj miery zachavać abjektyŭnaść, prypisvajučy ŭsie pieraličanyja im patryjatyčnyja inicyjatyvy vyklučna BZV, pry hetym prynižajučy rolu BNF i jaho parłamienckaj frakcyi».

I dalej raskazvaje, jak usio, na jahonuju dumku, realna było:

«Nie budu padrabiazna pisać, jak było arhanizavana Apazicyjaj BNF adznačeńnie 75‑ch uhodkaŭ BNR, u miežach jakoha adbyłosia i zhadanaje Mikołam Statkievičam šeście BZV. Adznaču tolki asnoŭnaje: deputaty BNF brali na siabie adkaznaść za praktyčna ŭsie maštabnyja masavyja akcyi, vykarystoŭvajučy svaje deputackija mahčymaści. Toje ž tyčycca, darečy, i ciapier užo lehiendarnaj prysiahi 8 vieraśnia 1992 hoda. A taksama — Antykryzisnaha kamiteta, pra jaki zhadvaje Statkievič.

Mikoła Statkievič u pačatku 1990-ch. Fota: Gazetaby.com 

Davajcie ŭžo ščyra: biez deputataŭ ni staršynia KDB Šyrkoŭski, ni ministr MUS Jahoraŭ, ni inšyja čynoŭniki nikoha ź lidaraŭ BZV nie stali b navat słuchać. Ja nie kažu, što heta pravilna — naadvarot, toje była zahannaja praktyka, ale tolki deputacki status harantavaŭ (pa Zakonie ab statusie deputata) praviadzieńnie peŭnych mierapryjemstvaŭ.

Na vialiki žal, taho ŭražańnia, pra jakoje piša Statkievič, šeście na ŭrad Kiebiča nie zrabiła. Što nie dziŭna: urad, jaki kantralavaŭ amal stotysiačnaje ŭzbrojenaje vojska, nie mahło napałochać šeście chaj i patryjatyčna nastrojenych, achviarnych, ale biazzbrojnych ludziej (nijakaj zbroi ŭ aficeraŭ zapasu — aktyvistaŭ BZV, zrazumieła, nie było).

Padvodzić pamiać šanoŭnaha Mikołu Statkieviča i ŭ tym, što ŭ vyniku hetaha šeścia «ad uviadzieńnia čužoj valuty admovilisia». Naadvarot.

Praź niekalki miesiacaŭ, 8 vieraśnia 1993 hoda, u Maskvie było padpisana Pahadnieńnie ab abjadnańni hrašovych sistem Respubliki Biełaruś z hrašovaj sistemaj Rasijskaj Fiederacyi, jakoje praduhledžvała ŭviadzieńnie ŭ jakaści adzinaha płaciežnaha srodku rasijskaha rubla. Ad RF jaho padpisali premjer-ministr Viktar Čarnamyrdzin i staršynia Centrabanka RF Viktar Hieraščanka, ad Biełarusi — staršynia Saŭmina Viačasłaŭ Kiebič i staršynia Praŭleńnia Nacbanka Stanisłaŭ Bahdankievič.

Praces atrymaŭ svajo raźvićcio 5 studzienia 1994 hoda, kali Čarnamyrdzin i Hieraščanka zajavili pra pierachod na rasijski rubiel, a Hieraščanka i Bahdankievič padpisali sumnaviadomaje «Mižbankaŭskaje pahadnieńnie», u jakim byŭ raśpisany miechanizm pachavańnia biełaruskaj bankaŭskaj sistemy. A 12 krasavika 1994‑ha ŭ toj ža Maskvie była padpisanaja finalnaja Damova ab abjadnańni hrašovych sistem Biełarusi i Rasii. Na ščaście, abjadnańnia nie adbyłosia: Maskva žadała całkam padparadkavać sabie Nacbank Biełarusi, kiraŭnictva Nacbanka z hetym nie pahadziłasia, i ŭ mai 1994‑ha było vymušana abviaścić biełaruski rubiel adzinym płaciežnym srodkam».

Naturalna, nie moh abyści ŭvahaj Siarhiej Navumčyk i zakidanuju Statkievičam nibyta «zdradu» BZV z boku BNF, kali deputaty ad apazicyi padtrymali zakon «Ab statusie vajskoŭcaŭ», jaki zabaraniaŭ kadravym vajskoŭcam udzieł u hramadska-palityčnaj dziejnaści. Jon tłumačyć sapraŭdnuju matyvacyju taho rašeńnia:

«Što da «reŭnaści» — jaje nie było i być nie mahło: nijakija tahačasnyja apytańni nie zafiksavali papularnaści lidaraŭ BZV chacia b u miežach aryfmietyčnaj chibnaści, u hetym lohka pierakanacca, pahartaŭšy tahačasnuju i aficyjnuju, i niezaležnuju presu.

Niaŭdzieł vajskoŭcaŭ u palityčnaj dziejnaści (ci dziejnaści, jakaja maje vyrazna palityčny charaktar) — ahulnapryniataja norma ŭ demakratyčnych krainach. Ci ŭ tych, jakija imknucca da demakratyi.

Z hetkim ža pośpiecham možna papraknuć tych ža deputataŭ BNF, što jany damahlisia departyzacyi pradpryjemstvaŭ (a heta doŭhi čas byŭ adzin z hałoŭnych łozunhaŭ demsił) — bo pa-za miežy prachadnoj zavoda ci NDI vyvodzilisia nie tolki prychilniki marksizmu-leninizmu, ale i aktyvisty taho ž BNF dy dempartyj.

Zakon nie moža mieć sielekcyjny charaktar.

Vierahodna, možna było i nie padtrymlivać zakon. Ale tady ŭ vajskovych častkach napoŭnicu dziejničali b i faktyčna adnoŭlenaja kamunistyčnaja partyja, i šavinistyčnyja, praimpierskija arhanizacyi, jakija aktyvizavalisia jakraz u 1993 hodzie (i, nahadaju, padtrymali jak Kiebiča, hetak i Łukašenku).

Vielmi škada, što, pamiatajučy vykryk ministra abarony Kazłoŭskaha, što nibyta BNF «priedał» jahonych paplečnikaŭ, šanoŭny Mikoła Statkievič zabyvajecca na inšaje.

Mienavita Apazicyja BNF na zakanadaŭčym uzroŭni (padkreślivaju: nie ŭ formie artykułaŭ u presie, a — zakonaprajektaŭ) vyniesła prapanovu pra viartańnie aficeraŭ-biełarusaŭ z byłych respublik SSSR na radzimu, ich uładkavańnie na słužbu ŭ biełaruskim vojsku. Bolš za toje: byŭ arhanizavany kamitet «Viartańnie», jaki ŭznačaliła deputat Apazicyi BNF Halina Siamdzianava. Sotni aficeraŭ-biełarusaŭ udałosia viarnuć (na žal, nie ŭsich). I mienavita Apazicyja BNF arhanizavała akcyju padtrymki aficeraŭ BZV, jakich pačali zvalniać z vojska (jašče da pryniaćcia zhadanych papravak u zakon). I mienavita aktyvisty BNF sabrali podpisy pad listom u padtrymku BZV, pad jakim padpisalisia hramadskija i kulturnyja dziejačy, uklučna z Vasilom Bykavym — i deputackaja apazicyja BNF u poŭnym składzie».

Dalej ža Navumčyk užo nie tolki abaraniaje dobraje imia BNF, ale i pierachodzić u ataku, zhadvajučy inšyja niuansy tahačasnaha palityčnaha žyćcia:

«Miž inšym, mnie nieviadoma nivodnaha słova padtrymki BZV (va ŭsiakim razie, publičnaha) ad čałavieka, jaki mieŭ nieparaŭnalna bolšuju rolu za ŭsich tych padpisantaŭ razam uziatych — ad staršyni Viarchoŭnaha Savieta Stanisłava Šuškieviča. Jakoha ŭ pačatku 1994 Mikoła Statkievič na plenumie kiraŭnictva BSDH vyłučyŭ kandydatam u prezidenty; absalutnaje prava Statkieviča, ale, vyhladaje, eks-śpikieru adrazu była prabačanaja realnaja pazicyja biaździejnaści, tady jak deputatam BNF praź dziesiacihodździ vyłučajucca niespraviadlivyja fantomnyja pretenzii.

Vykreślivańnie BNF i jaho deputackaj frakcyi z nacyjanalnaj historyi zrabiłasia sistemnym i mianie ŭžo nie ździŭlaje, i škada, što da hetaha dałučyŭsia i Mikoła Statkievič.

Mnie vielmi niepryjemna abviarhać, spračacca, udakładniać — tym bolš kali davodzicca heta rabić u adnosinach da aŭtaraŭ, ź jakimi, miarkuju, u nas, pry ŭsich razychodžańniach, była i zastajecca ahulnaja meta — niezaležnaść Biełarusi.

Ale nas, deputataŭ, zastajecca ŭžo niašmat, z kožnym hodam chtości sychodzić u Viečnaść, i jak były kaardynatar Apazicyi BNF u VS-12 rabić heta ja liču svaim abaviazkam — chacia b dziela pamiaci tych, chto adkazać užo nie moža».

Statkievič hety vialiki tekst biez adkazu nie pakinuŭ, pieradaŭšy tłumačeńni adnosna vykładzienaha ŭ im praz svajho paplečnika Siarhieja Sparyša. Na jahonuju dumku, Siarhiej Navumčyk «zapamiatavaŭ niekatoryja detali»:

«Tak, akcyju z nahody hadaviny Dnia Voli inicyjavaŭ i rychtavaŭ BNF. Ale BZV taksama rychtavałasia da jaje, kab pravieści viadomy marš u abaronu niezaležnaści. Tolki rabili my heta nie ŭ hazietach, a piersanalna.

My sfarmavali svaje rajonnyja charuhvy z dapamohaj śpisaŭ vajskoŭcaŭ zapasu, jakija prymali prysiahu 8 vieraśnia 1992 hoda (pra jakuju, u tym liku rolu ŭ jaje padrychtoŭcy BNF, ja niadaŭna pisaŭ), paśla čaho stavili podpisy i pakidali kaardynaty. Paśla pracavali ź imi, pravodzili rajonnyja schody, dzie abiralisia kiraŭniki charuhvaŭ. My razam ź imi prymali rašeńnie pra marš, praz hetuju sietku i sabrali ludziej na marš.

Akcyja była supolnaj. Demanstracyja BNF i marš BZV. Tolki ŭ demanstracyi brała ŭdzieł zaŭvažna mieńšaja kolkaść ludziej, čym u Maršy. Što, mabyć, nie spadabałasia arhanizataram demanstracyi.

Ciapier pra efiekt Marša: u dziaržaŭnych miedyja i Viarchoŭnym Saviecie pačałasia sapraŭdnaja isteryka. Marš nazvali «maršam bajevikoŭ». Papraŭki ŭ zakon «Ab statusie vajskoŭcaŭ» byli pryniatyja z-za hetaha, i ŭsie deputaty vydatna razumieli, što jany skiravanyja kankretna na likvidacyju BZV. Dva deputaty z frakcyi BNF, jakija ŭvachodzili ŭ BZV (Lavon Dziejka i Vital Małaška), sutyknulisia ź ciskam lidara frakcyi, ale admovilisia padtrymać papraŭki suprać BZV.

Pahadnieńnie pra pierachod na rasijski rubiel užo rychtavałasia da padpisańnia. Paśla Marša Kiebič zatarmaziŭ i zakryŭ temu va ŭłaścivaj jamu maniery — šlacham zaciažak, pieranosaŭ i dadatkovych pieramoŭ.

Siarhiej, mabyć, zapamiatavaŭ, što ŭ 1991 hodzie jon razam ź Viarchoŭnym Savietam zabaraniaŭ dziejnaść kampartyi ŭ Biełarusi. Praz peŭny čas zabaronu źniali, ale kab ujavić, što hety tady ŭžo piensijanierski kłub zdoleje stvaryć svaje złaviesnyja jačejki ŭ vojsku, dzie kamunisty zhubili ŭsialakuju pavahu ŭ aficeraŭ paśla pakorlivaha vykanańnia kamandy «Razyjścisia!», treba mieć bahatuju fantaziju.

Kali pahladzieć videa śviatkavańnia 75‑hodździa BNR (jaho, zdajecca, možna pabačyć na histaryčnym prajekcie Gazetaby pad nazvaj «Marš bajevikoŭ»), to možna ŭbačyć uraźlivuju roźnicu pamiž demanstracyjaj BNF i maršam BZV. Jak kolkasnuju, tak i enierhietyčnuju.

Paśla niaŭdałaj sproby BNF raspuścić Viarchoŭny Saviet praz pryznačany samim Viarchoŭnym Savietam (!) refierendum aŭtarytet hetaj partyi ŭpaŭ. Na jaje akcyi prychodziła vielmi mała ludziej. Možna skazać, što BZV svaim udziełam uratavała śviatkavańnie 75‑hodździa BNR. A jany adździačyli».

Adkazaŭ Statkievič i na pytańnie Navumčyka, čamu ŭ 1994 hodzie jahonaja Biełaruskaja sacyjał-demakratyčnaja partyja na prezidenckich vybarach padtrymała nie Zianona Paźniaka, a Stanisłava Šuškieviča, choć toj u svoj čas nie padtrymaŭ inicyjavanaha BNF u 1992 hodzie refierendumu ab pieraabrańni ŭ novych palityčnych umovach Viarchoŭnaha Savieta, a paśla nibyta ni słova nie skazaŭ u padtrymku zvalnianych z vojska siabraŭ BZV:

«Tamu, što tam razumieli adsutnaść u jaho (Paźniaka. — Red.) šancaŭ na pieramohu, u tym liku z-za adryvu ad realnych prablem i turbot bolšaści vybarščykaŭ, nierazumieńnia hetych prablem i turbot. Mnohich hramadoŭcaŭ — deputataŭ frakcyi BNF — naściarožvaŭ i styl kiravańnia Paźniaka. A siabry kiraŭnictva BZV pamiatali, chto spryčyniŭsia da źniščeńnia ich arhanizacyi. Čamu Šuškievič? Tamu što inšych nastolki viadomych biełaruskamoŭnych palitykaŭ nie było.

Heta niapraŭda, što refierendum nie adbyŭsia pa vinie Šuškieviča. Bo refierendum pryznačaje Viarchoŭny Saviet bolšaściu hałasoŭ. Jak treba nie razumieć ludziej, kab dumać, što bolšaść deputataŭ prahałasujuć za pazbaŭleńnie siabie hrašovaj i pryvilejavanaj pracy? Kali b nie pryznačyli hałasavańnie pa refierendumie, jaho vynik byŭ by adnolkavym.

Stanisłaŭ Šuškievič u toj čas, jak byŭ staršynioj Viarchoŭnaha Savieta. Za jaho śpinaj źleva — tahačasny ministr abarony Pavieł Kazłoŭski

Staŭka na zbor 400 tysiač hałasoŭ tolki za ŭniasieńnie prapanovy ab refierendumie ŭ Viarchoŭny Saviet, jaki budzie vyrašać, ci pravodzić refierendum, — zaviedama pravalnaja, źniasilvajučaja stratehija, jakaja i vyklikała kryzis davieru da nacyjanalnych sił».

Siarhiej Navumčyk paśla taho razhornuta prakamientavaŭ u fejsbuku i hetyja śćviardžeńni Statkieviča, paabiacaŭšy taksama ŭklučyć ich bieź nijakich kupiur u tekst svajoj knihi «Dzievianosta čaćviorty», kali budzie jaje pieravydavać. Ale pry hetym padkreśliŭ: 

«My tady ni słova paproku nie skazali kaleham z BSDH, ale dla nas, frontaŭcaŭ, toje vyłučeńnie Šuškieviča było «nažom u śpinu» (zrešty, paśla adklikańnia podpisaŭ deputataŭ BSDH za Karpienku, što dla Hienadzia abiarnułasia sychodam z vybaraŭ, vykazvać pretenzii niejak nie vypadała).

I dalej praciahvaje vykładać svajo bačańnie tych losavyznačalnych u biełaruskaj historyi padziej:

«Paprakać deputataŭ BNF u likvidacyi BZV (što robić šanoŭny Mikoła sistematyčna) — heta, miakka kažučy, niespraviadliva. Ale ja ŭžo pryvodziŭ arhumienty na hety kont, nie budu paŭtaracca.

Adnosna niepadtrymki Paźniaka i vyłučeńnia Šuškieviča.

Napačatku nahadaju, što frakcyja BSDH u poŭnym składzie ŭvachodziła ŭ skład Apazicyi BNF u VS-12, a jaje lidar Aleh Trusaŭ (paśla śmierci Michasia Tkačova — i staršynia partyi) byŭ namieśnikam staršyni Apazicyi BNF Zianona Paźniaka. My razam raspracoŭvali zakonaprajekty, ekanamičnyja prahramy, razam arhanizoŭvali masavyja dy inšyja akcyi. Ja moh miesiacami nie zhadać, što deputat A. — člen BSDH, a deputat B. — člen BNF. My byli jak adno cełaje.

Aleh Trusaŭ i Siarhiej Navumčyk (krajnija sprava) u parłamienckaj zale padčas adnaho z pasiadžeńniaŭ

Ja nie čuŭ u 1990—1994 hadach ni ad samoha Statkieviča, ni ad kaho-niebudź z «hramadoŭcaŭ» ni słova, ni paŭsłova adnosna «stylu kiravańnia Paźniaka».

Pry tym, što na pasiadžeńniach Apazicyi my vykazvalisia absalutna ščyra, pry patrebie krytykavali prapanovy i dziejańni adzin adnaho, i Paźniak zusim nie byŭ vyklučeńniem (skažam, asabista ja ŭvieś čas spračaŭsia ź Zianonam Stanisłavavičam nakont jahonych adnosin z žurnalistami). Paviercie, u nas (deputataŭ Apazicyi) dyskusii dasiahali vielmi mocnaj napružanaści, niekatoryja padrabiaznaści syduć sa mnoj u mahiłu. Ale taho, pra što piša šanoŭny Mikoła, ja ni ad koha nie čuŭ.

Roŭna jak nie čuŭ krytyki idei praviadzieńnia refierendumu z boku BSDH — za vyklučeńniem adnaho vypadku, kali na Sojmie BNF namieśnik staršyni Minharsavieta i siabra BSDH Anatol Hurynovič vykazaŭ sumnieŭ, što refierendum udasca pravieści. I ja pra heta napisaŭ u svajoj knizie «Dzievianosta druhi».

Padčas pracy nad joj ja vyvučyŭ usie dastupnyja mnie dakumienty i ŭsiu dastupnuju mnie presu — ź ich vynikaje, što šanoŭny Mikoła Statkievič nijakich sumnieńniaŭ nie vykazaŭ, ničoha padobnaha, pra što jon piša ciapier, nie kazaŭ. Mahčyma, ja niešta prahledzieŭ — budu ŭdziačny, kali pradstavić tahačasnuju publikacyju, u jakoj jon vystupaje suprać refierendumu i pryvodzić ciapierašnija arhumienty.

Ale, jak viadoma, BSDH refierendum padtrymała. Zaŭvažu, što kali Uprava BNF zajaviła, što kiraŭnictva BSDH nie adrazu padtrymała ideju refierendumu (nahodaj, kali nie pamylajusia, byŭ toj samy vystup Hurynoviča), lidar BSDH Michaś Tkačoŭ u haziecie «Svaboda» abvierh heta. Cytata: «Navošta abvinavačvać Hramadu ŭ tym, što jana nibyta nie adrazu padtrymała ideju refierendumu» («Svaboda», № 1, luty 1992). Uvohule, Tkačoŭ byŭ nie tym čałaviekam, kab, bačačy bieśpierśpiektyŭnaść idei, realizacyja jakoj zapatrabuje vializnych vysiłkaŭ u tym liku i ad jaho partyi, zmaŭčać i nie zajavić pra heta publična.

Siarhiej Navumčyk i Zianon Paźniak na adnym z vuličnych mierapryjemstvaŭ BNF u pieršaj pałovie 1990-ch

Takim čynam, BSDH (jak i ŭsie biez vyklučeńnia inšyja dempartyi) vystupiła za refierendum. I toje było pravilna: refierendum ab daterminovych parłamienckich vybarach byŭ adzinym zakonnym šlacham źmianić uładu, jakaja nie adpaviadała patrebam tolki što adnoŭlenaj biełaruskaj dziaržavy.

«Jak treba nie razumieć ludziej, kab dumać, što bolšaść deputataŭ prahałasujuć za pazbaŭleńnie siabie hrašovaj i pryvilejavanaj pracy?» — piša Statkievič. Hučyć pryhoža, ale nie adpaviadaje realnaści:

u žniŭni 91‑ha taja samaja bolšaść deputataŭ prahałasavała za spynieńnie dziejnaści KPSS, pazbaviŭšy siabie pracy ŭ CK, abkamach i rajkamach. Nie kažučy ŭžo što prahałasavali za Niezaležnaść, suprać jakoj zaciata vystupali dniom raniej. Pa łohicy Statkieviča, my ŭvohule nie pavinny byli damahacca sklikańnia Siesii Niezaležnaści — bo jaki sens, usio roŭna nie prahałasujuć.

Prahałasavali pad upłyvam abstavin, uździejańniem hramadskich nastrojaŭ i cisku deputataŭ Apazicyi BNF.

I hramadskija nastroi ŭ kancy 1991-ha, kali vyłučałasia ideja refierendumu, byli za toje, kab źmianić uładu. I viasnoj 92-ha, kali sabrali nieabchodnyja podpisy, — taksama. Nastroi byli całkam dastatkovymi, kab nacisnuć na Viarchoŭny Saviet.

Tak, Šuškievič nie moh pryznačyć refierendum, ale jon moh (i byŭ abaviazany) sklikać siesiju, jak tolki podpisy byli sabranyja. Jon moh rabić heta i raniej, sa svaim tahačasnym rejtynham davieru ŭ naroda ŭ 52%, vystupiŭšy ź inicyjatyvaj sam. Ale nie zrabiŭ navat taho, što musiŭ zrabić na ŭžo padrychtavanym BNF, BSDH i inšymi arhanizacyjami.

Pracytuju frahmient artykuła Jurasia Chadyki (miž inšym, hałoŭnaha apanienta Paźniaka ŭnutry BNF): «Padčas zboru podpisaŭ u lutym — sakaviku 1992 jon roznymi srodkami procidziejničaŭ hetaj kampanii, vyśmiejvajučy to farmuloŭku, to termin praviadzieńnia vybaraŭ. Jon spryjaŭ tamu, što vyniki pracy CVK, hatovyja ŭžo na pačatku maja, nie byli razhledžanyja na viasnovaj siesii VS, a sam Viarchoŭny Saviet pajšoŭ na paŭhadavyja kanikuły» («Svaboda», 6 lutaha 1994).

Tolki ŭdumajciesia, užo pa-za miežami temy refierendumu: jašče hoda niama adnoŭlenaj dziaržavie, kožny dzień vyznačalny — a Šuškievič raspuskaje VS na paŭhadavyja kanikuły! Apazicyja BNF, u tym liku i deputaty BSDH, pastajanna patrabavała ad jaho sklikańnia siesii, ale — biezvynikova.

U vyniku siesija była sklikanaja tolki ŭvosieni, kali situacyja źmianiłasia: hłyboki ekanamičny i sacyjalny kryzis prymusiŭ nasielnictva dumać užo nie pra palityku, a pra banalnaje fizičnaje vyžyvańnie. Aktyŭnaść źmianiłasia apatyjaj. I zabarona refierendumu nie vyklikała hramadskaha rezanansu. Jak palityk ź vialikim stažam Mikoła Statkievič cudoŭna viedaje, što ekanamičny kryzis daloka nie zaŭsiody sparadžaje palityčnuju aktyŭnaść, i što nastroi hramadstva mohuć źmianicca ciaham niekalkich miesiacaŭ, a nie toje što hoda.

Na samoj ža siesii Šuškievič aktyŭna vystupaŭ suprać refierendumu.

My (BNF, ale nie tolki — Statkievič taksama, bo tady jon byŭ z nami, va ŭsiakim razie ličyć inakš padstaŭ nie było) sapraŭdy zrabili adnu pamyłku — nie praduhledzieli zdradu z boku Šuškieviča. A musili b — bo jon nieadnarazova davaŭ dla hetaha nahodu (jak, naprykład, u časie krasavickaha strajku 91-ha, kali jon staŭ na bok namienkłatury).

I za hetuju pamyłku biaru na siabie svaju častku adkaznaści».

Kamientary da artykuła