Upieršyniu za bolš jak 30 hadoŭ archieołahi viarnulisia na terytoryju ŭnikalnaha Bielčyckaha manastyra ŭ Połacku, kab adšukać stračanuju ŭ XX stahodździ Piatnickuju carkvu. Vyniki daśledavańnia akazalisia bolš čym trahičnyja — paśla savieckich varvaraŭ nie zastałosia litaralna ničoha.
Bielčycki Barysahlebski manastyr byŭ zasnavany ŭ CHII stahodździ na levym bierazie Zachodniaj Dźviny i pieršapačatkova vykonvaŭ rolu zaharadnaj umacavanaj rezidencyi połackich kniazioŭ. Hety kompleks byŭ vielmi niezvyčajny: dla zaharadnaha manastyra najaŭnaść adrazu čatyroch muravanych chramaŭ taho času (Vialikaha sabora, Barysahlebskaj i Piatnickaj cerkvaŭ, a taksama ŭnikalnaha chrama-trykoncha) źjaŭlajecca vyklučnaj redkaściu.
Uźviadzieńnie Piatnickaj carkvy historyki źviazvajuć ź imiem vybitnaha połackaha dojlida Iaana, jaki paźniej stvaryŭ znakamity Spaski sabor. Heta byŭ nievialiki biessłupovy adnaniefavy chram manumientalnych praporcyj, pabudavany z čyrvonaj plinfy na ružovym camianačnym rastvory ŭ tradycyjnaj technicy muroŭki «sa schavanym radam».
Pad budynkam raźmiaščaŭsia sklep, jaki, pavodle niekatorych hipotez, moh słužyć usypalnicaj dla kniazia Barysa Usiasłaviča, syna Usiasłava Čaradzieja.
Doŭhaja historyja manastyra ŭklučała pieryjady roskvitu i poŭnaha zapuścieńnia, pierachody ad pravasłaŭnych da ŭnijataŭ i nazad. Tym nie mienš Piatnickaja i susiedniaja Barysahlebskaja cerkvy zdoleli prastajać da pačatku XX stahodździa.
Fatalnym dla ich staŭ paślavajenny čas: paśla Pieršaj suśvietnaj vajny na terytoryi manastyra raźmiaścilisia vajskovyja składy, a miascovaje nasielnictva pačało sistematyčna raźbirać ścieny chramaŭ na cehłu dla ŭłasnych haspadarčych patreb.
U 1928 hodzie daśledčyk Ivan Chozieraŭ jašče paśpieŭ zamalavać frahmienty freskavaha rośpisu na reštkach muroŭ, adnak nieŭzabavie budynki źnikli kančatkova. U vyniku nastupnaj zabudovy terytoryi dakładnaje miescaznachodžańnie Piatnickaj carkvy zhubiłasia, i jana nikoli nie vyvučałasia padčas stacyjanarnych archieałahičnych raskopak.
Mienavita tamu ŭ 2025 hodzie na miesca kolišniaha manastyra vyjechała supolnaja biełaruska-rasijskaja ekśpiedycyja. Pracy pravodzilisia namahańniami połackich archieołahaŭ Alaksieja Koca i Ihara Mahalinskaha z Połackaha dziaržaŭnaha ŭniviersiteta sumiesna z rasijskimi daśledčykami Jaŭhienam Toršynym i Piatrom Zykavym, jakija pradstaŭlali Dziaržaŭny Ermitaž z Sankt-Pieciarburha.
Navukoŭcy pastavili za metu fizična łakalizavać stračanyja padmurki chrama. Vyniki daśledavańnia byli pradstaŭleny na Mižnarodnaj navukova-praktyčnaj kanfierencyi pa vynikach archieałahičnych daśledavańniaŭ 2025 hoda.
Na mierkavanaj placoŭcy raźmiaščeńnia carkvy archieołahi zakłali tranšeju i daśledčy šurf. Vyniki pakazali nadzvyčaj drennuju zachavanaść nižnich častak budynka.
Daśledčykam udałosia zafiksavać miažu, jakaja adździalała źniešni bok carkvy ad jaje interjera, adnak sami reštki ściany akazalisia całkam razabranymi. Ad niekali mahutnaha padmurka zachavalisia tolki dva kamiani z vapnavaj roščynaj.
Z boku interjera chrama daśledčyki vyjavili hłybokuju jamu, jakaja doŭhi čas vykarystoŭvałasia ŭ jakaści śmietnika. Jon funkcyjanavaŭ ažno da 1960‑ch hadoŭ, pastupova chavajučy pad haradskimi adkidami histaryčny abrys śviatyni.
Cikava, što na samym dnie hetaj śmietnicy, uzdoŭž mierkavanaj ściany, była adkryta cahlanaja muroŭka na piać šerahaŭ, dakładnaje pryznačeńnie jakoj śpiecyjalistam jašče treba vyśvietlić.
Niahledziačy na amal poŭnuju stratu samich muroŭ, ekśpiedycyja pryniesła važnyja navukovyja danyja ab prylehłaj terytoryi. Z vonkavaha boku Piatnickaj carkvy archieołahi ŭpieršyniu adkryli prychramavyja mohiłki. Usiaho było zafiksavana nie mienš za dziesiać pachavańniaŭ, jakija, pavodle papiaredniaha stratyhrafičnaha analizu, datujucca pieryjadam XIV—XVI stahodździaŭ.
Jašče adnoj važnaj znachodkaj stali reštki cahlanaj muroŭki, vyjaŭlenyja ŭ začystcy pobač sa śmietnicaj i ŭ šurfie. Hetyja frahmienty identyfikavanyja jak padmurak trapieznaj, što była prybudavana da carkvy paźniej i dobra prasočvajecca na archiŭnych fotazdymkach pačatku minułaha stahodździa.
Kompleks hetych danych narešcie dazvoliŭ navukoŭcam dakładna pryviazać miesca znachodžańnia Piatnickaha chrama da sučasnaj haradskoj tapahrafii.
-
U Polščy pieravydali «Adviečnym šlacham»
-
«Pad čyrvonaj zorkaj i svastykaj». U Varšavie prezientujuć knihu pra akupavanuju Zachodniuju Biełaruś
-
«I ŭpieršyniu prahučała: fašysty-łukašysty». Čarnobylski Šlach — 1996 va ŭspaminach vidavočcaŭ, jakija praź dziesiacihodździ paśla taho dnia stali mužam i žonkaju
Kamientary