Navukoŭcy chočuć uklučyć terytoryju byłoha Kachoŭskaha vadaschovišča ŭ śpis Suśvietnaj spadčyny JUNIESKA

Paśla razbureńnia Kachoŭskaj HES u 2023 hodzie z-pad vady znoŭ adkryłasia terytoryja «Vialikaha Łuhu» — histaryčnych ziamiel zaparožskich kazakoŭ, zatoplenych u 1950‑ia hady. Za try hady tut vyraśli drevy vyšynioj da siami mietraŭ, a archieołahi znajšli ślady staražytnych pasieliščaŭ. Ciapier ukrainskija navukoŭcy zaklikajuć zachavać hetuju terytoryju i admovicca ad adnaŭleńnia płaciny.

Ukrainskija navukoŭcy kala novych znachodak — jakara XVIII stahodździa i čoŭna (źleva). Fota: zprz.city

Da siaredziny XX stahodździa ŭ nižnim ciačeńni Dniapra raspaściraŭsia «Vialiki Łuh» — vielizarnaja pryrodnaja terytoryja płoščaj kala 2155 kvadratnych kiłamietraŭ z łuhami, bałotami, pratokami i astravami.

Hetyja ciažkadastupnyja miaściny adyhrali važnuju rolu ŭ historyi Ukrainy. U XVI stahodździ jany stali adnym z centraŭ zaparožskaha kazactva, a ślady čałaviečaha žyćcia tut siahajuć jašče kamiennaha vieku.

U 1950‑ia «Vialiki Łuh» zatapili — paśla budaŭnictva Kachoŭskaj HES. Staražytnyja rečyščy, astravy, łuhi i šmatlikija histaryčnyja pomniki apynulisia pad vadoj.

6 červienia 2023 hoda płacina Kachoŭskaj HES była ŭzarvana. Z vadaschovišča vylilisia kala 18 kubičnych kiłamietraŭ vady, što vyklikała katastrafičnyja zatapleńni haradoŭ i viosak nižej pa ciačeńni Dniapra.

Adnaŭleńnie ekasistemy i archieałahičnyja znachodki

Paśla taho, jak vada syšła, na miescy vadaschovišča pačalisia niečakanyja źmieny. Jak piša brytanskaja hazieta The Guardian, byłoje dno vadaschovišča pačało nadzvyčaj chutka pieratvaracca ŭ pryrodnuju terytoryju, padobnuju da toj, što isnavała da budaŭnictva płaciny. Znoŭ źjavilisia bałoty, łuhi, astravy i piasčanyja ŭzvyššy. Na aholenych učastkach pačali raści drevy i chmyźniak.

Bijołah Pavieł Alejnik raskazaŭ žurnalistam, što ŭsiaho za try hady na terytoryi byłoha vadaschovišča drevy paśpieli vyraści da siami mietraŭ. Pavodle navukoŭca, raślinnaść moža stać svojeasablivym zialonym ščytom ad taksičnych ciažkich mietałaŭ, vyjaŭlenych u donnych adkładach.

Razbureńnie płaciny adkryła novyja mahčymaści i dla archieołahaŭ. Siońnia na vostravie Chorcica, prykładna za 45 kiłamietraŭ ad jakoha prachodzić linija frontu, pracujuć ekśpiedycyi padvodnych i naziemnych archieołahaŭ. Pakul nad palavym łahieram rehularna pralatajuć drony i pracuje SPA, navukoŭcy Instytuta archieałohii Ukrainy daśledujuć aholenaje dno.

Panižeńnie ŭzroŭniu vady na 6‑8 mietraŭ i ruch miljonaŭ ton piasku vynieśli na pavierchniu artefakty ad niealitu i bronzavaha vieku da antyčnaści i časoŭ kazactva. Siarod znachodak — alenievy roh bronzavaha vieku z apracavanym končykam dla naniasieńnia ŭzoraŭ na kieramiku ci skuru, frahmient, imavierna, skifskaj kieramiki, častka vizantyjskaj amfary, jakar XVIII stahodździa, a taksama čovien, vydzieŭbany z sucelnaha stvała dreva, jaki pralažaŭ u vadzie kala tysiačy hadoŭ.

Pahroza novaha budaŭnictva płaciny

Ciapier va Ukrainie razharnułasia dyskusija pra budučyniu Kachoŭskaha vadaschovišča. Jaho adnaŭleńnie nieabchodnaje pieradusim dla arašeńnia sielskahaspadarčych ziamiel na poŭdni krainy. Nieŭzabavie paśla razbureńnia płaciny ŭkrainski ŭrad uchvaliŭ prajekt padrychtoŭki da adnaŭleńnia Kachoŭskaj HES paśla zakančeńnia vajny.

Adnak historyki, ekołahi i archieołahi ličać, što paŭtornaje zatapleńnie «Vialikaha Łuhu» pryviadzie da straty ŭnikalnaj pryrodnaj i histaryčnaj terytoryi, jakaja ciapier adradžajecca. Bolš za sto ŭkrainskich hramadskich i navukovych arhanizacyj vystupajuć za ŭklučeńnie jaje ŭ śpis Suśvietnaj spadčyny JUNIESKA. Adpaviedny zvarot užo nakiravany ŭ Ministerstva kultury Ukrainy i Nacyjanalnuju kamisiju Ukrainy pa spravach JUNIESKA.

«Budaŭnictva płaciny było ekacydam, jaje razbureńnie było ekacydam, a trecim ekacydam stanie jaje adnaŭleńnie», — cytuje vydańnie słovy Paŭła Alejnika.

Kamientary da artykuła