Iosif Apanski doŭha razhladaŭ nievialikuju fotakartku, vyniatuju padčas pieratrusu ŭ kvatery słuckaha aktyvista. Niekalki razoŭ pieraviarnuŭ jaje. Na advarocie — karotki darčy nadpis datavany 1923 hodam. Podpis pad im — Jakub Kołas, raskazvaje prajekt «Karona Vitaŭta».
Apanskamu było ŭsiaho dvaccać siem. Ale za jahonymi plačyma ŭžo imklivaja čekisckaja karjera ŭ Savieckaj Biełarusi. U 1920 hodzie jon, namieśnik načalnika Asobaha adździeła 16‑j armii, dušyć Słucki zbrojny čyn, jaki baraniŭ niezaležnaść Biełarusi. Jašče raniej čekisty sfabrykavali spravu i rasstralali biełaruskaha dziejača Fabijana Šantyra, kamisara nacyjanalnych spraŭ pieršaha savieckaha ŭrada Biełarusi.
Na dvary 22 kastryčnika 1925 hoda. Fotakartka, padoranaja na pamiać pra supolnuju pracu na biełarusaznaŭčych nastaŭnickich kursach u Słucku, u rukach i hałavie adnaho z kiraŭnikoŭ HPU pieratvarałasia ŭ pačatak vialikaj palityčnaj kampanii. Apanski daŭno šukaŭ prydatnuju nahodu ŭdaryć pa prabiełaruskich kamunistach i biełaruskaj intelihiencyi, jakaja ruchała palityku biełarusizacyi.
Pieršaje imia, pieršaja achviara kampanii, była na advarocie zdymka. Jakub Kołas.
Na Kołasa Apanski palavaŭ užo nie adzin hod. Jašče 28 śniežnia 1924 hoda, uvodziačy ŭ kurs spravy adnaho z novaprysłanych u Minsk z Maskvy balšavikoŭ, jon charaktaryzavaŭ Kołasa, Janku Kupału, Jazepa Losika i Źmitraka Biadulu jak «intelihient-šavinistaŭ», ludziej, što «ŭnosiać u litaraturu nastroi, nieprychilnyja revalucyi, a časami kontrrevalucyjnyja tendencyi». Pavodle Apanskaha, «Kołas i Losik najbolš ćviorda baroniać staryja pohlady na biełaruskaść».
Žachlivy, ale jašče nie taki biaźlitasny saviecki «navajaz». Dla viernaha čekista bijahrafii paeta było dastatkova. Jakub Kołas za biełaruskuju spravu adsiedzieŭ try hady jašče ŭ Rasijskaj impieryi. Pisaŭ dla «Našaj Nivy». Jahonym dziadźkam byŭ Jazep Losik — adzin ź inicyjataraŭ abviaščeńnia niezaležnaj Biełaruskaj Narodnaj Respubliki. Kołas pracavaŭ u Inbiełkulcie — adnym z hałoŭnych, na dumku HPU, «hniozdaŭ biełaruskaha nacyjanalizmu». A ŭletku 1924 hoda ŭ minskaj kvatery piśmieńnika nieadnarazova spyniaŭsia były vučań Ničypar Miacielski, ciapier aryštavany za raspaŭsiud biełaruskich prakłamacyj na Słuččynie.
24 kastryčnika 1925 hoda Iosif Apanski padpisvaje order na pieratrus u Jakuba Kołasa na vulicy Staražoŭskaj u Minsku, dom 1, kvatera 3. Miachami vynosiać rukapisy, natatki, karespandencyju, litaraturu.
Los skłaŭsia tak, što HPU padstupiłasia da Kołasa ŭ adzin z samych plonnych pieryjadaŭ jahonaha žyćcia. U 1925 hodzie ŭ časopisie «Połymia» vyjšła novaja redakcyja «Symona-muzyki» — adnoj z kultavych paem biełaruskaj litaratury. Kołas šmat razvažaje pra duchoŭnaje adradžeńnie naroda i budučyniu nacyi. U toj ža čas jon pracuje nad paleskim cykłam, jaki paźniej składzie asnovu tryłohii «Na rostaniach», publikuje pjesu «Zabastoŭščyki» i zakančvaje apovieść «Na prastorach žyćcia». Jakub Kołas byŭ nie prosta viadomym — jon byŭ u hety čas nadzvyčaj papularnym piśmieńnikam maładoj biełaruskaj nacyi, raskidanaj palityčnymi rašeńniami pa roznych kutkach Jeŭropy i śvietu.
Na nastupny dzień paśla pieratrusu paeta vyklikali na dopyt u HPU. «My viedajem usio, ciapier vaš los zaležyć ad taho, što vy nam skažacie», — u Minsku dziejničaje padpolnaja arhanizacyja, namiakajuć jamu, jakaja płanuje adarvać Biełaruś ad SSSR, i hetaj arhanizacyjaj kirujecie vy — Kołas.
Paet adkazvaŭ Apanskamu i načalniku sakretnaha adździeła HPU Ramizavu vielmi aściarožna.
Kołas uvieś čas padkreślivaŭ, što nie zajmajecca palitykaj, pry savieckaj uładzie nikoli nie ŭdzielničaŭ i nie ŭdzielničaje ŭ jakich-kolviek palityčnych arhanizacyjach. U pratakole dopytu Jakub Kołas paznačyŭ, što cikavicca tolki žyćciom, realnym stanoviščam biełaruskich pracoŭnych, bo heta nieabchodna jamu dla pracy nad novymi litaraturnymi tvorami. Kołas dobra razumieŭ, pierad kim siadzić.
— Pa spravie pradjaŭlenych mnie śledčych materyjałaŭ dy inšych dakumantaŭ, jakija pakazvajuć na toje, što ja staju na čale Mienskaj antysavieckaj arhanizacyi, mahu skazać, što siabram nijakich palityčnych arhanizacyjaŭ pry Savieckaj uładzie ja nie byŭ i nie źjaŭlajusia. Ja hetym absalutna nie cikaŭlusia… Ja ciapier cikaŭlusia novym ładam, kab vykarystać u litaratury. Z heta pryčyny viadu šyrokuju pierapisku i atrymlivaju materyjały.
Ale Apanskaha nie asabliva cikavili tłumačeńni paeta, jon užo vybudavaŭ svaju schiemu dziejańniaŭ. Paśla pieratrusu i dopytu Kołasa jaho čekisty stvarajuć novy dakład — «Dakład ab biełaruskaeseraŭskim šavinistyčnym ruchu».
Jahonaj metaj było nie tolki abhruntavać pieraśled asobnych biełaruskich dziejačaŭ. Apanski imknuŭsia pierakanać kiraŭnictva kamunistaŭ, što ŭ Biełarusi isnuje arhanizavany «nacyjanał-šavinistyčny» ruch. I patrebny rašučy ŭdar, i nanieści jaho treba pa ŭsioj palitycy biełarusizacyi i supracoŭnictvie savieckaj ułady sa staroj biełaruskaj intelihiencyjaj.
Adnak Maskva ŭžo mieła na Jakuba Kołasa inšyja płany. Savieckaj uładzie ŭ toj momant było vyhadniej nie pieraśledavać samaha viadomaha biełaruskaha piśmieńnika, a zrabić jaho simvałam svajoj nacyjanalnaj palityki.
Palityka biełarusizacyi jašče praciahvałasia. Pa pierymietry Savieckaj Biełarusi prablemy kamunistam stvarała aktyŭnaja palityčnaja biełaruskaja emihracyja. I Maskva imknułasia prademanstravać, što mienavita saviecki Minsk, a nie Vilnia, nie Zachodniaja Biełaruś, jość sapraŭdnym centram biełaruskaha dziaržaŭnaha i kulturnaha žyćcia. Jašče dziejničała palityčnaja amnistyja ŭdzielnikam antybalšavickich biełaruskich vystupleńniaŭ, abvieščanaja ŭ 1923 hodzie, savieckaja ŭłada aktyŭna zavablivała ŭ SSSR vymušanych palityčnych biełaruskich emihrantaŭ.
Savieckaj Biełarusi patrebny byli aŭtarytetnyja imiony — viadomyja tvorcy, jakim advodziłasia rola być dokazami nibyta svabodnaha nacyjanalnaha raźvićcia ŭ SSSR.
I ŭ kastryčniku 1926 hoda Jakubu Kołasu, jakoha voś tolki što ablapili jarłykami, prysvojvajuć zvańnie narodnaha paeta Biełarusi. Narodny paet byŭ patrebny savieckaj dziaržavie značna bolš, čym jašče adzin abvinavačany ŭ «nacyjanaliźmie».
Kołasu pryznačajuć pažyćciovuju piensiju, robiać vice-prezidentam Akademii navuk Biełarusi, deputatam parłamienta BSSR, uvodziać u kiraŭničyja orhany piśmieńnickich sajuzaŭ, a ŭ 1935 hodzie dazvalajuć vystupić ad Biełarusi na Suśvietnym kanhresie abarony kultury ŭ Paryžy.
Ale, kali palityčnaja nieabchodnaść demanstravać pośpiechi biełarusizacyi źnikła, viarnulisia i raniejšyja padazreńni. U 1930‑ia hady Jakuba Kołasa ŭžo adkryta abvinavacili ŭ «nacdemaŭščynie», prapahandzie idei biaskłasavaści biełaruskaj nacyi, idealizacyi chutaroŭ i kułactva, pierabolšvańni roli i značeńnia nacyjanalnaj intelihiencyi.
U 1930 hodzie Kołasa pasprabujuć źviazać sa sfabrykavanaj spravaj «Sajuz vyzvaleńnia Biełarusi», piatlu ŭłady asłabiać tolki paśla taho, jak stanie vidavočnym, što navat «čekisckija» dokazy vyhladajuć śmiešna. Ale represii zakranuli blizkich Jakuba Kołasa.
U lutym 1938 hoda supracoŭniki NKVD arhanizoŭvajuć čarhovy pieratrus u Kołasa — hetym razam šukajuć zbroju. U tym ža hodzie hałoŭny kamunist Savieckaj Biełarusi Pancielajmon Panamarenka dakładvaje Stalinu, što ŭ dačynieńni da Jakuba Kołasa majecca «31 pakazańnie», jon «biezusłovno podležit ariestu i sudu kak vrah naroda». I NKVD užo daŭno «zaprosił iz cientra sankciju na ariest Kupały i Kołasa, no sankcija poka nie dana».
I jaje nie budzie. Balšaviki vyrašyli pakinuć Kołasa žyvym i na svabodzie. A jon čas ad času budzie im nahadvać pra «biaźvinna represavanych», pra «palapšeńnie stanovišča biełaruskaj movy», pra abaviazak ministerstvaŭ «vieści rabotu pa-biełarusku».
Kołas usio svajo žyćcio pražyŭ faktyčna pamiž dziaržaŭnym pryznańniem i pastajannaj pahrozaj represij.
Ciapier čytajuć
Kolkaść achviar vybuchu ŭ maskoŭskim elitnym restaranie na jubilei hienierała, jaki kamandavaŭ nastupam na Kijeŭ ź Biełarusi ŭ 2022-m, vyrasła da piaci čałaviek44
Kamientary