«Pytańnie spraviadlivaści». Udava biełaruskaha vajara zmahajecca va Ukrainie za vypłaty i hodnaje staŭleńnie

Byłoj vajarcy Pałka Kalinoŭskaha Vieranicy Janovič admovili ŭ vypłacie apošniaha zarobku muža — biełaruskaha dobraachvotnika Alaksieja Łazarava, jaki zahinuŭ u studzieni 2026 hoda. Padstavaj dla niehatyŭnaha rašeńnia stała biełaruskaje hramadzianstva dziaŭčyny. Pra heta jana emacyjna raskazała ŭ sacsietkach. Žurnalist «Jeŭraradyjo» parazmaŭlaŭ ź Vieranikaj pra biurakratyčnuju pastku dla biełaruskich dobraachvotnikaŭ va Ukrainie i pra toje, čamu situacyja nijak nie vyrašycca voś užo čatyry hady z momantu pačatku poŭnamaštabnaj vajny.

Vieranika Janovič i Alaksiej Łazaraŭ padčas vajskovaj słužby. Fota: pryvatny archiŭ Vieraniki Janovič

— Zychodziačy z vašaha pasta, kamandzir Łazarava vam faktyčna admoviŭ u vypłatach tamu, što ŭ vas biełaruskaje hramadzianstva. Usio pravilna?

— Nasamreč, nie zusim pravilna kazać, što heta sam kamandzir admoviŭ. Ja nie vielmi chaču niešta kazać pra vajskovuju čaść, asabliva jaje kamandzira. Ja maju na ŭvazie nie taho, chto hałoŭny ŭ 225‑m asobnym šturmavym pałku, a mienavita taho, kamu Loša padparadkoŭvaŭsia. Heta vielmi dobry čałaviek. Jon dapamahaŭ mnie z pietycyjaj [pa ŭznaharodžańni Hierojem Ukrainy vajaroŭ-zamiežnikaŭ] i taksama choča spraviadlivaści — i dla mianie, i dla majoj siamji.

Prablema — va ŭkrainskim zakanadaŭstvie, u novych pastanovach, pryniatych u 2024 hodzie.

Kali my padavali zajavy i čakali adkazaŭ, to prosta nie znachodzili hetych novych pastanoŭ. A kali ja atrymała adkaz ad vajskovaj čaści, tam byli kankretna paznačanyja pryčyny majoj admovy. Ja prykłała ich da svajho pasta.

Viedajučy ŭvieś moj bekhraŭnd, bekhraŭnd Lošy, usio, što nam daviałosia pieražyć, heta vielmi niepryjemna. Dla nas pytańnie hrošaj nikoli nie było hałoŭnym. Čamu my pajšli ŭ vojska? Naša siamja, naadvarot, achviaravała finansavaj stabilnaściu ŭvieś čas vajny.

Loša dobra zarablaŭ. Da momantu, kali ja dałučyłasia, ja taksama davoli paśpiachova pracavała, źbirałasia pierachodzić na inšuju pracu, u mianie byli svaje karjernyja płany. Ale my ŭsim hetym achviaravali, tamu što dla nas heta było pytańnie spraviadlivaści i našych kaštoŭnaściaŭ.

I ja skažu tak — sama admova davoli kłasičnaja. Prosta my nie byli vielmi daśviedčanymi ŭ hetym pytańni, tamu što siemji z padobnymi prablemami pra takoje nie havorać publična. 

Heta vielmi balučaja tema. Kali stolki sił pakładziena dziela pravilnaj spravy, spraviadlivaści, kaštoŭnaściaŭ, a ŭsio zvodzicca da pytańnia hrošaj, heta vielmi ciažka.

Vosiem miesiacaŭ [paśla hibieli Alaksieja] ja čakała narmalnaha, zrazumiełaha adkazu, čamu mnie admaŭlajuć. Mnie admaŭlajuć u tym, kab viarnuć hrošy, jakija naležali majmu mužu.

<…> Ja jašče nie atrymała adkazu ad Ministerstva abarony Ukrainy nakont vypłat [pa fakcie śmierci]. A tut havorka idzie pra hrošy [apošni zarobak] majho muža. Jakoje prava ŭkrainskaja dziaržava maje vyrašać, što budzie z hrašyma majho muža? Jana jamu nie maci i nie žonka. Ja jaho žonka.

U pieršym skrynie, jaki ja prykłała da pasta, jość parahraf zakona, na jaki jany spasyłajucca ŭ admovie. I kali ja sa svajoj historyjaj, z tym, kolki ŭsiaho nam pryjšłosia pieražyć i kolki ja pieražyvaju zaraz, čytaju skaz, u jakim praz kosku idu z kałabarantami i zdradnikami, — prabačcie, ale heta ŭžo pierachodzić usialakuju miažu.

— Vy kažacie, što čakali rašeńnie vosiem miesiacaŭ. Čamu sprava tak doŭha razhladałasia?

— Tut sama pracedura takaja — pakul tvaja čarha dojdzie da razhladu na kamisii, usio heta zajmaje čas. Kali jany sutyknulisia z maim kiejsam, ja razumieju, što, chutčej za ŭsio, heta byŭ pieršy padobny vypadak.

Ja ŭpeŭnienaja, što jany doŭha nie viedali, što mnie adkazvać i što rabić. Hetaja cišynia mnie vielmi nie padabałasia. Jana mianie napružvała.

My razam ź jurystam padavali advakackija zapyty, a nam adkazvali: «Razhladaje kamisija, razhladaje kamisija».

Nasamreč pra admovu ja viedała ŭžo niekalki miesiacaŭ, ale nie viedała, na što jany spasyłajucca. Nichto nie moh narmalna i zrazumieła skazać: voś taki zakon, takaja pastanova, tamu my vam admaŭlajem.

My sami hladzieli, šukali, ale hetych dakumientaŭ nie znachodzili.

Mnie asabliva nie chaciełasia, kab hetaja tema stała publičnaj. Tamu što mnie navat zaraz pačynajuć pisać: «Navošta jon pajšoŭ pamirać?», «Zadarma paloh» i hetak dalej.

I mnie chočacca skazać hetym ludziam: vy, kali takoje pišacie, razumiejecie, što heta zusim roznyja rečy? Čamu jon tam byŭ — i što adbyvajecca zaraz.

<…> Jak možna ŭvohule brać i paraŭnoŭvać podźvih čałavieka ź jaho hramadzianstvam? I ad hetaha ž tyja, chto napaŭ na Ukrainu, nie stali dobrymi. Jany napali, jany zabivajuć mirnych ludziej, cyvilnaje nasielnictva.

Tamu ja i vyrašyła pra heta kazać publična. Ja razumieju, što jość siemji, jakija bajacca pieraśledu. Jany žyvuć u Polščy, u ich zastalisia rodnyja ŭ Biełarusi, i jany nie mohuć publična vystupać.

Jość ludzi, jakija naohuł nie byli publičnymi ŭ vojsku. I ich blizkija taksama bajacca palityčnaha pieraśledu.

Atrymlivajecca, što niama nijakaj adekvatna praviedzienaj miažy: chto vorah, chto kałabarant, chto zdradnik, a chto čałaviek, jaki achviaravaŭ svaim žyćciom, zdaroŭjem i časam, pryjšoŭ siudy dapamahać i vajavać.

Niama hetaha razumieńnia z boku ŭkrainskaj dziaržavy. Jana ŭvohule raździalaje hetych ludziej? Ci dla jaje my ŭsie adnolkavyja?

— Uličvajučy, što va Ukrainie zahinuła ŭžo niekalki socień, a moža, i bolš zamiežnych dobraachvotnikaŭ, ja tak razumieju, što prablema tyčycca ŭ pieršuju čarhu hramadzian Biełarusi i Rasii?

— Tak.

— Kali vy sami byli ŭ vojsku, vam stabilna płacili zarobak. Kali vy słužyli, usio było narmalna. I zaraz, kali zvolnilisia, a muž taksama byŭ źviazany z Uzbrojenymi siłami Ukrainy, uźnikła hetaja prablema z vypłatami. Jak jurysty tłumačać, čamu ŭźnikła takaja pravavaja kalizija?

— Ja dumaju, takaja situacyja adbyłasia tamu, što da zakona, jaki jany sfarmulavali, pastavilisia biezadkazna. Nie pradumali ŭsie momanty, usie niuansy — abo nie zachacieli ich praličyć i ŭličyć.

Na žal, akramia publičnaha vykazvańnia i sprob niejak paŭpłyvać na heta, ja inšaha šlachu nie baču.

Jurydyčna, pa fakcie, hety zakon jość. Pieršy sud ja, chutčej za ŭsio, prajhraju. Mnie tak kazali ludzi, jakija taksama zajmajucca padobnymi pytańniami. Jany kažuć, što dapamahčy tut moža Kanstytucyjny sud Ukrainy, ale heta ŭžo bolš vysoki ŭzrovień.

I znoŭ ža, dla hetaha patrebny čas, vysiłki, hrošy.

Ja čałaviek, jaki pieražyvaje stratu. Jak vyhladaje majo žyćcio zaraz, nichto nie viedaje. Nichto nie viedaje, što pieražyvajuć maje blizkija.

I zaraz zamiest taho, kab sprabavać niejak žyć dalej, začapicca za hetaje žyćcio, znajści niejki sens, ja vymušanaja zajmacca takimi rečami.

— Ci viedajecie vy jašče historyi ludziej, jakija trapili ŭ takuju ž situacyju? 

— Maja historyja ŭnikalnaja tolki tym, što ja maju tut poŭnuju lehalizacyju, znachodžusia pad dadatkovaj abaronaj, my ź Lošam ažanilisia va Ukrainie. To-bok u mianie jość poŭny pakiet dakumientaŭ. Zdajecca, što ty znachodzišsia pad abaronaj ukrainskaj dziaržavy, ale jana ciabie nijak nie abaraniaje.

Ja viedaju i pra inšyja vypadki. Tam inšaja situacyja z dakumientami.

Paśla ŭčarašniaha pasta mnie napisała šmat ludziej. Jany raspaviadali svaje historyi. I heta nie adzinkavy vypadak.

Heta nie historyja pra toje, što vajskovaja čaść sama vyrašyła tak zrabić i admoviła. Heta zakanadaŭčaja historyja. Chtości pryniaŭ takoje rašeńnie i vyrašyŭ, što my ŭsie na adzin kapył, što pamiž nami niama nijakaj roźnicy.

Nasamreč vielmi šmat kažuć pra prablemy biełarusaŭ va Ukrainie. Jość prablemy, jakija vyrašajucca, i ŭ bolšaści vypadkaŭ my vyrašajem ich ułasnymi namahańniami.

Heta jašče adna prablema, jakuju možna vyrašyć. Ale heta znoŭ čas, resursy, vialikaja praca, hrošy.

Vieranika Janovič i Alaksiej Łazaraŭ padčas viančańnia, sakavik 2022 hoda. Fota Pałka Kastusia Kalinoŭskaha

Mnie ŭžo nie strašna. Ja šmat čaho straciła, i mnie nie strašna kazać pra takija rečy.

U mianie navat byli dumki prosta pierastać hetym zajmacca. Ale ja razumieju, što była ŭ hetaj historyi z samaha pačatku publična i mahu pasprabavać dabicca spraviadlivaści.

I jana patrebna nie mnie. Jana patrebna inšym siemjam, inšym dobraachvotnikam.

Pavinna być spraviadlivaść. Pavinna być pavaha da vajskoŭcaŭ i ich siemjaŭ niezaležna ad taho, hramadzianie jany Biełarusi ci hramadzianie Rasii.

Zrazumieła, što tut pavinny być peŭnyja abmiežavańni, źviazanyja z pytańniami biaśpieki. Ale pavinna być i spraviadlivaść.

Pavinny raźbiracca ŭ kožnym kankretnym vypadku. Čałaviek, jaki siadzić u biurakratyčnym kabiniecie, atrymlivaje zarobak i zajmajecca biurakratyjaj, pavinien taksama ŭličvać, što jość takija ludzi, jak my, i dumać, što z nami rabić.

— A što vam kažuć znajomyja? Jak jany reahujuć na vašu situacyju — i ŭkraincy, i biełarusy? Ci zachoŭvajecca ŭ ich žadańnie zastavacca va Ukrainie, uličvajučy takoje staŭleńnie dziaržavy?

— Ja zaŭsiody adździalaju biurakratyčnuju sistemu ad hramadstva. Dla mianie heta roznyja rečy.

Usie maje [znajomyja] ukraincy i ŭkrainki — hramadskija dziejačy, žurnalisty i prosta zvyčajnyja ludzi — usie ŭ šoku. Im soramna.

Jany kažuć: «Vybačaj za našu dziaržavu».

Bolšaść ludziej, ź jakimi ja razmaŭlaju, — zvyčajnyja ludzi. I dla ich usio zrazumieła. Dla dziaržavy čamuści heta vialikaje pytańnie.

A nakont taho, ci zastanusia ja va Ukrainie, — u mianie tut mahiłka. Ja nikudy nie pajedu. 

Ja časam žartuju pa-čornamu: tak chaciełasia puścić dzieści karani — i voś ja ich puściła.

— Sioleta była sustreča Zialenskaha i Cichanoŭskaj u Kijevie. Ci źviazvalisia ŭžo z vami pradstaŭniki Ofisa abo inšych biełaruskich demakratyčnych sił nakont vyrašeńnia hetaj prablemy? I jak vy sami bačycie: ci mohuć biełaruskija demakratyčnyja siły vam u hetym dapamahčy?

— Ja ź imi nie supracoŭničała, i sa mnoj jany nie źviazvalisia.

Ale, nasamreč, davajcie budziem ščyrymi — prablemy biełarusaŭ va Ukrainie, jakija byli, my sami vyrašali. I tyja, jakija jość zaraz, taksama.

Usie ŭsio vydatna viedajuć.

Ja razumieju, što asobnyja situacyi mohuć dapamahčy vyrašyć prablemu hłabalna dla ŭsich. Ale patrebnyja niejkija ruchi.

Hetaja situacyja ciahniecca ŭžo kolki hadoŭ? Vychodzić, čatyry hady. I kali jany chočuć hetymi prablemami zajmacca, chaj zajmajucca.

Ale dapamahać treba ŭsim. Kab heta nie była historyja pra toje, što my ŭzialisia dapamahać čałavieku, tamu što jon publičnaja asoba, a pra inšych zabylisia.

Heta pavinna być sistemnaja praca. Pakul sistemnaj pracy tut niama. Jość tolki razmovy pra prablemy.

— Zapytaju vas jašče adnosna vašaj pietycyi pa nadańni Hieroja Ukrainy vajaram-zamiežnikam, pad jakoj vy sabrali 25 tysiač podpisaŭ. Ci pačali jaje razhladać?

— Zaraz situacyja takaja, što pietycyja znachodzicca na razhladzie. Pakul pa joj niama nijakaha ruchu na sajcie.

Zaraz na sajcie my bačym, što razhladajuć pietycyi, padadzienyja dva hady tamu, i na ich adkazvajuć. Situacyja z našaj pietycyjaj, kaniešnie, krychu inšaja, čym z bolšaściu pietycyj.

Ale ja dumaju, što treba pačać heta vyrašać. Tamu što dva hady čakać — heta znoŭ ža strata historyi, strata pamiaci pra hierojaŭ.

Ja viedaju, što pra našu pietycyju i našu inicyjatyvu viedajuć na vielmi vysokich uzroŭniach. My nie tolki źbirali podpisy, ale i pravodzili inšuju pracu. A ci budzie niejki ruch? Ci treba budzie nam znoŭ samim sprabavać prabić hetaje pytańnie? Heta pakaža tolki čas.

My starajemsia. Ja namahajusia nieści Lošaŭ duch. Niahledziačy na ŭsiu niespraviadlivaść i niehatyŭ, trymać u dušy aptymizm, vieru ŭ praŭdu, vieru ŭ spraviadlivaść.

Loša zaŭsiody takim byŭ. I dla mianie heta taksama pra pamiać ab Lošy — nieści hetuju spraviadlivaść i damahacca jaje.

— U jakim vy zaraz fizičnym stanie? Čym štodzień zajmajeciesia? Jak vyhladaje vaša žyćcio kožny dzień? I ci jość u vas prablemy, akramia hetaj situacyi z vypłatami? 

— Nie, takich prablem niama. U mianie jość bankaŭskija rachunki. Ja platu [upryhožańni] na zamovu i ŭsio heta rablu aficyjna. U bolšaści instancyj, kudy ja źviartajusia, u mianie niama nijakich prablem.

Ja prosta namahajusia bolš pracavać. Ale heta ŭsio vielmi składana.

Pieršy čas paśla taho, jak Lošy nie stała, nam było vielmi ciažka prosta ŭziać siabie ŭ ruki i rabić zvyčajnyja bytavyja rečy.

Ja zabyvała pakarmić katoŭ. <…> Mnie vielmi dapamahali maje blizkija. Rodnyja — ludzi, jakich ja ŭžo tut liču rodnymi. Jany byli pobač, dziažuryli, sačyli za mnoj, dapamahali z bytavymi pytańniami.

Paśla hetaha ŭ mianie byli prablemy z sercam. Ja vučyłasia nanova chadzić, možna skazać tak, tamu što serca prosta nie vytrymlivała napruhi. Ja prachodziła sto mietraŭ — i ŭ mianie pačynałasia tachikardyja, padymaŭsia cisk. Treba było vypić tabletku, adpačyć, raschadzicca.

Va ŭsim hetym — strata, bol, pieražyvańnie.

Kali my havorym pra stratu, my čaściej havorym pra emacyjnyja, sensavyja rečy. A što pieražyvaje cieła, arhanizm? Jon taksama ŭ peŭnym sensie pamiraje. I vielmi šmat čaho mnie daviałosia vučycca rabić nanova paśla ŭsiaho hetaha.

Ja vielmi ŭdziačnaja ludziam, jakija byli ŭ hety čas pobač sa mnoj. Ja nikoli hetaha nie zabudu.

Heta było samaje strašnaje, što ja pieražyvała ŭ svaim žyćci.

— Što vy płanujecie rabić z admovaj? Jak, na vašu dumku, hetuju prablemu možna vyrašyć?

— Hetuju prablemu možna vyrašyć. Bolš za toje, hetuju prablemu treba vyrašyć.

Zaraz nad joj pracujuć jurysty. My sami taksama namahajemsia padychodzić da jaje kompleksna.

Kali ŭ nas jość vychady na ludziej, jakija majuć peŭnuju palityčnuju vahu, my hetym karystajemsia. My aśviatlajem prablemu.

Pra jaje ŭžo viedajuć niekatoryja ludzi ŭ Viarchoŭnaj Radzie, jakija chočuć uziać jaje pad svoj kantrol, pad svaju apieku. Uklučajucca žurnalisty, chočuć dapamahčy ŭkrainskija pravaabaroncy.

Heta ŭsio tamu, što pryniaty hety zakon. I tut patrebna kompleksnaja praca, kab jaho źmianić, kab jon byŭ čałaviečnym, kab jon byŭ spraviadlivym.

Ja razumieju, što patrebnyja abmiežavańni ŭ pytańniach biaśpieki i hetak dalej. Ale ŭsio adno nielha zabyvać pra čałaviečnaść i spraviadlivaść.

Tamu što kali my vajujem za spraviadlivaść suprać zła, to spraviadlivaść pavinna być i ŭ dačynieńni da tych, chto heta robić, čyimi rukami hetaja spraviadlivaść zdabyvajecca.

Kamientary da artykuła