Беларусы расказалі, як 20 дзён хадзілі па арктычнай глухмені. Цяпер там ёсць перавалы Васіля Быкава і Уладзіміра Караткевіча
Заплечнікі цяжэйшыя за 40 кілаграмаў, ледзяныя рэкі і 20 дзён амаль без сувязі са звычайным светам — у такіх умовах пяцёра беларускіх турыстаў адправіліся ў пешы паход па Шпіцбергене. Архіпелаг — адна з самых паўночных заселеных тэрыторый на Зямлі. Тым не менш, звычайна яе даследуюць менавіта ў зімовы перыяд, калі можна перамяшчацца на лыжах. Але нашы героі не спрабавалі шукаць «лёгкіх» шляхоў і прайшлі 250 кіламетраў пешшу. У такім фармаце ніхто не выпраўляўся тут у дарогу амаль 60 гадоў, піша «Анлайнер».
Архіпелаг Шпіцберген знаходзіцца ў Паўночным Ледавітым акіяне, прыкладна пасярэдзіне паміж мацерыковай Нарвегіяй і Паўночным полюсам. Тэрыторыя належыць Нарвегіі, але шэраг краін маюць права весці там гаспадарчую дзейнасць.
Каля 60% тэрыторыі архіпелага займаюць ахоўныя запаведнікі і нацыянальныя паркі. Усяго тут жыве крыху менш за 3 тысяч чалавек. Клімат арктычны, але за кошт Гальфстрыму больш мяккі. Зімой сярэдняя тэмпература — каля −20°C, а летам — у раёне +3…+6°C. Аднак з-за пастаянных штармавых вятроў адчуваецца значна халадней. Ападкаў выпадае вельмі мала. Зімой гэта сухі калючы снег, а летам — зацяжная імжа і шчыльныя туманы.
На Шпіцбергене ярка выяўлены палярны дзень (летам сонца не заходзіць за гарызонт некалькі месяцаў запар) і палярная ноч (зімой цемра доўжыцца з лістапада па люты).
«Адразу пасля пачатку паходу думалі: «А, гэта, аказваецца, вось так будзе 20 дзён запар?»
Усяго ў той самы паход у ліпені адправіліся пяцёра ўдзельнікаў. «Анлайнер» паразмаўляў з двума з іх: кіраўніком групы Валерыем і адным з удзельнікаў паходу Вадзімам.
Ідэя з'явілася ў Валерыя амаль 10 гадоў таму, калі ён пазнаёміўся з мінскімі турыстамі, якія хадзілі па Шпіцбергене на лыжах.
«Я не спецыялізуюся на лыжным турызме, мае кірункі — горны і пешаходны. Таму захацелася здзейсніць штосьці падобнае, але ўжо летам. Каманда збіралася некалькі гадоў. Былі спробы паехаць, але па розных абставінах не атрымлівалася. Асноўная прычына — візы: не ўсім удавалася іх хутка адкрыць».
Валерый — майстар спорту па спартыўным турызме: паходы для яго не толькі захапленне, але і праца. За плячыма — больш за сотню катэгарыйных паходаў (калі складанасць афіцыйна класіфікаваная). Аднак гэты, па яго словах, аказаўся самым працяглым і складаным.
Іншыя ўдзельнікі — аматары. Так, Вадзім прыйшоў у сур'ёзны турызм значна пазней. Спачатку былі паходы па Беларусі, потым на Эльбрус, Кіліманджара, а цяпер — Шпіцберген.
Пяцёрка канчаткова сабралася прыкладна за год да паездкі. Самаму маладому ўдзельніку было каля 20 гадоў, Валерыю — за 60.
«Каманда падбіралася па ўзроўні тэхнічнай, спартыўнай і фізічнай падрыхтоўкі. Але, напэўна, 50% — гэта псіхалагічная сумяшчальнасць. У такой вялікай экспедыцыі на 20 дзён найменшы канфлікт мог абарваць усё задуманае. Мы правяралі адзін аднаго: наколькі падыходзім, ці не будзе спрэчак. І ў гэтым плане ўсё прайшло як належыць».
Падрыхтоўка складалася не толькі з трэніровак на вынослівасць. Разам адпрацоўвалі практычныя навыкі.
«Трэба ўмець хутка паставіць палатку. У нас аднойчы наляцела пурга: снег з дажджом, моцны вецер. Усе павінны разумець, што рабіць у такіх абставінах, без лішніх слоў і тлумачэнняў. Тое ж самае, калі чалавек праваліўся ў шчыліну: важна, каб і ён ведаў, як дзейнічаць, і астатнія здолелі яго выцягнуць. Тым больш што ў рэальных умовах гэта адбываецца далёка не так камфортна, як на трэніроўцы», — тлумачыць Валерый.
На Шпіцберген дабіраліся праз Осла. Вадзім разам з яшчэ адным удзельнікам групы прыляцелі раней за астатніх. Спыніліся ў кемпінгу каля аэрапорта, а да Лонгйіра — сталіцы архіпелага — прагуляліся пешшу, выйшла каля 6 кіламетраў. Высветлілі, дзе купіць газ для гарэлак, і паспелі здзівіцца: замест бязлюднага краю свету іх сустрэла ажыўленае турыстычнае мястэчка.
«Там шмат пабудоў, гатэляў. Гэта і нядзіўна: турыстаў сапраўды велізарная колькасць. Па сутнасці, гэта самая даступная Арктыка. Пералёты параўнальна недарагія. Усе квіткі туды-назад з Беларусі абышліся мне ў $550 (каля 1640 рублёў). У самім горадзе цэны, вядома, нарвежскія. Затое ў кемпінгу можна размясціцца са сваёй палаткай і плаціць проста за начлег».
Кошт такой паслугі — каля 150 нарвежскіх крон (48 рублёў). Знайшоўся і незвычайны спосаб ашчадзіць: у кемпінгу ім прапанавалі выкупацца ў арктычнай вадзе — хлопцы пагадзіліся. Узнагародай стаў жэтон на бясплатны гарачы душ.
Купанне ў акіяне было ўсяго толькі лёгкай размінкай. «Кветачкі» пачаліся, калі каманда сабралася разам і ўпершыню падняла цалкам укамплектаваныя заплечнікі.
«Яны атрымаліся нечакана вялікімі. Вага кожнага — больш за 40 кілаграмаў. Надзявалі іх, затаіўшы дыханне. Было незразумела, як наш план увогуле магчыма рэалізаваць», — кажа Вадзім.
Валерый расказвае пра цяжкасці спакойна, амаль будзённа, але Вадзім у нейкі момант умешваецца: хай не складзецца ўражанне, быццам усё далося лёгка.
«Можна, я перадам уражанні астатніх удзельнікаў? Нам было вельмі цяжка. Валерый — чалавек вопытны, ён па-свойму, вельмі стойка гэта прайшоў. А мы ў першыя дні думалі: «А, гэта, аказваецца, вось так будзе 20 дзён запар? Вось яно як, так?»
«У +5 больш за кіламетр ішлі па ручаях і рэках у адной бялізне»
План выглядаў так: каля 300 кіламетраў, 18 хадавых дзён і два дні для адпачынку. Усяго нашы героі пераадолелі 32 перавалы. У 27 пунктах яны былі першапраходцамі. Звычайна збіраліся праходзіць па 10—15 кіламетраў — на справе надвор'е магло скараціць пераход да 7—8, так што потым даводзілася кампенсаваць 25 за раз. Адразу трэба забегчы наперад: першапачатковы план удалося выканаць прыкладна на 70%.
Тэмпература падчас паходу трымалася прыкладна паміж +5 і +15 — для Шпіцбергена гэта вельмі цёпла. Але моцны вецер рэгулярна змяняў гэтыя адчуванні. Затое перавагі даваў палярны дзень: не трэба было паспяваць уладкавацца на начлег абавязкова да заходу сонца.
«Аднойчы мы падняліся на перавал і вырашылі пераначаваць, каб спусціцца ўжо раніцай. Прачынаемся — а пад намі аблокі. Наогул не відаць, куды ісці, дзе абрыў. Да 15‑й гадзіны чакалі, потым гадзіну збіраліся, у выніку толькі апоўначы прыйшлі на месца наступнай стаянкі. Светла круглыя суткі — гэта шыкоўныя магчымасці для планавання пераходаў», — тлумачыць Валерый.
Да дажджоў і штармавых вятроў рыхтаваліся загадзя. Па ацэнцы кіраўніка, сапраўды моцны вецер быў прыкладна пяць дзён — і ён лічыць гэта сапраўдным падарункам.
Вадзім таксама чакаў горшага:
«Валерый заўсёды без прыкрас і ўтойванняў казаў, з чым мы сустрэнемся. Мы рыхтаваліся да большай колькасці дажджоў. Такі багаты імжысты дождж быў толькі адзін дзень, а далей надвор'е дазволіла прасохнуць. Першая мая думка, калі прыляцелі: «Як жа тут холадна. Напэўна, дарма не ўзяў яшчэ пару кофтаў». Але потым выбліснула сонца, і мы зразумелі, што ўсё не так страшна».
Як ужо згадвалася, на Шпіцбергене жыве каля 3 тысяч чалавек. Населеных пунктаў усяго некалькі, так што значную частку дарогі турысты былі ў татальнай ізаляцыі. На дзясяткі кіламетраў вакол не было больш ніводнай жывой душы.
Прыкладна такая ж колькасць, як людзей (а па некаторых падліках нават больш), на Шпіцбергене белых мядзведзяў. Так што без абароны выправіцца ў паход нельга. Наша група, напрыклад, несла з сабой выдадзены карабін 1940‑х гадоў. Скарыстацца ім, на шчасце, не давялося.
Валерый кажа: прыкметы, што мядзведзь дзесьці паблізу, адзін раз заўважыў, але пастараўся не прыцягваць да гэтага ўвагу. У цэлым маршрут пракладаў так, каб як мага радзей выходзіць да ўзбярэжжа — менавіта там белыя мядзведзі здабываюць сабе ежу.
Значна больш клопату прынеслі рэкі.
«Прыходзіш туды, дзе планаваў пераправу, і разумееш: перасякаць вельмі небяспечна, занадта высокая рызыка, што знясе цячэннем. Потым усім сушыцца, не дай бог нехта захварэе…»
Некаторыя рэкі аказаліся зусім не такімі, да якіх усе прывыклі дома: замест цвёрдых берагоў — лёд. Па словах Валерыя, адна з іх была каля 50 метраў шырынёй. Зачапіцца ў выпадку падзення практычна няма за што.
«Я падышоў, тыцнуў палкай — і ўжо каля берага не дастаў да дна. Небяспечна, вядома, але і цікава. Рэкі мяняюць усе твае планы: як ні пабудуй маршрут, даводзіцца шукаць броды ці абыходы. Лодку праз дзясятак перавалаў ніхто з сабой не цягае».
Там, дзе пераправа была магчымая, заходзілі проста ў ваду.
«На адным з участкаў больш за кіламетр ішлі проста ў бялізне пры тэмпературы +5. Колькі там ручаёў пераадолелі, не ведаю. Толькі перапраў, дзе шырыня больш за 10 метраў, было тры».
На 14‑ты дзень дарогу перакрыла новая перашкода — разарваны трэшчынамі ледавік. З перавала было добра відаць пункт, куды трэба трапіць. Адлегласць — прыкладна 7 кіламетраў. Толькі прайсці яго напрасткі аказалася немагчыма.
«Выглядала гэта літаральна як лабірынт: 500 метраў улева, 2 кіламетры ўправа і гэтак далей. Мы ўсё ж паспрабавалі прайсці там, трэба было пастаянна страхаваць адзін аднаго. За некалькі гадзін пераадолелі менш за кіламетр. Так што гэтыя 7 кіламетраў маглі б ісці дні з тры. Таму ад пачатковага плана давялося адмовіцца».
Для Валерыя менавіта гэты паварот стаў самым цяжкім момантам. Не фізічна — псіхалагічна: маршрут рыхтаваў загадзя, пазначаў мэты, а на месцы давялося адмовіцца ад часткі задуманага і шукаць іншы шлях.
«Мы параіліся, узважылі ўсе за і супраць: альбо прайсці ўвесь маршрут, ставячы каманду пад рызыку, — альбо пераарыентавацца. Разарваны ледавік рухаецца. Мы маглі паставіць палатку на ноч, а раніцай проста пад намі аказалася б трэшчына. Мне было непрыемна прымаць такое рашэнне. Але хлопцы пагадзіліся, і мы яго абышлі».
Сам кіраўнік за паход паспеў адзін раз праваліцца ў трэшчыну — па пояс. Расказвае пра гэта як пра нязначную дробязь. Але павялічваць рызыкі дзеля лініі на карце не стаў.
Гісторыя з ледавіком не адпускала яго і пасля вяртання. Валерый зноў адкрыў спадарожнікавыя здымкі: чаму пры падрыхтоўцы не заўважыў разрываў? Паводле яго тлумачэння, выкарыстаныя выявы былі зімовымі, снег хаваў трэшчыны. Агульныя фатаграфіі з верталёта таксама не давалі патрэбных дэталяў.
Вадзім глядзіць на тое, што здарылася, інакш:
«А мне якраз спадабалася. Калі трапляеш у абстаноўку часовай нявызначанасці… Зразумела, што агульныя рашэнні прымаў Валерый. Але мне здаецца, было крута, што мы сутыкнуліся з вялікай цяжкасцю і пераадолелі яе».
«Мы жылі ад днёўкі да днёўкі»
У іх удакладнілі: а як увогуле выглядаў расклад дня? Хадавы дзень мог расцягнуцца на 10 гадзін, але бесперапыннага маршу не было: 40—50 хвілін руху, потым 10—15 хвілін адпачынку. У сярэдзіне дня — гадзінны прывал на абед. Трымаліся ў межах бачнасці адзін ад аднаго: дапамога магла спатрэбіцца не толькі на ледавіку, але і ў тундры, дзе ўдзельнікі грузлі ў балоце.
«Ва ўсіх стома назапашвалася па-рознаму. У нас было дзве днёўкі: стаялі на месцы, адпачывалі, маглі нешта памыць, падшыць — і фізічна адпачываць, і псіхалагічна. Мы жылі ад днёўкі да днёўкі. Вельмі чакалі гэтых дзён, — кажа Вадзім. — Вядома, агульная стома з'яўлялася, ужо хацелася дадому. Але не было такога пікавага пункту, калі думаеш: ну ўсё, да пабачэння».
Ежу неслі на сабе. Асноўная раскладка — каля 600 грамаў на чалавека ў суткі. Прадукты выбіралі лёгкія: крупы, сушанае мяса замест тушонкі. Былі сыр, каўбаса, а любімыя перакусы кожны дадаваў сам.
«Часам Валерый радаваў нас шакаладам. Мы адчувалі сябе як школьнікі — такімі шчаслівымі», — усміхаецца Вадзім.
Большую частку дарогі звычайнай сувязі не было. Блізкім праз пэўныя прамежкі адпраўлялі паведамленні са спадарожнікавага тэлефона. Так што вечарамі ў сацсетках ніхто не завісаў. Пасля пераходу трэба было ўладкаваць лагер, прыгатаваць ежу, вымыць посуд, прывесці ў парадак рэчы. Нават на размовы часу заставалася не так шмат.
«Па вечарах мы рамантычна ляжалі ў палатках, размаўлялі, дзяліліся патаемным. Хтосьці пісаў дзённік», — расказвае Вадзім.
Цяпер крыху пра побыт. А што наконт гігіенічных працэдур? Мыліся, калі дазвалялі ўмовы: дапамагалі вільготныя сурвэткі, а ў сонечнае надвор'е можна было хутка прывесці сябе ў парадак каля вадаёма. З пабытовым камфортам усё было зразумела загадзя. З прыгажосцю атрымалася наадварот: Вадзім чакаў ад Шпіцбергена меншага.
«Калі ляцеў самалётак, зверху ўсё здавалася даволі аднастайным. Я баяўся, што будзе шэра, непрыглядна і абсалютна аднолькава. Але калі мы сталі перамяшчацца пешшу, ландшафт рэгулярна мяняўся: дзесьці кучы камянёў, дзесьці балоцістая прыгожая зеляніна, дзесьці ледавіковая рака. Усё выглядала ўзрушліва. Нават у паўночных аленяў вочы былі нейкімі неверагоднымі».
Асабліва запомніўся велізарны купалападобны ледавік. Вадзіму ён нагадаў паверхню планеты, убачаную збоку.
«Было адчуванне, што глядзіш на Зямлю, толькі ўсю белую. І велізарнае ўражанне зрабіў ледавік, які зламаў нашы планы: пакурожаны, велізарны, велічны. Прыемна назіраць за такой прыродай з вышыні — яшчэ і з адчуваннем, што жыўцом гэта бачылі ўсяго некалькі чалавек, а можа, увогуле ніхто».
Для Валерыя, які ўжо бываў у Запаляр'і, галоўным уражаннем сталі кантрасты.
«Я бываў на Палярным Урале, у Хібінах. Але Шпіцберген — гэта спалучэнне тундры і ледавікоў. Вышыні быццам зусім невялікія: мы нават на тысячу метраў не падняліся. Але якія віды! Толькі што быў у зялёнай тундры — і тут жа падымаешся на ледавік. Гэтая кантраснасць і адносная даступнасць вельмі ўражваюць».
У пахода была цалкам канкрэтная даследчая мэта: апісаць шлях, сабраць каардынаты і фатаграфіі, каб наступным групам было лягчэй рыхтавацца. Па словах Валерыя, апошні афіцыйны летні паход па Шпіцбергене, які заняў больш за два тыдні, быў праведзены ў 1969 годзе. Так што на многіх лакацыях літаральна не ступала нага чалавека.
Скарыстаўшыся з сітуацыі, некаторым перавалам удзельнікі вырашылі даць беларускія назвы. Адзін назвалі Мінскім: менавіта на ім яны правялі дзве ночы і пабудавалі магутную сценку ад ветру. Яшчэ прысвяцілі назвы беларускім дзеячам культуры — напрыклад, Янку Купалу, Якубу Коласу, Францыску Скарыну, Васілю Быкаву, Уладзіміру Караткевічу і Максіму Багдановічу. Усяго было названа 32 перавалы. Гэтыя назвы ўключаць у турыстычную справаздачу, а потым будуць выкарыстоўваць і іншыя турысты.
«Мэтай было разведаць мясцовасць. Магчыма, я і сам у наступным годзе пайду, толькі зраблю паход карацейшым.Там, вядома, страшна, але не настолькі, каб не хадзіць. Усё магчыма», — лічыць кіраўнік.
Да фінішу заплечнікі палягчэлі прыкладна да 25—27 кілаграмаў. Апошнія дні, нягледзячы на стому, усім падаліся прасцейшымі: адлегласці, на якія спачатку ішоў цэлы дзень, цяпер даваліся прыкметна хутчэй.
Дарэчы, вагу страцілі не толькі заплечнікі, але і самі ўдзельнікі паходу. Напрыклад, і Вадзім, і Валерый сярод ледавікоў пакінулі па 7 кіло кожны.
«Нават калі было цяжка, мы стараліся жартаваць. Гэта вельмі моцна разраджала абстаноўку. Усе людзі неканфліктныя, гэта адчувалася. Калі дзесьці ўзнікала напружанне, яно хутка сыходзіла на нішто, прычым не дзякуючы асобным удзельнікам, а дзякуючы ўсім», — тлумачыць Вадзім.
Пры гэтым за дэмакратычнымі размовамі стаяла цалкам акрэсленае правіла: апошняе слова — за кіраўніком.
«За час паходу ўзнікае шмат ідэй: хочацца падняцца туды, паспрабаваць гэта, адысці куды-небудзь. Але рашэнне Валерыя — закон, мы заўсёды гэта разумелі. Маглі прапаноўваць, але канчатковае рашэнне было за ім».
Пасля паходу ўсе пачалі марыць не пра новыя паходы, а пра самы просты адпачынак. Адзін з удзельнікаў практычна адразу ж адправіўся з дзецьмі на мора і ўпершыню ў жыцці пагадзіўся на расслабляльны all inclusive.
«Ён потым шчыра радаваўся гэтаму ў чаце. Магчыма, мы больш не ўбачым яго ў паходах, — жартуе Вадзім. — Я таксама думаў пра цёплае месца і нядаўна туды з'ездзіў. Але паходы і не варта ўспрымаць як адпачынак. У іх іншая мэта: мы ўсе паверылі ў сябе. Не ў наступным месяцы, вядома, але крыху пазней мы абавязкова зробім яшчэ што-небудзь крутое».
Цяпер чытаюць
Замест парэшткаў Вітаўта за сцяной Віленскай катэдры знайшлі толькі кучу камянёў. Але ўлады Літвы гатовыя выдаткаваць на працяг пошукаў яшчэ 1,5 мільёна еўра3232
Каментары