Hrošy hrabuć akcyjaniery, a nie naniatyja rabotniki: takaja ciapier ekanomika, i budzie jašče horš (ci lepš?)

U sučasnaj hłabalnaj ekanomicy asnoŭnyja dyvidendy ad rostu VUP dastajucca nie tym, chto stvaraje pradukt rukami ci rozumam, a ŭładalnikam kapitału — kampanijam, ich akcyjanieram i vuzkamu kołu top-mieniedžaraŭ. Hety trend, jaki pačaŭsia dziesiacihodździ tamu, siońnia vychodzić na novy vitok dziakujučy štučnamu intelektu. 

Vytvorčaść. Ilustracyjnaje fota: «Naša Niva»

Kab zrazumieć, nakolki radykalna źmianiłasia suśvietnaja ekanomika za apošnija dziesiacihodździ, dastatkova zirnuć na dźvie znakavyja karparacyi roznych epoch. U 1985 hodzie IBM była samaj darahoj i prybytkovaj kampanijaj ZŠA, zabiaśpiečvajučy pracaj amal 400 000 čałaviek. Siońniašniaja Nvidia kaštuje ŭ 20 razoŭ bolš i ŭ piać razoŭ bolš prybytkovaja (z papraŭkaj na inflacyju), ale ŭ joj pracuje ŭsiaho dziasiataja častka ad tahačasnaha štatu IBM, piša The Wall Street Journal.

Realnaja rynkavaja kapitalizacyja (pa viertykali) i kolkaść supracoŭnikaŭ (pa haryzantali) najbujniejšych kampanij u pieršy handlovy dzień asobnych hadoŭ. Błakitny koler — 2026 hod. Krynica: FackSet / WSJ

Hetaje prostaje, ale pakazalnaje paraŭnańnie vykryvaje fundamientalny zruch u sučasnaj ekanamičnaj sistemie: płady ekanamičnaha rostu ŭsio bolš niepraparcyjna raźmiarkoŭvajucca na karyść kapitału, a nie pracy.

Kab zrazumieć miechaniku hetaha pracesu, varta źviarnucca da paniaćcia vałavaha ŭnutranaha praduktu (VUP), jaki vymiaraje ŭsiu dadadzienuju vartaść u ekanomicy. Ujavicie sabie zavod: dadadzienaja vartaść vytvorcy — heta suma prodažaŭ minus vydatki na detali i syravinu. Hety «piroh» zatym dzielicca na dźvie asnoŭnyja častki: adna idzie na apłatu pracy (zarobki i lhoty), druhaja — kapitału (prybytki, pracenty, amartyzacyja).

Prybytak karparacyj (źleva) i apłata pracy ŭ pracentach ad vałavaha ŭnutranaha dachodu. Krynica: Ministerstva handlu ZŠA / WSJ

Statystyka niaŭmolnaja: dziel, jakuju atrymlivaje praca, skaračajecca ŭžo bolš za 40 hadoŭ. Kali ŭ 1980 hodzie rabotniki atrymlivali 58% ad ahulnaha abjomu ekanamičnaj pradukcyi, vymieranaha vałavym unutranym dachodam (kanceptualna padobnym da VUP), to da treciaha kvartała minułaha hoda hety pakazčyk abrynuŭsia da 51,4%. I naadvarot, dziel karparatyŭnych prybytkaŭ za hety ž pieryjad vyrasła z 7% da 11,7%.

Historyja padzieńnia

Histaryčnyja karani hetaha zruchu lažać u 1980‑ch i 1990‑ch hadach. Zaniapad prafsajuzaŭ i hłabalny aŭtsorsinh padarvali zdolnaść rabotnikaŭ patrabavać bolšuju častku «piraha». Adnačasova źmianiłasia i sama pryroda kapitału. Biznes pačaŭ mienš vydatkoŭvać na daŭhaviečnyja budynki i zavody, pieraaryjentavaŭšysia na kampjutarnaje abstalavańnie, prahramnaje zabieśpiačeńnie i intelektualnuju ŭłasnaść — aktyvy, jakija patrabujuć pastajannaha abnaŭleńnia.

Adnak samym mahutnym faktaram stała aŭtamatyzacyja, pieršaja chvala jakoj nakryła vytvorčy siektar. Mašyny, robaty i kampjutary pačali masava zamianiać ludziej na zavodach. U 1980 hodzie 66% dadadzienaj vartaści ŭ pramysłovaści išło na apłatu pracy, ale da 2000‑ch hadoŭ hetaja ličba źniziłasia da 45%.

Paskual Restrepa ź Jelskaha ŭniviersiteta i Daran Adžemahłu z Masačusieckaha technałahičnaha instytuta padličyli, što mienavita hety praces tłumačyć kala pałovy padzieńnia dzieli pracy ŭ pieryjad z 1987 da 2016 hod.

Biezumoŭna, heta pavialičyła pradukcyjnaść i dało spažyŭcam tańniejšyja tavary, ale cana była vysokaj: rabotniki, jakija raniej mahli raźličvać na hodny zarobak na zavodzie, byli vycieśnienyja ŭ siektar pasłuh ź nižejšaj apłataj.

Situacyja abvastryłasia paśla pandemii Covid-19. Choć karotkačasovy deficyt kadraŭ vymusiŭ pracadaŭcaŭ padniać zarobki, inflacyja źjeła bolšuju častku hetaha pryrostu. Z kanca 2019 hoda realnyja pahadzinnyja zarobki (paśla ŭliku inflacyi) vyraśli ŭsiaho na 3%, a sukupnaja apłata pracy — na 8%. U toj ža čas karparatyŭnyja prybytki ŭźlacieli na kałasalnyja 43%.

Źmiena prybytkaŭ i zarobkaŭ z 2019 hoda z ulikam inflacyi. Błakitny koler — karparatyŭnyja prybytki, čorny — sukupnyja zarobki i sacyjalnyja vypłaty, šery — pahadzinnaja apłata pracy. Krynicy: Ministerstva handlu; Ministerstva pracy; raźliki WSJ

Epocha «Supierzorak»

Asablivuju rolu ŭ hetym pracesie adyhryvaje siektar «bih-tech», čyje biznes-madeli karennym čynam adroźnivajucca ad industryjalnych hihantaŭ minułaha. Ich kapitał — heta ałharytmy, apieracyjnyja sistemy i sietkavyja efiekty, a nie fizičnyja stanki. Naprykład, Nvidia raspracoŭvaje čypy, ale navat nie vyrablaje ich samastojna.

Siońniašnija kampanii-«supierzorki» mohuć hienieravać vielizarnyja hrošy pry minimalnym štacie. Vyručka Alphabet (Google) vyrasła na 43% za apošnija try hady, pry hetym kolkaść supracoŭnikaŭ zastałasia praktyčna niaźmiennaj. Navat Amazon, jaki vałodaje vielizarnaj sietkaj składoŭ, pačaŭ skaračać pracoŭnyja miescy.

U takich kampanijach miaža pamiž kapitałam i pracaj pačynaje razmyvacca. Supracoŭniki, jakija stvarajuć klučavyja technałohii, razhladajucca jak unikalny «čałaviečy kapitał» i atrymlivajuć uznaharodu ŭ vyhladzie akcyj.

Časam karparacyi kuplajuć cełyja startapy tolki dziela taho, kab zajmieć kankretnych ludziej — tak zvanyja acquihires (kupla dziela najmu). Jaskravy prykład: Meta Platforms zapłaciła 14 miljardaŭ dalaraŭ za dziel u Scale AI faktyčna dziela taho, kab pryciahnuć zasnavalnika Alaksandra Vanha.

Hetaja dynamika pryviała da taho, što dabrabyt najbolš zamožnych słajoŭ nasielnictva ciapier zaležyć nie ad zarobkaŭ, a ad fondavaha rynku. Bahaćcie chatnich haspadarak, raźmieščanaje ŭ akcyjach, ciapier składaje amal 300% ad ich hadavoha najaŭnaha dachodu (suprać 200% u 2019 hodzie).

Abjom akcyj u vałodańni chatnich haspadarak u pracentach ad najaŭnaha asabistaha dachodu. Źviestki za IV kvartał 2025 hoda — acenka. Krynicy: Ministerstva handlu praź Fiederalny reziervovy bank Sent-Łuisa (1980—2025); raźliki WSJ (IV kvartał 2025 hoda).

Strateh BCA Research Dah Pieta adznačaje, što 10‑pracentnaja prybytkovaść akcyj stymuluje spažyvańnie hetak ža efiektyŭna, jak i rost dachodaŭ na 18%. Heta tłumačyć, čamu ekanomika praciahvaje raści, niahledziačy na słaby rost realnych zarobkaŭ bolšaści nasielnictva.

Budučynia z ŠI: «biełyja kaŭnieryki» pad pahrozaj

Ciapier na haryzoncie źjaŭlajecca novaja siła, zdolnaja jašče bolš pahłybić hety razryŭ, — štučny intelekt. Kali aŭtamatyzacyja minułaha stahodździa zamianiła «sinija kaŭnieryki» na zavodach, to ŠI bje pa «biełych kaŭnierykach» u ofisach.

Daryjo Amadei, kiraŭnik Anthropic, naŭprost nazyvaje ŠI «ŭniviersalnaj zamienaj čałaviečaj pracy». Heta moža pryvieści da śvietu, dzie hihanckija karparacyi buduć zamienienyja kampaktnymi, vysokaefiektyŭnymi startapami ź minimalnaj kolkaściu piersanału.

Rynak užo reahuje na hetyja źmieny. Na minułym tydni, na fonie navin pra rost zvalnieńniaŭ i źmianšeńnie kolkaści vakansij dla prafiesijanałaŭ, indeks Dow Jones upieršyniu pieraadoleŭ adznaku na 50 000 punktaŭ. Inviestary razumiejuć: ukaranieńnie ŠI dazvolić kampanijam skaračać vydatki na piersanał, pavialičvajučy prybytkovaść. Ekanamist Restrepa prahnazuje, što dziel vyručki, jakaja idzie na apłatu pracy, praciahnie skaračacca.

Hetak ža jak paciarpieli zarobki rabočych u minułym, ciapier pad pahrozaj apynucca dachody ofisnych rabotnikaŭ, čyje zadačy (napisańnie koda, analiz źviestak, jurydyčnyja pasłuhi) voźmuć na siabie ałharytmy ŠI.

U hetaj novaj realnaści, biezumoŭna, buduć svaje pieramožcy. Heta rabotniki, čyja dziejnaść patrabuje składanych sacyjalnych navykaŭ, fizičnaj prysutnaści abo ručnoj pracy, jakuju ciažka aŭtamatyzavać.

Vyjhrajuć i spažyŭcy, jakija atrymajuć bolš tannyja i dastupnyja pasłuhi. Ale samymi hałoŭnymi bienieficyjarami, jak i ŭ papiarednija dziesiacihodździ, zastanucca akcyjaniery, da jakich paciače asnoŭny patok hrošaj ad padvyšeńnia efiektyŭnaści.

Kamientary da artykuła