«Nie dała ja spalić tyja papiery». Jak u Pareččy vyratavali carkoŭny archiŭ sa śpisami rabočych fabryki Skirmuntaŭ i žycharoŭ 13 viosak

U savieckija časy ŭ dvary carkvy ŭ vioscy Parečča Pinskaha rajona dzieci raskłali vohnišča i źbiralisia kinuć u jaho stosy starych pažaŭciełych dakumientaŭ. Papiery pryciahnuli ŭvahu miascovaj žycharki, nastaŭnicy Pareckaj škoły Antaniny Sidaruk, jakaja vyrašyła adnieści hetyja staryja dakumienty dadomu. Paźniej vyśvietliłasia, što siarod ich akazalisia śpisy žycharoŭ 13 viosak, a taksama rabočych znakamitaj sukonnaj fabryki Skirmuntaŭ. Pra toje, jak niekalki stosaŭ papiery ź viaskovaha vohnišča pieratvarylisia ŭ kaštoŭnuju krynicu pa historyi Pinščyny, raskazvaje na Budzma.org Mikałaj Zajac.

Antanina Paŭłaŭna Sidaruk razam z vyratavanymi dakumientami. Jakaść vyjavy palepšana pry dapamozie štučnaha intelektu. Krynica: časopis «Archivy i spravavodstva», № 3, 2014, s. 61

Stosy pažaŭciełych papier la vohnišča

Historyju vypadkovaha vyratavańnia dakumientaŭ apisaŭ u 2014 hodzie historyk i archivist Dzianis Lisiejčykaŭ u artykule «Archiŭnyja bahaćci skirmuntaŭskaha Parečča», nadrukavanym u časopisie «Archivy i spravavodstva». U im Antanina Sidaruk zhadvała, jak adnojčy ŭbačyła kala miascovaj carkvy dziaciej, jakija źbiralisia palić staryja papiery.

«Nie dała ja spalić tyja papiery, jak Pluškin, pryniesła ich dachaty, choć maci i aburałasia», — raskazvała jana archivistam.

Dakładnaha hoda hetaj historyi ŭ publikacyi niama — viadoma tolki, što adbyłosia heta jašče ŭ saviecki čas.

Antanina Paŭłaŭna nie była vypadkovaj źbiralnicaj staraśvieččyny. Karennaja paračanka, jana skončyła miascovuju škołu, a paśla sama šmat hadoŭ u joj pracavała: była staršaj pijaniervažataj, vychavacielkaj hrupy padoŭžanaha dnia, nastaŭnicaj biełaruskaj movy i litaratury, urešcie — dyrektarkaj. Usio, što mieła dačynieńnie da historyi Parečča, a taksama da losu vučanicy Pareckaj škoły Jaŭhienii Janiščyc — jana rupliva źbirała dla školnaha muzieja.

Sama Sidaruk z uśmieškaj nazyvała heta «pluškinstvam»: «Ničoha nie vykidaju, usio niasu ŭ muziej». Mienavita dziakujučy takoj zvyčcy nie źnikli i papiery z carkoŭnaha dvara.

Carkva ŭ Pareččy, 1915—1918 hh. Fota ź Vikipiedyi

Što było ŭ vyratavanych dakumientach?

Pra niezvyčajnuju znachodku supracoŭniki Nacyjanalnaha histaryčnaha archiva Biełarusi daviedalisia ad daśledčyka historyi Skirmuntaŭ Alesia Smalenčuka. U sakaviku 2014 hoda archivisty vypravilisia ŭ Pinski rajon, kab paznajomicca z Antaninaj Sidaruk i vyznačyć pachodžańnie papier, jakija jana zachoŭvała. Vyśvietliłasia, što heta frahmient archiva Pareckaj Śviata-Rastva-Baharodzickaj carkvy. Siarod dakumientaŭ zachavalisia spaviednyja i kliravyja viedamaści Pareckaj i Atoŭčyckaj cerkvaŭ za 1846—1925 hady.

Hieahrafija dakumientaŭ achoplivaje Alšanku, Atoŭčycy, Vielaśnicu, Zakućcie, Karalin, Krotava, Mierčycy, Navasiołki, Poŭkacičy, Parečča, Rudku, Skaracičy i Ćviardoŭku. U viedamaściach paznačalisia žychary, ich uzrost i poŭny skład siemjaŭ.

U fondach Nacyjanalnaha histaryčnaha archiva Biełarusi ŭžo zachoŭvalisia mietryčnyja knihi Pareckaj carkvy za 1798—1930 hady i Atoŭčyckaj — za 1798—1877 hady, u jakich možna adšukać zapisy pra naradžeńnie, šlub ci śmierć čałavieka. Vyratavanyja Sidaruk viedamaści dadajuć da hetaha inšy zrez — skład siamji ŭ peŭny momant času. Naprykład, uzrost čałavieka dazvalaje pryblizna vyličyć hod naradžeńnia, imiony rodzičaŭ — znajści nastupnaje pakaleńnie, a nazva vioski — zrazumieć, u jakim prychodzie praciahvać pošuk. Dla nievialikich paleskich viosak, dzie adny i tyja ž proźviščy sustrakajucca ŭ niekalkich siemjach, takaja infarmacyja asabliva kaštoŭnaja.

Antanina Sidaruk sama dobra razumieła mahčymaści takich dakumientaŭ. Jana vyvučała radavod Jaŭhienii Janiščyc i, pavodle ŭspaminaŭ archivistaŭ, mahła raskazać, chto z žycharoŭ Parečča i ŭ jakoj stupieni davodzicca adzin adnamu svajakom. Ale ŭ vyratavanych papierach znajšłasia jašče adna katehoryja zapisaŭ, jakaja vyvodzić historyju za miežy zvyčajnaj viaskovaj hienieałohii.

215 miascovych rabočych i dva zamiežniki

Na asobnych arkušach byli paznačanyja rabočyja i ich rodzičy z sukonnaj fabryki Skirmuntaŭ — viadomaha pradpryjemstva, što dało pieršuju pradukcyju roŭna 190 hadoŭ tamu, u 1836-m. Pradpryjemstva spačatku było nievialikim, ale chutka razrasłosia: pavodle daśledavańnia Alesia Smalenčuka, užo ŭ 1843 hodzie tut pracavali dva zamiežnyja śpiecyjalisty i 215 miascovych rabočych. A ŭ 1859-m — 16 majstroŭ i 382 rabočyja, jakija za hod vyrabili kala 120 tysiač aršynaŭ sukna. Pry fabrycy Skirmunt pabudavaŭ damy na 90 kvater dla siamiejnych rabotnikaŭ, internaty, utrymlivaŭ lekara i špital na 12 łožkaŭ, dziejničała vučylišča dla dziaciej.

Jość u fabryčnaj historyi i zusim nievialikija čałaviečyja siužety. Adzin z zamiežnych majstroŭ — francuz Ksaviery Maŭros — pryjechaŭ razam z žonkaj u Parečča ŭ lipieni 1844 hoda. Naprykancy hoda jon źviarnuŭsia da ŭładaŭ z prośbaj dazvolić jamu zastacca pry fabrycy na pastajannaje žycharstva. Zamiežnyja śpiecyjalisty nie tolki pracavali sami, ale i pavinny byli rychtavać majstroŭ ź miascovych žycharoŭ.

Parečča, majontak Skirmuntaŭ. Krynica: Nacyjanalnaja biblijateka Polščy

Takija ličby dobra pakazvajuć maštab pradpryjemstva. Ale statystyka amal zaŭsiody pakidaje ludziej biezymiennymi: «215 rabočych», «382 rabočyja», «majstry». Carkoŭnyja viedamaści dazvalajuć zrabić advarotnaje — viarnuć hetaj kolkaści imiony, uzrost, siemji i miesca žycharstva.

Papiery, jakija pavinny byli źniknuć

Padčas sustrečy z supracoŭnikami Nacyjanalnaha histaryčnaha archiva Biełarusi Antaninie Sidaruk raskazali pra mahčymyja varyjanty dalejšaha zachavańnia dakumientaŭ. Jana biez vahańniaŭ prapanavała pieradać ich na dziaržaŭnaje zachavańnie.

Archivisty asobna adznačali, što padobnyja dakumienty majuć značna bolšuju kaštoŭnaść, kali zachoŭvajucca nie paasobku ŭ pryvatnych kalekcyjach, a jak častka adnaho kompleksu. Tady spaviednyja viedamaści možna supastaŭlać ź mietryčnymi knihami, inšymi carkoŭnymi dakumientami i materyjałami pra samu fabryku.

Pareckuju sukonnuju fabryku možna zhadvać praz 190‑hadovy jubilej jaje pradukcyi, uładalnikaŭ Skirmuntaŭ, zamiežnych majstroŭ, paravyja mašyny i vializnyja kamiennyja karpusy na bierazie Jasieldy. Ale ŭ niekalkich pažaŭciełych carkoŭnych viedamaściach zastałasia inšaja historyja — imiony ludziej, jakija pracavali na hetaj fabrycy, i ich svajakoŭ. I siońnia hetyja dakumienty dastupnyja daśledčykam tamu, što kaliści ŭ dvary zakinutaj carkvy Antanina Sidaruk nie prajšła mima vohnišča.

Kamientary da artykuła