«Polšča kvitniet łacinoju, Litva kvitniet rusčyznoju». Patryjatyčny šedeŭr XVII stahodździa akazaŭsia rasijskaj padrobkaj XIX-ha

U historyi biełaruskaj litaratury imia Jana Kazimira Paškieviča tryvała źviazana z adzinym viadomym jahonym tvoram — vieršam «Polšča kvitniet łacinoju, Litva kvitniet rusčyznoju…». Tekst datujecca 22 žniŭnia 1621 hoda i zachoŭvajecca ŭ vyhladzie rukapisnaha prypisu na pustych staronkach Słuckaha śpisa Statuta VKŁ 1529 hoda. Tvor napisany pravilnym čatyrochstopnym charejem, što robić jaho ci nie pieršym uzoram siłaba-taničnaha vieršaskładańnia na našych ziemlach, i ŭtrymlivaje vyrazny patryjatyčny pasył: narod i dziaržava isnujuć datul, pakul žyvie ich mova («rusčyznaj» tady nazyvali starabiełaruskuju i staraŭkrainskuju movy, u adroźnieńnie ad movy «maskoŭskaj»).

Adnak daśledčyca Iryna Bahdanovič u svajoj pracy dla vydańnia Studia Białorutenistyczne stavić aŭtentyčnaść tvora pad surjoznaje sumnieńnie.

Tekstałahičny i histaryčny analiz vykryvaje šerah niestykovak, jakija robiać vierš absalutna anachraničnym dla realij Vialikaha Kniastva Litoŭskaha pačatku XVII stahodździa.

Pavialičyć

Pieršaja anamalija — linhva-paetyčnaja. Jašče ŭ 1970‑ia hady daśledčyk Mikoła Hrynčyk źviarnuŭ uvahu, što vykarystańnie čatyrochstopnaha chareja ŭ 1621 hodzie vyhladaje maksimalna nienaturalna. U toj čas jak u polskaj, tak i ŭ biełaruskaj viersifikacyi tatalna panavaŭ 13-składovik. Inšyja navukoŭcy taksama adznačali peŭnuju prymityŭnaść vierša, nazyvajučy jaho «vučnioŭskim», bo pa svajoj formie jon bolš nahadvaje dyscyplinavana vykananaje chatniaje zadańnie škalara, čym arhaničny tvor epochi baroka sa składanaj sistemaj mietafar.

Druhaja anamalija — ideałahičnaja. Dla litvinaŭ i rusinaŭ XVII stahodździa prablema «vyžyvańnia» ŭłasnaj movy i źviazvańnia jaje z suśvietnaj słavaj («Po ŭsiem śviecie juž dojžała») nie stajała tak vostra.

Starabiełaruskaja mova mieła status dziaržaŭnaj, na joj byli napisanyja Statuty, i jana prosta vykonvała svaju kamunikatyŭnuju funkcyju, nie patrabujučy apałahietyki ŭ styli nacyjanalnaha ramantyzmu XIX stahodździa.

Zatoje źmiest vierša idealna kładziecca na ideałohiju «panrusizmu» Rasijskaj impieryi 1840‑ch hadoŭ. Uładam treba było histaryčna abhruntavać svaje pravy na dałučanyja paśla padziełaŭ Rečy Paspalitaj ziemli, a «ruskuju» movu biełarusaŭ impierskija čynoŭniki atajasamlivali z «russkim jazykom» impieryi.

Treciaja anamalija — strukturnaja. Sučasny chrestamatyjny varyjant vierša, jaki ŭvioŭ u abarot Maksim Harecki ŭ 1920‑ia hady, składajecca ź dziesiaci radkoŭ. Adnak u pieršych dźviuch publikacyjach hetaha tvora, zroblenych u Vilni ŭ 1842 i 1843 hadach, radkoŭ było tolki vosiem. Tam całkam adsutničaŭ pasaž: «Biez toj u Polščy nie prabudzieš, / Bieź siej u Litvie błaźniem budzieš». Hetyja radki źjavilisia tolki paźniej. Łahičnaje pytańnie: kali aŭtentyčny vierš byŭ fizična napisany ŭ rukapisie Statuta, kudy padzielisia dva radki padčas pieršych publikacyj? Heta moža śviedčyć pra toje, što tekst dapracoŭvaŭsia i redahavaŭsia «na chadu» ŭžo ŭ XIX stahodździ.

Pavialičyć

U 1823 hodzie vierša jašče nie isnavała

Samaje chistkaje miesca — historyja samoha rukapisu Statuta. U 1823 hodzie prafiesar Vilenskaha ŭniviersiteta Ihnat Daniłovič apublikavaŭ u časopisie «Dziennik Wileński» padrabiaznaje biblijahrafičnaje apisańnie Słuckaha śpisa Pieršaha Litoŭskaha Statuta. Daniłovič asabista pracavaŭ z dakumientam i detalova zadakumientavaŭ nie tolki asnoŭny tekst, ale i ŭsie pabočnyja nadpisy na pustych arkušach.

Prafiesar zhadvaje, što rukapis naležaŭ niejkamu Janu Kazimiru Paškieviču, jaki na pustych staronkach paśla kožnaha raździeła pakinuŭ svaje zapisy. Daniłovič nazyvaje ich «kanceptami» i vykarystoŭvaje davoli hreblivaje polskaje słova «zabazgrał» (zapeckaŭ). Pry hetym daśledčyk datuje hetyja nadpisy prykładna — da 1654 hoda — zychodziačy z taho, što mienavita hetym hodam datavanyja paznaki nastupnaha ŭłaśnika knihi — Ludvika Damaradskaha.

Daniłovič, jaki skrupulozna fiksavaŭ kožnuju detal, nivodnym słovam nie zhadvaje patryjatyčny vierš pra movu. Jon taksama nie nazyvaje dakładnuju datu «22 žniŭnia 1621 hoda», jakaja nibyta stajała pierad tekstam tvora. Imaviernaść taho, što daśviedčany prafiesar nie zaŭvažyŭ takoha jarkaha paetyčnaha tekstu i pamyliŭsia ŭ datach na tryccać hadoŭ, faktyčna nulavaja.

Vysnova naprašvajecca adna: u 1823 hodzie vierša na staronkach rukapisu prosta jašče nie isnavała.

Fizičny stan samoha dakumienta dadatkova paćviardžaje fakt padrobki. Daśledčyca źviartaje ŭvahu na dziŭnyja manipulacyi z numaracyjaj staronak i počyrkami. Častka sučasnych litaraturaznaŭcaŭ, naprykład, Ivan Savierčanka, śćviardžaje, što vierš źmieščany na 13‑m arkušy. Adnak u fundamientalnym akademičnym vydańni «Pieršy Litoŭski Statut: Paleahrafičny i tekstałahičny analiz śpisaŭ» (Vilnia, 1983) dakładna paznačana, što tvor znachodzicca na staroncy 25/27.

Pavialičyć

Na staroncy 24 prysutničajuć šeść sapraŭdnych aŭtohrafaŭ Jana Kazimira Paškieviča, aŭtentyčnaść jakich nie vyklikaje sumnieńniaŭ. A na susiedniaj 25‑j staroncy dva z hetych aŭtohrafaŭ raptam paŭtarajucca znoŭ, ale ŭžo z dadatkam daty «22.VIII.1621» i samim tekstam vierša.

Litoŭskija historyki Stanisłovas Łazutka i Edvardas Hudavičus, jakija pravodzili paleahrafičny analiz rukapisu, adznačyli, što počyrk na 25‑j staroncy adroźnivajecca ad sapraŭdnych aŭtohrafaŭ Paškieviča — jon vykanany ŭ «stylizavanaj razmašystaj maniery».

Tut varta zrabić remarku nakont postaciej samich daśledčykaŭ. Ich pohlady na historyju VKŁ byli prama supraćlehłymi. Kali Stanisłovas Łazutka byŭ viadomy svaimi simpatyjami da biełaruskaj spadčyny i paśladoŭna ŭžyvaŭ termin «starabiełaruskaja mova», to Edvardas Hudavičus vystupaŭ z pazicyj žorstkaha litoŭskaha etnacentryzmu, admaŭlaŭ dziaržavatvorčuju rolu ŭschodnich słavian i nazyvaŭ movu Statutaŭ pazbaŭlenym nacyjanalnaj asnovy «interdyjalektam». 

Kamu byŭ vyhadny vierš?

Kali vierša nie isnavała ŭ 1823 hodzie, adkul jon uziaŭsia i kamu była vyhadnaja hetaja mistyfikacyja? Usie ślady viaduć da vilenskaha hubiernatara Alaksieja Vasiljeviča Siamionava.

Pavialičyć

Siamionaŭ byŭ udzielnikam vajny 1812 hoda i byłym dziekabrystam, členam «Sajuza roskvitu». Paśla paŭstańnia 1825 hoda jaho aryštavali, ale Mikałaj I vyzvaliŭ Siamionava z apraŭdalnym atestatam. U nastupnym dziesiacihodździ karjera Siamionava pajšła ŭhoru, spačatku ŭ 1834 hodzie jon byŭ pryznačany minskim vice-hubiernataram, a ŭ kastryčniku 1840 hoda zaniaŭ pasadu vilenskaha hramadzianskaha hubiernatara.

U Vilni hubiernatar zacikaviŭsia miascovymi archivami. Jon uziaŭ toj samy Słucki śpis Statuta ź biblijateki Katalickaj duchoŭnaj akademii ŭ biskupa Kłanhieviča i doŭhi čas nie viartaŭ jaho, niahledziačy na šmatlikija napaminy i patrabavańni. Biskup tak i pamior u 1841 hodzie, nie dačakaŭšy knihi.

U tym ža 1841 hodzie Siamionaŭ dakładvaje ŭ Pieciarburh ministru ŭnutranych spraŭ pra «vybitnuju znachodku» — vyjaŭleny na staronkach Statuta ruskamoŭny vierš XVII stahodździa.

U svaim raparcie hubiernatar raskryvaje ideałahičnuju važnaść znachodki: vierš nibyta dakazvaje, što «ruskaja» mova (jakuju impierskija čynoŭniki śviadoma atajasamlivali sa starabiełaruskaj) u XVII stahodździ była ŭ Litvie nie tolki sudovaj, ale i hutarkovaj, panujučaj dla ŭsich žycharoŭ, niezaležna ad vieravyznańnia.

Kab zrabić znachodku jašče bolš pryvabnaj dla Pieciarburha, Siamionaŭ idzie na chitryki. U dakładzie jon piša, što vierš stvorany 22 žniŭnia 1622 hoda (choć u samim tekście staić 1621 hod). I choć z hodam čynoŭnik, chutčej za ŭsio, prosta pamyliŭsia, jon robić staŭku na mahiju inšych ličbaŭ — dnia i miesiaca.

Siamionaŭ padkreślivaje, što tekst napisany mienavita 22 žniŭnia — u toj samy dzień, kali adbyłasia karanacyja kirujučaha impieratara Mikałaja I (22 žniŭnia 1826 hoda). Hubiernatar padaje vierš caru jak «pradkazańnie budučaj słavy Rasii», zroblenaje bolš čym za 200 hadoŭ da hetaj padziei. Heta byŭ bliskučy ideałahičny chod, za jaki Siamionaŭ paźniej atrymaŭ manaršuju łasku i orden Śviatoj Hanny I stupieni.

Technična vykanać padrobku było nieskładana. U hubiernatara byŭ nieabmiežavany dostup da dakumienta z pustymi staronkami i čas. Vykarystoŭvajučy dastupnuju tady technałohiju litahrafii, falsifikatary zmahli skapijavać ahulnuju stylistyku sapraŭdnych nadpisaŭ Paškieviča i ŭpisać patrebny patryjatyčny tekst pobač ź imi (što i patłumačyła źmienu počyrku, zafiksavanuju paźniej litoŭskimi historykami).

Kab schavać ślady ŭmiašańnia, Siamionaŭ u svaich publikacyjach pačaŭ błytać pachodžańnie rukapisu, vydajučy Słucki śpis za niejki asobny «Vilenski». Sama ž kniha paśla ŭsich manipulacyj tak i nie viarnułasia ŭ Vilniu, asieła ŭ Pieciarburhu.

Tak što chrestamatyjny vierš «Polšča kvitniet łacinoju…» ź vialikaj imaviernaściu źjaŭlajecca vynikam litaraturnaj mistyfikacyi 1840‑ch hadoŭ, stvoranaj rasijskim čynoŭnikam, jaki takim čynam spadziavaŭsia lehitymizavać dałučeńnie ziamiel byłoha Vialikaha Kniastva Litoŭskaha da Rasijskaj Impieryi.

• 7
• 0
• 1
• 1
• 0
• 2
• 0
• 0