Čatyry šlachi zaviaršeńnia vajny ŭ Iranie

Pakul izrailskija rakiety mietadyčna źniščajuć kiraŭnictva isłamskaj respubliki, uźnikaje hałoŭnaje pytańnie: što zastaniecca na miescy Irana paśla taho, jak ścichnuć vybuchi? The Times akreślivaje mahčymyja finały.

Na adnoj z vulic Tehierana. 3 sakavika 2026 hoda. Fota: AP Photo / Vahid Salemi

Analizam situacyi zajmalisia viadučyja ekśpierty vydańnia pa Blizkim Uschodzie: Ryčard Śpienser, šmathadovy karespandent The Times u rehijonie, i Samier Al-Atruš, śpiecyjalist pa hieapalitycy isłamskaha śvietu. 

Na dumku ekśpiertaŭ, budučynia rehijona zaraz bałansuje pamiž čatyrma scenaryjami.

1. Vyžyvańnie režymu

Precedentaŭ źviaržeńnia režymu navat mahutnaściu Złučanych Štataŭ z dapamohaj adnoj tolki pavietranaj kampanii niašmat. Zastajecca całkam mahčymym, što Tramp i Nietańjachu ŭ vyniku spyniać bambardziroŭki, abviaściŭšy pieramohaj źniščeńnie jadziernaj prahramy, rakietnych baz, značnaj častki vajskovaj ijerarchii i vyšejšaha duchavienstva.

Tym časam acaleły aparat moža vybrać inšych lidaraŭ režymu. Užo pryznačany kirujučy kamitet z troch čałaviek, u jaki ŭvajšli prezident Piezieškijan, radykalny kliryk ajatała Alireza Arafi i staršynia viarchoŭnaha suda Halam-Chasiejn Machsieni-Ežei. Arafi (jon ciapier časovy Viarchoŭny lidar Irana) zajaviŭ u paniadziełak, što spadziajecca na chutki vybar novaha viarchoŭnaha lidara.

Siarod mahčymych kandydataŭ nazyvajuć samoha Arafi, Madžtabu Chamieniei — syna zahinułaha ajatały, Chasana Chamiejni — unuka zasnavalnika isłamskaj respubliki ajatały Ruchały Chamiejni, a taksama ajatału Machamada Miechdzi Mirbahiery, jaki pradstaŭlaje radykalnaje kryło.

Časam zhadvajecca i były prezident Chasan Raŭchani, pry jakim Iran damoviŭsia z ZŠA i Jeŭrasajuzam pra abmiežavańnie jadziernaj prahramy ŭ abmien na źniaćcie častki sankcyj. Adnak jon nie karystajecca šyrokaj padtrymkaj ni ŭ kansiervataraŭ, ni ŭ častki hramadstva, što robić jaho małaimaviernaj fihuraj — chiba što ŭ vypadku, kali režym vyrašyć prademanstravać hatoŭnaść da palapšeńnia adnosin z Zachadam.

2. Karekciroŭka režymu

Adzin z mahčymych scenaryjaŭ — nie poŭnaje źviaržeńnie ŭłady, a jaje častkovaje pierafarmatavańnie. Padobny prykład niadaŭna adbyŭsia ŭ Vieniesuele. Paśla taho jak amierykanskija vajskoŭcy zatrymali Nikałasa Madura, apazicyja raźličvała na poŭnuju źmienu režymu. Adnak zamiest hetaha ŭładu pieraniała jaho vice-prezident Delsi Radryhies — vidavočna, pry maŭklivaj zhodzie ZŠA. Jana zachavała asnoŭnyja dziaržaŭnyja struktury, ale pahadziłasia vykanać šerah patrabavańniaŭ Vašynhtona, u tym liku adnosna źniešniaj palityki i pastavak nafty.

U Iranie padobnaj fihury, jakaja mahła b stać kampramisnym varyjantam, pakul nie vidać. Adnak uvahu pryciahvaje kiraŭnik Rady nacyjanalnaj biaśpieki Ali Łarydžani. Hety vopytny dypłamat i daśviedčany pieramoŭščyk pa jadziernych pytańniach. Na Zachadzie jaho viedajuć jak univiersalnaha «vyrašalnika» prablem režymu. Paśla bambardzirovak Łarydžani zastaŭsia žyvy, što mnohija paličyli pakazalnym.

Chacia na pavierchni jon zastajecca žorstkim krytykam zachodniaj i izrailskaj ułady, jaho imia časta nazyvajuć jak taho, z kim «možna mieć spravu», jak Marharet Tetčer niekali skazała pra Michaiła Harbačova ŭ 1980-ja. Heta byŭ by šlach miakkaj źmieny kursu biez poŭnaha razbureńnia dziaržaŭnaj mašyny.

3. Poŭnaja źmiena režymu

Treci šlach — heta ažyćciaŭleńnie nadziej tysiač irancaŭ, jakija padnialisia na pratesty ŭ studzieni. Prychilniki hetaha scenaryja ŭ ZŠA cisnuć na Trampa, patrabujučy ŭstalavańnia prazachodniaj demakratyi.

Hałoŭnaj miedyjnaj postaćciu tut źjaŭlajecca Reza Piechlevi, syn apošniaha šacha. Jon karystajecca maralnaj padtrymkaj Nietańjachu i prapanuje siabie jak pierachodnaha lidara dla stvareńnia kanstytucyjnaj manarchii. Adnak pamiać pra režym jaho baćki da hetaha času vyklikaje nieadnaznačnuju reakcyju ŭnutry krainy.

Jašče adzin hulec — «Arhanizacyja madžachiedaŭ iranskaha naroda» (MEK). Jana doŭhi čas mieła padtrymku šerahu zachodnich palitykaŭ, asabliva z pravaha łahiera. Jaje lidaram ličycca Marjam Radžavi. Niekatorym naziralnikam jana zdajecca bolš blizkaj da tradycyjnaha iranskaha hramadstva, čym zachodniearyjentavanyja haradskija aktyvisty, što padtrymlivajuć Piechlevi.

Adnak u MEK składanaja i supiarečlivaja historyja. U minułym arhanizacyja spałučała isłamskuju rytoryku z marksisckimi idejami i vykarystoŭvała hvałtoŭnyja mietady. Siońnia jana śćviardžaje, što admoviłasia ad radykalnaha minułaha i vystupaje za demakratyju, i peŭnuju padtrymku ŭnutry Irana jana sapraŭdy maje.

Tym nie mienš zastajecca adkrytym pytańnie, ci zdoleje Piechlevi, Radžavi abo luby inšy lidar abjadnać raznastajnaje iranskaje hramadstva i stvaryć ustojlivuju prazachodniuju demakratyčnuju sistemu. Mnohija ekśpierty staviacca da takoj mahčymaści z aściarožnaściu

4. Raspad i chaos

Žurnalisty adznačajuć, što Iran, u adroźnieńnie ad Iraka, nie źjaŭlajecca relihijnaj «parachavoj bočkaj» z-za daminavańnia šyickaj bolšaści. Adnak, pavodle ich, heta nie harantuje stabilnaści. Ryzyka destabilizacyi źviazanaja z etničnymi supiarečnaściami.

Na ŭschodzie krainy dziesiacihodździami tleje biełudžskaje paŭstańnie z vyraznymi rysami sunickaha džychadyzmu. U rehijonie adbyvalisia maštabnyja vybuchi, u tym liku ŭ šyickich miačeciach.

Na poŭnačy pražyvaje šmatlikaje kurdskaje nasielnictva, dzie dziejničajuć radykalnyja dysidenckija ruchi — častka ź ich uzbrojenaja, častka źviazanaja z roznymi strukturami kurdskaj palityčnaj sceny, u tym liku z zabaronienaj u Turcyi Rabočaj partyjaj Kurdystana (RPK). Kurdskija harady byli siarod najbolš aktyŭnych centraŭ apošnich antyŭradavych pratestaŭ.

Akramia taho, u Iranie jość arabskija rehijony — pieravažna šyickija, ale častkova i sunickija, — a taksama značnaja azierbajdžanskaja šyickaja supolnaść, jakaja ŭ asnoŭnym intehravanaja ŭ ahulnanacyjanalnaje žyćcio, choć i nie całkam.

Aŭtary The Times zaŭvažajuć: kali ŭ vyniku bieśpierapynnych bambardzirovak buduć źniščany palicejskija ŭčastki, štaby Korpusa vartavych isłamskaj revalucyi (KVIR) i inšyja struktury biaśpieki, u Iranie ŭtvorycca vakuum ułady. U takich umovach apazicyja i sieparatysckija frakcyi mohuć pierajści da adkrytaha hvałtu. Zamiest prazachodniaj demakratyi śviet ryzykuje atrymać terytoryju niekiravanaha chaosu, dzie roznyja radykalnyja hrupoŭki buduć zmahacca za kantrol nad ruinami byłoj isłamskaj respubliki.

Kamientary da artykuła