Як ЗША выбудоўваюць новы сусветны парадак: кантроль над марскімі вузламі перадусім

Увага свету прыкутая да канфлікту з Іранам. Тым часам Вашынгтон правёў ціхую экспансію на ключавых водных артэрыях планеты. Аналітык Танві Ратна тлумачыць, як ЗША здолелі ўзмацніць уплыў адразу над чатырма ключавымі марскімі вузламі, праз якія праходзіць значная частка сусветнага гандлю і паставак нафты. Гаворка не толькі пра Армуз і Панаму, але і пра Гібралтарскі і Малакскі пралівы, дзе Вашынгтон зрабіў ціхія і імгненныя стаўкі на супрацу з Марока і Інданэзіяй.

Прэзідэнт ЗША Дональд Трамп і міністр вайны Піт Хегсет. Фота: Win McNamee / Getty Images

На думку Танві Ратны, задоўга да пачатку ваеннага канфлікту ЗША і Ізраіля з Іранам Вашынгтон пачаў фарміраваць новую сістэму кантролю над глабальнымі марскімі шляхамі.

Панамскі канал: мэты дасягнутыя ціскам

Першым пунктам стаў Панамскі канал — адна з галоўных артэрый сусветнага гандлю. У 2025 годзе адміністрацыя Дональда Трампа адкрыта выступіла супраць кантролю з боку кітайскай кампаніі CK Hutchison над ключавымі партамі канала. ЗША спалучылі палітычны ціск з дыпламатычнымі дамоўленасцямі з Панамай, прапаноўваючы абароннае супрацоўніцтва ды эканамічныя выгады.

Панамскі канал. Фота: Matias Delacroix, File

Міністр абароны Піт Хегсет і дзяржаўны сакратар Марка Рубіа правялі перамовы з прэзідэнтам Панамы Хасэ Раулем Муліна. У выніку былі дасягнуты новыя пагадненні аб бяспецы, якія прадугледжвалі льготныя ўмовы праходу амерыканскіх вайсковых суднаў праз канал і правядзенне сумесных вучэнняў. Адначасова Вашынгтон захоўваў пастаянны публічны ціск, даючы зразумець, што захаванне кітайскай аперацыйнай прысутнасці можа мець сур’ёзныя наступствы.

Важную ролю адыгралі і ўнутраныя працэсы ў самой Панаме: аўдыт выявіў парушэнні ў кантракце з кітайскай кампаніяй, а ў канцы студзеня 2026 года Вярхоўны суд краіны прызнаў падаўжэнне канцэсіі неканстытуцыйным. Кантроль над партамі быў часова перададзены іншым міжнародным аператарам без прамога ўмяшання амерыканскіх войскаў.

Такім чынам, кітайскі ўплыў на артэрыі, што злучаюць Атлантыку і Ціхі акіян, быў ліквідаваны праз сукупнасць дыпламатычных стымулаў і працу судовай сістэмы Панамы. Пасля гэтага ўвага адміністрацыі пераключылася на Армузскі праліў.

Армузскі праліў: стаўка на сілу

Падзеі вакол Армузскага праліва, якія разгортваліся ў лютым і сакавіку 2026 года, сталі найбольш відовішчнай і адкрытай часткай усяго працэсу. Пасля пачатку аперацыі «Эпічная лютасць» і спробаў Ірана заблакаваць пастаўкі нафты шляхам мініравання праходу, ЗША перайшлі да тактыкі выбарачнай марской блакады.

Танві Ратна падкрэслівае, што гэты крок аказаўся эфектыўным: блакада тычылася толькі іранскіх судоў, што патэнцыйна дазваляе працягваць сусветны гандаль і адначасова пазбавіць рэжым у Тэгеране асноўных даходаў. Гэта прымусіла Іран прадэманстраваць гатоўнасць да перамоў.

Армузскі праліў. Здымак са спадарожніка: Wikimedia Commons

Разам з тым, як заўважае аўтарка, сітуацыя яшчэ не вырашана канчаткова: працягваюцца спрэчкі вакол самой ядзернай праграмы. Аднак ужо цяпер відавочна, што баланс сілаў у рэгіёне змяніўся, і нават краіны Персідскага заліва ўсё больш схіляюцца да прыняцця амерыканскай ваенна-марской прысутнасці як гарантыі бяспекі.

Еўрапейскія дзяржавы спрабавалі стварыць альтэрнатыўную кааліцыю для падтрымання суднаходства, але, паводле Ратны, ім будзе складана замяніць тую ролю, якую адыгрываюць ЗША як галоўны гарант стабільнасці ў гэтым пункце.

Малакскі праліў: стаўка на супрацоўніцтва з Інданэзіяй

Як толькі сітуацыя ў Армузскім праліве стабілізавалася, адміністрацыя Трампа пераключылася на Паўднёва-Усходнюю Азію. Аўтар звяртае ўвагу на падпісанае 13 красавіка пагадненне аб абаронным супрацоўніцтве з Інданезіяй.

Фармальна дакумент ахопліваў пытанні мадэрнізацыі войска і распрацоўкі аўтаномных сістэм, але галоўным стратэгічным дасягненнем стала атрыманне Злучанымі Штатамі правоў на бесперашкодны пралёт над інданезійскай тэрыторыяй.

Малакскі праліў. Фота: Wikimedia Commons

Гэта дало амерыканскім сілам магчымасць пастаянна кантраляваць Малакскі праліў — адзін з найважнейшых маршрутаў, праз які праходзіць каля 80% імпарту нафты Кітаем і прыкладна 40% сусветнага гандлю.

Кантроль быў усталяваны праз атрыманне доступу да паветранай прасторы, што пазбавіла Вашынгтон патрэбы ствараць новыя вайсковыя базы. У гэтым выпадку вынік быў дасягнуты выключна дыпламатычнымі сродкамі: дамоўленасці былі падпісаныя і ўведзеныя ў дзеянне на працягу ўсяго аднаго тыдня.

Гібралтарскі праліў: стаўка на супрацоўніцтва з Марока

Завяршальным этапам фармавання новай марской карты свету мае стаць умацаванне пазіцый ЗША ў раёне Гібралтарскага праліва. Ужо праз два дні пасля пагаднення з Інданезіяй, 16 красавіка 2026 года, Пентагон падпісаў дзесяцігадовую дарожную карту абароннага супрацоўніцтва з Марока.

Пагадненне ахоплівае шырокі спектр напрамкаў: ад паставак узбраенняў узроўню НАТА да абмену разведданымі і кібербяспекі. Значэнне гэтага кроку вызначаецца геаграфіяй: Марока кантралюе паўднёвы бераг Гібралтарскага праліва — ключавога ўваходу ў Міжземнае мора.

Гібралтарскі праліў. Спадарожнікавы здымак. Еўропа злева, Афрыка — справа. Фота: Wikimedia Commons

Пры гэтым ЗША выкарысталі ўжо існуючы саюз, які мае больш чым двухсотгадовую гісторыю: менавіта Марока ў 1777 годзе першай прызнала незалежнасць Злучаных Штатаў. Выкарыстоўваючы гэтыя гістарычныя сувязі, Вашынгтон забяспечыў сабе доўгатэрміновую лагістычную падтрымку і аперацыйную інтэграцыю ля ўваходу ў Міжземнамор'е.

Новая канфігурацыя кантролю над марскімі шляхамі

Рэзюмуючы, Танві Ратна адзначае, што ўсяго за пятнаццаць месяцаў Злучаныя Штаты здолелі выбудаваць новую канфігурацыю кантролю над ключавымі марскімі вузламі.

Выкарыстоўваючы розныя падыходы для кожнага выпадку, адміністрацыя Трампа дасягнула адзінага стратэгічнага выніку. Пакуль асноўная ўвага грамадства была скіравана на гарачы канфлікт з Іранам, астатнія крокі былі рэалізаваныя без шырокага розгаласу.

ЗША хочуць узяць пад свой кантроль усе «вузкія месцы» сусветнага гандлю: кітайская прысутнасць у Панаме ліквідаваная, Іран хочуць прымусіць аддаць кантроль над Армузам, над Малакскім пралівам усталяваны пастаянны паветраны нагляд, а ў Гібралтары замацаваная інтэграцыя з саюзнікам.

Як сцвярджае аўтарка, на нашых вачах адбываецца прынцыповая трансфармацыя сусветнай марской сістэмы: праходы, якія раней заставаліся зонамі канкурэнцыі, маюць стаць элементамі адзінай архітэктуры, дзе дамінуе амерыканскі ўплыў.

Каментары да артыкула