Trahiedyja Čornaj carkvy. Jak u 1920‑ia navukoŭcy sprabavali ŭratavać pomniki BSSR ad praletaryjaŭ
Paśla Pieršaj suśvietnaj vajny i revalucyjnych padziej biełaruskaja spadčyna apynułasia na miažy źniščeńnia. Šlachieckija siadziby rabavalisia, a ŭnikalnyja dakumienty išli na syravinu dla fabryk. U hetych umovach kupka navukoŭcaŭ pačała maštabnuju kampaniju pa invientaryzacyi i vyratavańni taho, što jašče možna było zachavać, ale sutyknulisia z poŭnaj abyjakavaściu ŭładaŭ. Heta mieła katastrafičnyja nastupstvy dla kultury.
Čornaja carkva ŭ Viciebsku na malunku El Lisickaha. 1910 h. Razbureńnie hetaha chrama ŭ druhoj pałovie 1920‑ch hadoŭ stała simvałam biezdapamožnaści i marnaści vysiłkaŭ biełaruskaj intelihiencyi ŭ sprobie zachavańnia histaryčnaj spadčyny pierad ideałahičnymi intaresami savieckaj dziaržavy. Fota: Wikimedia Commons
Jak piša Ściapan Zacharkievič u svaim daśledavańni, apublikavanym u almanachu Jeŭrapiejskaha humanitarnaha ŭniviersiteta, praces farmiravańnia achoŭnaj sistemy pačaŭsia adrazu paśla stvareńnia SSRB u 1919 hodzie.
Paśla Pieršaj suśvietnaj vajny i revalucyi situacyja sa spadčynaj na biełaruskich ziemlach była krytyčnaj. Šlachieckija majontki stajali razrabavanyja, bahatyja biblijateki i mastackija kalekcyi razychodzilisia pa śviecie. Byli raściarušanyja zbory Mahiloŭskaha carkoŭna-archieałahičnaha muzieja i Hubiernskaha statystyčnaha kamiteta, a šmatlikija archivy banalna pieratvaralisia ŭ syravinu dla papiarovych pradpryjemstvaŭ.
Ratavać situacyju na ŭschodzie krainy ŭziaŭsia etnohraf i archieołah Isak Sierbaŭ, jaki ŭznačaliŭ adpaviednuju siekcyju ŭ Mahilovie. Jon źviarnuŭsia da hramadzian z zaklikam zdavać histaryčnyja listy, miemuary, manifiesty i karciny. Razam sa znakamitym archivistam Dźmitryjem Daŭhiałam Sierbaŭ zdoleŭ arhanizavać zbor rarytetaŭ z usioj hubierni ŭ byłym domie Kalnina na Małoj Sadovaj vulicy. Za karotki čas navukoŭcy sabrali i katałahizavali kala vaśmidziesiaci tysiač knih, zvyš sotni staradaŭnich dakumientaŭ XV—XVI stahodździaŭ, sfarmiravali numizmatyčnyja i hieraldyčnyja kalekcyi, abstalavali archieałahičnyja i etnahrafičnyja ekspazicyi.
Uletku 1919 hoda centr hetaj pracy pieramiaściŭsia ŭ Homiel, dzie śpiecyjalisty zanialisia ŭ tym liku adnaŭleńniem i abaronaj ad samavolnych kanfiskacyj pałaca Paskievičaŭ.
Nastupny etap instytucyjanalizacyi pačaŭsia ŭ śniežni 1923 hoda z pryniaćcia Savietam narodnych kamisaraŭ pastanovy ab abaviazkovaj rehistracyi pomnikaŭ i strohaj zabaronie ich prodažu za miažu. Śpiarša hetymi pytańniami zajmałasia Navukova-mastackaja ekśpiertnaja kamisija pry Narkamacie aśviety, adnak u lutym 1925 hoda ź inicyjatyvy Usievałada Ihnatoŭskaha centr achoŭnaj pracy byŭ łahična pieraniesieny ŭ Instytut biełaruskaj kultury.
Pry Inbiełkulcie stvaryli pastajannuju Kamisiju pa achovie pomnikaŭ staraśvietčyny, mastactva i pryrody. Jaje kiraŭnikom staŭ sacyjołah i etnołah Sałamon Kacenbohien, za pryrodnyja abjekty adkazvaŭ hieohraf Michaś Hramyka, a ŭsiu patočnuju pracu pa histaryčnych pomnikach uziaŭ na siabie Isak Sierbaŭ na pasadzie navukovaha sakratara.
Praca novaj struktury pačałasia z vyznačeńnia ŭłasnych paŭnamoctvaŭ. Hramyka spačatku ličyŭ, što kamisija pavinna abmiažoŭvacca tolki fiksacyjaj i apisańniem abjektaŭ, adnak Sierbaŭ i Kacenbohien nastajali na bolš šyrokich funkcyjach, jakija ŭklučali niepasrednuju achovu.
Užo ŭ sakaviku 1925 hoda Sierbaŭ prapanavaŭ kančatkova likvidavać staruju ekśpiertnuju kamisiju pry Narkamaśviecie i skancentravać usie archivy i ryčahi kiravańnia ŭ rukach Inbiełkulta. Heta dazvoliła biełaruskim navukoŭcam pierajści ad chaatyčnaha vyratavańnia asobnych pradmietaŭ da stvareńnia sistemnaha dziaržaŭnaha ŭliku histaryčnaj spadčyny.
Jak pracavała kamisija Inbiełkulta
Novastvoranaja kamisija Inbiełkulta nie mieła ni vialikaha štatu, ni naležnaha finansavańnia, tamu navukoŭcy zrabili staŭku na masavuju invientaryzacyju siłami hramadskaści i miascovych uład. Hałoŭnaj zbrojaj u hetaj pracy stali śpiecyjalnyja ankiety.
Isak Sierbaŭ raspracavaŭ «Apytalny list pa vyjaŭleńni pomnikaŭ staraśvietčyny, kultury, mastactva i pryrody», jaki musiŭ być razasłany ŭ sielsaviety, laśnictvy i krajaznaŭčyja arhanizacyi. Miascovyja orhany pavinny byli sabrać źviestki na ahulnych schodach i dasłać dakumienty ŭ Narkamaśvietu.
Niahledziačy na finansavyja ciažkaści, kamisija nadrukavała i razasłała pa pavietach 8 tysiač takich błankaŭ.
Hety padychod daŭ niečakana dobry vynik: užo ŭ kancy 1924 hoda Sierbaŭ adznačaŭ, što dziakujučy ankietam na ŭlik udałosia pastavić kala 75% usich kulturnych i pryrodnych pomnikaŭ krainy.
Prezidyum Historyka-archieałahičnaj siekcyi Inbiełkulta. 1926 h. Źleva naprava: Isak Sierbaŭ, Michaił Maroz, Vasil Družčyc, Dźmitryj Daŭhiała. Fota: Wikimedia Commons
Paralelna śpiecyjalisty Inbiełkulta zmahalisia z anarchijaj na miescach. Sierbaŭ źviartaŭ uvahu na toje, što zahadčyki škoł, nastaŭniki i pryvatnyja asoby časta raskopvajuć kurhany i haradziščy biez anijakaha dazvołu, i hetaje rujnavańnie časta nie tolki adbyvałasia na vačach uład, ale i ŭchvalałasia ŭ presie. Kab spynić «čornych», a dakładniej, «čyrvonych kapačoŭ», kamisija inicyjavała rassyłku pa ŭsich rajonach cyrkularnaha rasparadžeńnia ab adkaznaści ŭład za achovu pomnikaŭ, dadaŭšy da jaho śpiecyjalnuju instrukcyju.
Navukoŭcy taksama imknulisia ŭratavać spadčynu stalicy. Śpiecyjalnaja kamisija, jakaja abśledavała Zamkavuju haru ŭ Miensku (u jaje skład uvachodziŭ u tym liku paet Uładzimir Duboŭka), zapatrabavała prybrać śmiećcie, źnieści draŭlanyja chałupy, vysielić kuźniu z budynka byłoha hrodskaha suda i stvaryć na hary zonu adpačynku. Uvaha kamisii achoplivała i inšyja značnyja mienskija abjekty: Kaciaryninskuju carkvu, Chałodnuju sinahohu, kaścioły, damy masonaŭ i Piatra Vialikaha.
Budynak hrodskaha suda na Mienskim zamčyščy. Fota: Wikimedia Commons
Da 1927 hoda dziakujučy ankietam i ekśpiedycyjam kamisii ŭdałosia nie tolki vyjavić, ale i skłaści techničnyja apisańni socień abjektaŭ. Było zarehistravana 270 pomnikaŭ, ź jakich 198 składali budynki, haradziščy, zamčyščy i mahilniki. Zroblenyja fatahrafii (tolki Mienska i vakolic kala trochsot) i sabranyja źviestki pavinny byli stać asnovaj dla manahrafii «Miensk u dahistaryčnyja časy, uklučna da CHII st.», rukapis jakoj Sierbaŭ padrychtavaŭ u 1927 hodzie, ale jaki, na žal, tak i nie byŭ nadrukavany.
Trahiedyja Čornaj carkvy ŭ Viciebsku
Źniščeńnie viciebskaj Śviata-Trajeckaj carkvy, viadomaj u horadzie jak «Čornaja» praz paciamniełuju ad času šaloŭku, stała simvałam biaśsilla navukoŭcaŭ pierad savieckaj biurakratyjaj. Hety ŭnikalny draŭlany chram, pierabudavany ŭ siaredzinie XVIII stahodździa, jašče ŭ lipieni 1926 hoda byŭ aficyjna ŭziaty pad dziaržaŭnuju achovu. Adnak miascovy vykankam nie vyłučaŭ na jaho ramont ni kapiejki. Bolš za toje, ułady śviadoma ihnaravali prośby viernikaŭ miascovaj hramady, jakija prasili dazvolić adnavić budynak za ŭłasnyja srodki.
Čornaja carkva ŭ Viciebsku paśla taho, jak abvaliŭsia jaje kupał. 1927 h. Fota: Wikimedia Commons
Čornaja carkva ŭ Viciebsku paśla taho, jak abvaliŭsia jaje kupał. 1927 h. Fota: Wikimedia Commons
U vyniku takoha naŭmysnaha ihnaravańnia ŭ 1927 hodzie kupał carkvy abvaliŭsia, pachavaŭšy pad saboj ałtar i ikanastas biełaruskaha piśma. Skarystaŭšysia avaryjnym stanam, viciebskija čynoŭniki pastanavili, što pomnik bolš nie ŭjaŭlaje histaryčnaj i architekturnaj kaštoŭnaści. Uletku 1928 hoda carkvu kančatkova razabrali, a draŭlanyja reštki ŭnikalnaha chrama prosta źvieźli ŭ dvor kamunalnaha doma na apał.
Jaskravaj detallu tahačasnych noravaŭ staŭ epizod, apisany ŭ haziecie «Rabočy». Padčas raźbirańnia budynka praletaryi znajšli pad padłohaj staroje pachavańnie, razarvali znojdzieny na škilecie pojas i vyciahnuli kaštoŭnuju brošku z rubinam, jakaja bieź śledu źnikła.
Pradstaŭniki krajaznaŭčaha tavarystva i ŭpaŭnavažanyja orhany achovy pomnikaŭ mahli tolki biezdapamožna prysutničać pry hetym varvarstvie, składajučy suchija akty dy ratujučy acalełyja reštki abrazoŭ dla pieradačy ŭ muziej. Kamisija Inbiełkulta słała zapyty i patrabavańni ŭ Viciebsk, ale ŭłady ich prosta praihnaravali.
Śmietnik na miescy ałtara CHII stahodździa
Historyja draŭlanaj viciebskaj carkvy nie była vyklučeńniem. Z takoj ža ścianoj navukoŭcy sutyknulisia i pry sprobie ŭratavać najkaštoŭniejšyja pomniki časoŭ Połackaha Kniastva.
U dakumientach Kamisii za 1925 hod fiksujucca tryvožnyja dakłady Isaka Sierbava ab tym, što miascovaje nasielnictva pry papuščalnictvie ŭład raźbiraje na budmateryjały Barysahlebskuju i Piatnickuju cerkvy Bielčyckaha manastyra ŭ Połacku — unikalnyja muravanyja chramy CHII stahodździa.
Piatnickaja carkva z prybudavanaj trapieznaj i zvanicaj na zdymku pačatku XX stahodździa. Fota: Wikimedia Commons
Inbiełkult sprabavaŭ bić u zvany: navukoŭcy źviartalisia ŭ Saviet narodnych kamisaraŭ z patrabavańniem pryciahnuć vinavatych da kryminalnaj adkaznaści, raspracoŭvali prajekty ramontu i sprabavali daručyć achovu krajaznaŭčamu tavarystvu. Ale ŭsie hetyja papiarovyja namahańni raźbilisia ab realnaść. Pomniki byli kančatkova źniščanyja mienavita ŭ kancy 1920‑ch — pačatku 1930‑ch hadoŭ.
Pa stanie na 1928 hod Piatnickaja carkva ŭžo ŭjaŭlała saboj ruinu, na ścienach jakoj jašče zachoŭvalisia staražytnyja freski. Fota: Wikimedia Commons
Trahičny vynik tahačasnaj dziaržaŭnaj palityki raskryli litaralna letaś. Jak my pisali raniej, u 2025 hodzie padčas pieršych za tryccać hadoŭ archieałahičnych raskopak na miescy Bielčyckaha manastyra biełaruska-rasijskaja ekśpiedycyja raskapała padmurki toj samaj Piatnickaj carkvy, jakuju marna sprabavaŭ abaranić Inbiełkult. Archieołahi ŭbačyli finał tych pomnikaŭ: ad muroŭ CHII stahodździa zastalisia tolki dva kamiani, a prosta na miescy chrama arhanizavali hłybokuju haradskuju śmietnicu, kudy skidali adkidy ažno da 1960‑ch hadoŭ.
Sakretnaja pastanova ab uzmacnieńni kantrolu
Sapraŭdnyja pryčyny parazy biełaruskich navukoŭcaŭ chavalisia nie tolki ŭ finansavaj płoskaści, ale i ŭ hłybokim ideałahičnym kanflikcie z uładaj.
Dla historykaŭ, etnohrafaŭ i mastactvaznaŭcaŭ abarona spadčyny była prafiesijnym abaviazkam i spravaj nacyjanalnaha honaru. Balšavickija ž orhany chutka ŭbačyli ŭ hetym krajaznaŭčym impecie palityčnuju pahrozu.
Jašče za niekalki dzion da adkryćcia Pieršaha ŭsiebiełaruskaha krajaznaŭčaha źjezda, u lutym 1926 hoda, adbyłosia zakrytaje pasiadžeńnie Biuro CK KP(b)B z udziełam pradstaŭnikoŭ DPU. Na im partyjnaje kiraŭnictva pryniało sakretnuju pastanovu ab uzmacnieńni kantrolu za Inbiełkultam, pryznaŭšy častku jaho dziejnaści varožaj savieckaj uładzie.
Razburanaja carkva i iraničnyja zaŭvahi karespandenta Inbiełkulta. Fota: z pracy Zacharkieviča
Cisk pačaŭ raści znutry. Na pasiadžeńniach kamisii ŭsio čaściej stali źjaŭlacca aktyŭnyja kamunisty, jakija patrabavali pieranieści ŭvahu sa staraśvietčyny i kultavych budynkaŭ na pomniki revalucyjnaj hieroiki.
Supracoŭnik Inbiełkulta Jaŭchim Kipiel paźniej zhadvaŭ u svaich miemuarach pra rezkija sutyčki pamiž biełaruskimi i rasijskimi dziejačami mienavita ŭ pomnikavaj siekcyi.
U 1927 hodzie pačałasia reforma Inbiełkulta, jakaja supravadžałasia tatalnym uzmacnieńniem dziaržaŭnaha kantrolu za navukaj. Funkcyi achovy spadčyny pieradali biurakratyčnamu aparatu — Hałoŭnamu ŭpraŭleńniu navuki Narkamaśviety BSSR.
Staruju kamisiju, jakaja trymałasia na entuzijaźmie Isaka Sierbava i jaho kaleh, prosta raspuścili. U červieni taho ž hoda Sierbaŭ zdaŭ čynoŭnikam uvieś sabrany archiŭ dakumientaŭ i ankiet, los jakoha da siońnia zastajecca nieviadomym.
Sacyjalistyčnyja i ideałahičnyja mety kančatkova pieramahli nacyjanalny prajekt, pakinuŭšy histaryčnuju spadčynu krainy biezabaronnaj pierad nadychodziačaj chvalaj represij i industryjalizacyi.