«Vymierła i vymierła». Rasijski błohier Štafanaŭ vykazaŭsia pra biełaruskuju movu. Komiki Mirzalizade i Kryviec zarubilisia ź im
«U vas dva šlachi: albo źmirycca z tym, što biełaruskaja mova pamiraje, albo źviarnucca da dziaržaŭnaha hvałtu», — zajaviŭ Štafanaŭ.
Prevju videa Alaksandra Štafanava
Sprečka pra biełaruskuju movu i impierskaść rasiejcaŭ zaviazałasia pamiž biełaruskimi stendap-komikami Idrakam Mirzalizade i Pašam Kryŭcom za adnaho boku i rasijskim błohieram Alaksandram Štafanavym z druhoha.
Pačałosia z taho, što komiki ŭ vypusku svajho šou «Nizkija rozumy» vyrašyli abmierkavać postać Štafanava. Jany nazvali jaho «paddanym impieryi» i «impierskim karnietam».
«Hubki ŭ jaho takija pravilnyja. Takija vielmi pravilnyja, impierskija huby. Udumlivyja. Adrazu vidać — čałaviek strohich pohladaŭ», —
vykazaŭsia Mirzalizade. Trochi paźniej jon patłumačyŭ, čamu jamu nie padabajecca błohier:
«Prosta ja časam čytaju (…) tezisy jaho niekatoryja, asabliva pra movy. Ja dumaju: a ty, moža być, ad***šsia ad taho, jak naohuł z movami ŭ Biełarusi ci va Ukrainie? Ty chočaš być paddanym impieryi — abmiarkoŭvaj tolki prablemy svajoj impieryi».
Reakcyja Štafanava: Nijakimi mietadami, akramia jak dziaržaŭnym hvałtam, biełaruskaj movy nie vyratavać
Alaksandr Štafanaŭ u adkaz na hety zapisaŭ videa, u jakim adreahavaŭ na krytyku stendapieraŭ.
«Idrak Mirzalizade vyznačaje siabie jak biełarusa — heta jaho prava, jon biezumoŭna biełarus. Ale čamu ja mienšy biełarus u hetym kantekście, mnie nie vielmi zrazumieła. Tamu što ŭ mianie maciarynskaja linija ŭsia ź biełaruskaj vioski ŭ Minskaj vobłaści. I vyvučaŭ ja biełaruskuju movu, i hłyboka ja ŭ temie prablem biełaruskaj movy», — zaŭvažyŭ na pačatku Alaksandr, jaki školnyja hady pravioŭ u Viciebsku.
Dalej błohier pasprabavaŭ padłavić komikaŭ: jany abmiarkoŭvajuć biełaruskuju identyčnaść i krytykujuć jaho «impierskaść», karystajučysia pry hetym ruskaj movaj. Błohier źviarnuŭ uvahu na nievialiki siužet z tok-šou, dzie stendapiery razvažajuć pra mierkavańnie Bialackaha ab nieabchodnaści vydańnia za miažoj knih biełaruskich aŭtaraŭ na biełaruskaj movie. Tam Idrak zaŭvažaje:
«Lohka skazać, ale nasamreč, kali ty robiš pieradaču ci robiš štości na biełaruskaj movie, ty razumieješ, što, na žal, pakul popyt nie taki, jaki moža mieć mocny efiekt».
«I tamu vy havorycie na ruskaj movie. Biada. Voś kali b była niejkaja dziaržava ŭ vas u rukach i možna było b hvałtoŭna prymusić havaryć na biełaruskaj — heta było b zdorava. A tak, dobraachvotna — my sami nie chočam havaryć na biełaruskaj. Choć spraviadlivaści dziela jany robiać niejkija šou «Hutarki» (vymaŭlajučy hetaje słova, Štafanaŭ zrabiŭ nacisk na druhim składzie. — NN) na biełaruskaj movie.
Možacie mianie paklikać, ja z vami mahu na biełaruskaj movie pravieści šou. Nu, praŭda, maja biełaruskaja mova, viadoma, budzie… niejmaviernaja, ale ja dumaju, što ŭ vas tam nie mocna lepšaja, kali ščyra. Nu, choć kali jany rehularna robiać šou, viadoma, napeŭna, jana lepšaja. Ale ja dumaju, što my na adnym uzroŭni suržyku budziem havaryć biełaruskaha», — prakamientavaŭ Štafanaŭ.
Na dumku błohiera, situacyja ź biełaruskaj movaj nie źmienicca biez užyvańnia «dziaržaŭnaha prymusu».
«U vas dva šlachi: albo źmirycca z tym, što biełaruskaja mova pamiraje, albo źviarnucca da dziaržaŭnaha hvałtu», — zajaviŭ Štafanaŭ.
Paśla jon dadaŭ pra treci šlach — stvarać stymuły, kab ludzi havaryli pa-biełarusku.
«A potym vy hladzicie na hetyja stymuły: kvoty, abaviazkovaje viaščańnie 55 adsotkaŭ na takoj voś movie. Achrenieć stymuły. Nie pracujuć nijakija stymuły. (…) Pracuje prymus dziaržaŭny. Ukraina heta nasamreč nahladna pakazała.
Pačali paśla 2014 hoda aktyŭny dziaržaŭny prymus (i da hetaha nasamreč taksama dziesiacihodździami byŭ aktyŭny dziaržaŭny prymus, za vyklučeńniem pieryjadu pry Janukoviču i, moža być, tam trochi pieryjadu pry Juščanku). Stali ŭkrainizavacca. Jašče i jak by heta nakłałasia na vajnu, z-za čaho tam usia infrastruktura zarabiła cudoŭna. I možna było pieravieści značnuju častku nacyi na ŭkrainskuju.
U Biełarusi situacyja značna horšaja. Kolkaść ludziej, jakija ciapier razmaŭlajuć na biełaruskaj movie ŭ Biełarusi, mienšaja, čym kolkaść ludziej, jakija havorać na movie actekaŭ u Mieksicy.
I nijakimi inšymi mietadami, akramia jak dziaržaŭnym hvałtam, biełaruskuju movu nie vyratavać. Usio. Bieź dziaržaŭnaha hvałtu, pryčym takoha aktyŭnaha, dobraha hvałtu — z moŭnymi patrulami, z abaviazkovym vykładańniem na biełaruskaj movie ŭ škołach, z prybirańniem ruskaj movy sa škoł, z abaviazkovymi kvotami pa telebačańni, radyjo, pa kvotach u rekłamie, z abaviazkovym pierajmienavańniem ustanoŭ…
Voś z usim hetym cudoŭnym bahažom, z abaviazkovaj movaj u śfiery absłuhoŭvańnia — biez hetaha ŭsiaho jana pamre. Voś prosta projdzie pakaleńnie-dva, jana pamre. Prosta nie budzie na joj nichto havaryć», — davioŭ svaju pazicyju błohier i źviarnuŭsia da komikaŭ:
«Vy chočacie hvałtavać ludziej, kab vyratavać movu? Ci vy chočacie hulać u moŭnych aktyvistaŭ, jakija jak by dobraachvotna vyratoŭvajuć movu? Nie, vy nie chočacie hulać u moŭnych aktyvistaŭ, jakija dobraachvotna vyratoŭvajuć movu. Tamu što vy havorycie na ruskaj movie i sami vydatna razumiejecie čamu — tamu što tak zručniej. Voś i ŭsio».
Dla paćviardžeńnia svajho mierkavańnia Štafanaŭ pryvioŭ cytatu Mirzalizade z taho ž stendapa: «Ty budzieš praciahvać rabić jakasna, ale dla taho, kab praciahvać rabić jakasna na biełaruskaj movie, na žal, pakul nieabchodna rabić na movie, na jakoj usie biełarusy havorać i słuchajuć».
Dalej Štafanaŭ zadaŭsia pytańniem da moŭnych aktyvistaŭ — navošta jany chočuć adradzić «histaryčnuju movu».
«Čamu vy spyniajeciesia tolki na adnaŭleńni biełaruskaj movy? Čamu b vam nie adradzić… Bo nasamreč biełaruskaja mova — heta ž taksama zbornaja salanka, biełaruskaja mova zabiła nasamreč łakalnyja roznyja dyjalekty. (…) Davajcie adnovim 30 histaryčnych moŭ! Bo možna znajści 30 moŭnych normaŭ roznych navat unutry maleńkaj Biełarusi. Va Ukrainie ja naohuł prapanuju na 100 moŭ ich padzialić», — prapanavaŭ błohier.
Štafanaŭ razvažaje: kali mova važnaja dla ludziej, to raspaŭsiudžvajcie, ale bieź dziaržaŭnaha resursu.
«Siadzicie ŭ siabie — kružki moŭnyja, fakultatyvy ŭ kłasach — niachaj buduć dobraachvotnyja kłasy biełaruskaj movy. U Duolingo biełaruskuju movu vyvučajcie. Dziela Boha! Zajmajciesia. Adčapiciesia ad dziaržaŭnaha hvałtu. Ludziej nie hvałtujcie i zajmajciesia čym chočacie».
Adkaz stendapieraŭ
Videa-adkaz Štafanava nie zastaŭsia biez uvahi Kryŭca i Mirzalizade. U svaim čarhovym vypusku jany praciahnuli zavočnuju sprečku.
«U hetym videa napisana «Ja impierac?». Na što my adrazu adkazvajem — tak», — zajaviŭ Idrak.
«Jon padkreślivaje taki momant, što my chočam hvałtoŭnuju biełarusizacyju. Ja nie viedaju, ci dakładna jon nas dzieści hladzieŭ, ale ja pasłuchaŭ jaho, i ja zachacieŭ hvałtoŭnuju biełarusizacyju. Inakš voś takija vyradki chodziać pa našych vioskach», — praciahnuŭ komik.
Idrak źviarnuŭ uvahu na prablemu padmieny paniaćciaŭ, jakaja, na jaho dumku, ułaściva šmat kamu z rasijskich śpikieraŭ. Kali biełarusy, ukraincy ci kazachi sprabujuć viarnuć svaju movu i pašyryć jaje vykarystańnie, heta padajecca jak niešta hvałtoŭnaje i nienarmalnaje. Pry hetym zamoŭčvajecca hałoŭnaje — ruskaja mova sama raspaŭsiudžvałasia praz prymus.
Idrak patłumačyŭ, što jaho pieršapačatkovaja krytyka Štafanava źviazana z nastupnym vykazvańniem błohiera:
«Jak nośbit biełaruskaj movy, jaki pravioŭ značnuju častku dziacinstva ŭ biełaruskaj vioscy, mieŭ u škole narmalnyja adznaki pa biełaruskaj movie i litaratury, chaču adkazna zajavić: vymierła i vymierła».
Pa słovach komika, Štafanaŭ «nibyta narmalna, abjektyŭna tłumačyć, čamu heta narmalna».
«Ale prablema ŭ čym? Prablema ŭ tym, što heta nie prosta vymirańnie movy, a śviadomaje ścirańnie identyčnaści. To-bok heta nieabchodna dla taho, kab luboj dziaržavie było kamfortna pazbavicca ad luboha čałavieka, bo ŭ jaho niama nijakaj identyčnaści. (A mova — heta adzin z kryteryjaŭ identyčnaści, usiaho tolki adzin z mnohich). Naprykład, jak u Rasii, u vielizarnaj kolkaści rasijan całkam ściortaja identyčnaść. I kali niešta z kimści adbyvajecca, usim absalutna ŭsio adno», — akcentuje ŭvahu Idrak.
Kryviec ža adkazaŭ, čamu biełarusy ci ŭkraincy na ruskaj movie tłumačać rasiejcam, čamu im važnyja nacyjanalnyja movy.
«Impiercam nie zrazumieć, što adekvatnyja ludzi, kali ź imi razmaŭlajuć na zamiežnaj movie i razumiejuć, što hety inšaziemiec nie viedaje tvajoj rodnaj movy, jany pierachodziać na jaho movu, kab danieści hetuju pazicyju. I tolki mnohija hramadzianie Rasijskaj Fiederacyi, kali ich nie razumiejuć, nie pierachodziać na movu hetaha čałavieka, a prosta pačynajuć havaryć hučniej», — pairanizavaŭ Kryviec.