U Polšču z Hiermanii viarnuŭsia vyviezieny nacystami archiŭ ź piačatkami Vitaŭta i Jahajły

U Varšavie adbyłasia histaryčnaja padzieja ŭ spravie restytucyi kulturnych kaštoŭnaściej. Hiermanija pieradała Polščy ŭnikalny zbor siaredniaviečnych dakumientaŭ Teŭtonskaha ordena, jaki byŭ vykradzieny padčas Druhoj suśvietnaj vajny. Siarod viernutych skarbaŭ — aryhinały dahavoraŭ ź piačatkami vialikich kniazioŭ litoŭskich Vitaŭta i Jahajły.

Piačatki Jahajły i Vitaŭta pad Mielnskim mirnym dahavoram 1422 hoda pamiž Polščaj i VKŁ, z adnaho boku, i Teŭtonskim ordenam, jaki zaviaršyŭ apošniuju vajnu pamiž Ordenam i VKŁ i kančatkova ŭstalavaŭ miažu pamiž imi. Fota: fejsbuk Alaksieja Łastoŭskaha

Hetaja kalekcyja, jakaja składajecca z 73 pierhamientaŭ datavanych XIII—XV stahodździami, ličycca adnoj z samych balučych strat polskich archivaŭ. Dakumienty adsutničali ŭ krainie bolš za 80 hadoŭ i byli viernutyja ŭ pačatku śniežnia 2025 hoda, paśla čaho adrazu byli vystaŭleny na śpiecyjalnaj vystavie «Ź viartańniem dadomu» (Z powrotem w domu) u Hałoŭnym archivie staražytnych aktaŭ (AGAD) u Varšavie — mienavita tam, adkul jany byli vyviezienyja ŭ 1939 hodzie.

Što mienavita viarnułasia?

Jahajła i Vitaŭt praciahvajuć pieramirje z Teŭtonskim ordenam da 1419 hoda. Brest Kujaŭski, 1418. Fota: fejsbuk Alaksieja Łastoŭskaha

Viernutyja pierhamienty — heta klučavyja krynicy pa historyi Uschodniaj Jeŭropy, jakija tyčacca stasunkaŭ Polskaha karaleŭstva i Vialikaha Kniastva Litoŭskaha z Teŭtonskim ordenam. Heta dakumienty z kolišniaha Karaleŭskaha archiva ŭ Krakavie.

Siarod najbolš značnych artefaktaŭ:

• Załataja buła impieratara Frydrycha II (XIII st.), jakaja paćviardžała ziamielnyja pažałavańni Ordenu.

• Buła Papy Alaksandra V (1410 h.), jakaja niezadoŭha da Hrunvaldskaj bitvy zaklikała vialikaha mahistra Ulrycha fon Junhinhiena zachoŭvać mir z karalom Uładzisłavam Jahajłam.

• Mielnski mir 1422 hoda — dahavor pamiž Polščaj, VKŁ i Teŭtonskim ordenam, jaki kančatkova vyznačyŭ miežy i pakłaŭ kaniec pretenzijam kryžakoŭ na Žamojć.

• Kališski mir 1343 hoda, jaki farmalna zaviaršyŭ praciahłuju vajnu pamiž Polščaj i Ordenam (1326—1332) i jurydyčnyja sprečki, jakija ciahnulisia paśla jaje.

Piačatka Vitaŭta pad Brest-Kujaŭskim dahavoram 1418 hoda. Fota: fejsbuk Alaksieja Łastoŭskaha

Piačatka Jahajły pad Brest-Kujaŭskim dahavoram 1418 hoda. Fota: fejsbuk Alaksieja Łastoŭskaha

Sacyjołah i daśledčyk histaryčnaj pamiaci Alaksiej Łastoŭski, jaki naviedaŭ vystavu, asabliva adznačaje piačatki takich mahutnych fihur jeŭrapiejskaj historyi, jak češski karol Jan Luksiemburhski, impieratar Žyhimont Luksiemburhski i pieršy pruski hiercah Albrecht Brandenburhski, u jakoha słužyŭ Francysk Skaryna, a taksama znaki vialikich kniazioŭ litoŭskich Vitaŭta, Jahajły i Kazimira Jahiełončyka.

Piačatka Jana Luksiemburhskaha. Fota: fejsbuk Alaksieja Łastoŭskaha

Piačatka Žyhimonta Luksiemburhskaha. Fota: fejsbuk Alaksieja Łastoŭskaha

Jak archiŭ trapiŭ u Hiermaniju

Los hetych dakumientaŭ nahadvaje detektyŭ. Jašče ŭ 1525 hodzie, padčas siekularyzacyi Teŭtonskaha ordena i stvareńnia Pruskaha hiercahstva, Albrecht Brandenburhski pieradaŭ hetyja archivy z Kionihśbierha Polščy.

Adnak u pačatku Druhoj suśvietnaj vajny historyja zrabiła novy vitok. 7 kastryčnika 1939 hoda, usiaho praź niekalki tydniaŭ paśla akupacyi Varšavy nacystami, u budynak Hałoŭnaha archiva ŭvajšoŭ doktar Erych Rant (Erich Randt), dyrektar Pruskaha dziaržaŭnaha archiva ŭ Bresłau (ciapier Urocłaŭ). Dziejničajučy jak kamisar MUS Treciaha Rejcha ŭ supravadžeńni hiestapa, jon zapatrabavaŭ vydać dakumienty z adździeła Prussiae.

Niahledziačy na pratesty polskich archivistaŭ, 74 pierhamienty byli kanfiskavanyja. U studzieni 1941 hoda ich vyvieźli ŭ Kionihśbierh. U kancy vajny, ratujučy ad bambardzirovak, niemcy pieravieźli archiŭ uhłyb Hiermanii — spačatku ŭ Hosłar, potym u Hiotynhien, i ŭrešcie jany apynulisia ŭ Tajemnym dziaržaŭnym archivie pruskaj kulturnaj spadčyny ŭ Bierlinie-Dalemie. Adzin dakumient z 74‑ch byŭ stračany nazaŭždy.

Doŭhi šlach dadomu

Polšča damahałasia viartańnia hetych skarbaŭ z 1945 hoda. Pieršy aficyjny zapyt byŭ padadzieny jašče ŭ 1949 hodzie, ale tady brytanskija akupacyjnyja ŭłady ŭ Hiermanii admovili, spasyłajučysia na palityčnuju situacyju i pretenzii SSSR.

Jahajła i Žyhimont Kiejstutavič zaklučajuć pad Jasiencam mir z Ordenam i Śvidryhajłam. 1433. Fota: fejsbuk Alaksieja Łastoŭskaha

Piačatka Jahajły pad mirnym dahavoram, zaklučanym pad Jasiencam. Fota: fejsbuk Alaksieja Łastoŭskaha

Pieramovy aktyvizavalisia tolki paśla 2022 hoda. Viartańnie pierhamientaŭ stała simvaličnym aktam adnaŭleńnia histaryčnaj spraviadlivaści i vykanańniem pastanoŭ Krakaŭskaha miru 1525 hoda, pavodle jakoha dakumienty, što tyčacca adnosin z Ordenam, pavinny znachodzicca ŭ Polščy.

Namieśnik ministra kultury Polščy Maciej Urubiel nazvaŭ heta «absalutna histaryčnym momantam» i zaviaršeńniem paśladoŭnaj pracy pa viartańni stračanaj spadčyny. Ciapier dakumienty buduć abličbavanyja i stanuć dastupnymi dla navukoŭcaŭ z usiaho śvietu.

Kamientary da artykuła