Jak nižnik kryŭ kralku. Zabytaja mova biełaruskich kartačnych hulniaŭ
U biełarusaŭ była svaja admietnaja kartačnaja terminałohija, jakaja časta razychodzicca z rasiejskaj. U žyvych havorkach zachavaŭsia ŭnikalny, samabytny śviet, dzie karty nie tasujuć, a hablujuć, i dzie valetaŭ i dam nazyvali nižnikami dy kralkami.
Karcina Pola Siezana «Hulcy ŭ karty» (1892—1893 hady) vydatna pieradaje napružanuju atmaśfieru myśleńnia za kartačnym stałom. Fota: Wikimedia Commons
Viarnuć ź niabytu hety płast leksiki vyrašyła supołka «ReZiervacyJa» — hrupa pierakładčykaŭ, jakich jadnaje supolnaja meta stvareńnia jakasnych biełaruskich łakalizacyj hulniaŭ. Jany sabrali i sistematyzavali kartačnuju leksiku ŭ nievialiki, ale nadzvyčaj źmiastoŭny słoŭnik.
Maści i maski
Dla nas siońnia zvykłymi źjaŭlajucca francuzskija nazvy kartačnych maściej, ale biełaruskaja narodnaja tradycyja zachavała i inšyja najmieńni. Čornyja piki čaściej za ŭsio nazyvalisia «vina» (nacisk na pieršy skład). Prymietnik: vinovy. Abo vinoŭki: «Ja tabie dam vinoŭku, i ty źnimieš».
Trefy praktyčna paŭsiudna nazyvalisia žałudy, ci skaročana žłudy, a ŭ niekatorych rehijonach mieli alternatyŭnuju nazvu — chreści, prymietnik: chrastovyja. Maść, viadomaja nam jak bubna, mieła taksama miłahučnuju nazvu — zvonki. Naprykład, fiksujecca taki vyraz: «Kidaj zvonku».
Čyrvu nazyvali taksama čarvonkami, abo čyrvieniami.
Mnohija z hetych nazvaŭ zastalisia ad staražytnaj jeŭrapiejskaj sistemy simvałaŭ staroj niamieckaj kałody, jakaja była viadomaja na biełaruskich ziemlach raniej za francuzskuju.
Nižniki, vyšniki i šapiarki
Zvykłyja nam ihralnyja karcinki taksama mieli ŭłasnuju ijerarchiju. Toje, što my siońnia nazyvajem valetam, u biełarusaŭ raniej było nižnikam. Hetaja nazva łahična pachodzić ad niamieckaha «Unter». Adpaviedna, dama fihuravała ŭ havorkach jak vyšnik (ad niamieckaha «Ober») abo krala i kralka. Apošniaje słova pajšło ad polskaha «krala» — karaleva.
Sami ž drobnyja karty mieli zbornuju nazvu małodki. Daśviedčanyja žančyny pry varažbie abaviazkova adkidali ich ubok, kab jany nie psavali surjozny raskład: «Maja babula adkidaje ŭsie mładki, kali hadaje na damu».
Kožnaja ličba mieła svajo aznačeńnie. Vaśmiorku mahli nazvać aśmakom ci vosiemkaj: «A ja tvajho karyla kazyrnaj vosiemkaj pabiŭ». Siamiorku — siamak ci siomka, siemka, a šaściorku — słovam šapiorka, šypiorka.
Ahułam kałodu kart nazyvali talijaj.
Hablavać i puskać buślikaŭ
Karcina Mikiełandžeła Karavadža «Šulery» (kala 1594 h.), na jakoj adzin z mužčyn puskaje buślikaŭ u čužuju kałodu, a jaho naparnik zvyčajny kałtyha — mianiaje kartu za śpinaj. Fota: Wikimedia Commons
Kali ludzi sadzilisia za stoł, karty tasavali. U hetaha słova byli i sinonimy — ich hablavali, tusavali ci mitusili.
«Nie lublu ja ihrać, kali bank trymaje Andrej Nahniotka. Jak pačnie hablavać karty, jak stanie vykładać ich! Prosta jak by žyły vyciahvaje ź ciabie». (Ź dziońnika pana Žyłaka — Jakub Kołas)
«Našto ty ich [karty] mitusiš? Nie matusi».
Kab skazać, što niechta daŭ u maść, heta značyć pachadziŭ abo adkazaŭ kartaj toj samaj maści, kazali ŭliściŭsia: «Vo jak łoŭka ŭ ciabie ŭliścilisia!»
Nie pryniata było puskać buślikaŭ u čužyja karty, heta značyć sprabavać padhledzieć čužy raskład: «Što ty buślikaŭ puskaješ u maje karty?».
Kali ž hulec razumieŭ, što jamu niama čym adbivacca, jon zamiest pas moh skazać hodzie.
Uziatka sa stała abaznačałasia słovam bitka. Prajhraŭšy partyju ŭ durnia, abo, jak jaho nazyvali biełarusy, u kiepiki, hulec atrymlivaŭ kiep, heta značyć projhryš, a dla poŭnaha i źniščalnaha projhryša było słova kiks.
«Ź vialikaha abrańnia dy vyjšaŭ kiks. Hulali my ŭ karty, dyk ja vyjhraŭ, a ŭsie zastalisia z kiksam».
Tych ža, chto śviadoma sprabavaŭ zmachlavać, nazyvali kałtyhami.