Pierapachavajem Ivana Łuckieviča? Ci prynamsi dakładna vyznačym miesca jaho pachavańnia?
Historyja Ivana Łuckieviča — heta historyja taho, jak adzin čałaviek moža zrušyć haru. Adnačasova heta i napamin pra toje, jakaja heta asałoda — słužyć biełaruskaj spravie i raspaŭsiudžvać biełaruskaść. Apošniaj jaho maraj było viartańnie ŭ Vilniu.
Hierojem novaha vypusku jutub-prajekta SercaEuropy staŭ Ivan Łuckievič — adzin z zasnavalnikaŭ pieršaj lehalnaj biełaruskaj haziety «Naša dola» i pieršaj «Našaj Nivy», inicyjatar stvareńnia pieršaha biełaruskaha muzieja i pieršaj biełaruskaj himnazii, a taksama adzin ź dziejačaŭ, jakija stajali la vytokaŭ Biełaruskaj Narodnaj Respubliki.
Ivan Łuckievič naradziŭsia 9 červienia 1881 hoda ŭ Šaŭlach (siońniašni litoŭski Šaŭlaj) u siamji byłoha vajskoŭca-čyhunačnika. Z-za słužby baćki siamja časta pierajazdžała, tamu jon vučyŭsia i ŭ Libavie, i ŭ Minsku, dzie byŭ nabyty dom.
Ź dziacinstva jon byŭ znajomy z tvorčaściu Vincenta Dunina-Marcinkieviča, ź jakim siabravaŭ jaho baćka, Łuckievič rana ŭśviadomiŭ siabie biełarusam i imknuŭsia, kab heta razumieńnie pryjšło i da inšych. Užo ŭ 1897 hodzie razam z bratam Antonam jon stvaryŭ u himnazii hurtok, jaki vychoŭvaŭ biełaruskuju nacyjanalnuju śviadomaść.
U toj ža čas junak paznajomiŭsia z Kazimiram Rafałam Kastravickim (jaki stanie viadomym pad psieŭdanimam Karuś Kahaniec) i budučym archieołaham Hienrykam Taturam. Apošni raskazaŭ Ivanu «sakret», što ŭ hłybini biełaruskaj ziamli bahata skarbaŭ, jakija tolki i čakajuć, kab ich znajści. Paźniej Łuckievič pačaŭ źbirać staražytnyja artefakty i vykarystoŭvaŭ ich na karyść biełaruskaj kultury.
Fatalny aryšt paśla demanstracyi ŭ Pieciarburhu
Ivan Łuckievič byŭ adnym z najbolš adukavanych pradstaŭnikoŭ maładoha biełaruskaha ruchu. Jon skončyŭ jurydyčny fakultet Pieciarburhskaha ŭniviersiteta, archieałahičny instytut i praciahvaŭ navučańnie ŭ Vienie, dzie naładziŭ suviazi z pradstaŭnikami ŭkrainskaha nacyjanalnaha ruchu.
U Pieciarburhu Ivan zachapiŭsia revalucyjnymi idejami i paśla adnoj z demanstracyj trapiŭ u turmu «Krasty», dzie pravioŭ čatyry miesiacy i zachvareŭ na suchoty — chvarobu, jakaja praz 16 hadoŭ pryviadzie da jaho śmierci. Paśla vyzvaleńnia jon udzielničaŭ u stvareńni Biełaruskaj revalucyjnaj hramady, ale chutka pryjšoŭ da vysnovy, što pačynać treba z aśviety i kulturnaj pracy.
Padčas revalucyi 1905—1907 hadoŭ, znachodziačysia na nielehalnym stanoviščy, razam z bratam Antonam jon zasnavaŭ pieršuju lehalnuju biełaruskuju hazietu «Naša dola» (paśla niaŭdałaj sproby z «Svabodaj»). Niahledziačy na kanfiskacyju nakładu, braty nie spynilisia i zasnavali «Našu Nivu».
Łuckievič šmat jeździŭ pa Biełarusi, stvaraŭ sietku karespandentaŭ, źbiraŭ antykvaryjat i pierapradavaŭ jaho, a na atrymanyja srodki (kala 40 tysiač rubloŭ) utrymlivaŭ hazietu, a taksama padtrymlivaŭ maładych aŭtaraŭ, siarod jakich Janka Kupała, Jakub Kołas, Maksim Bahdanovič.
Jak adznačaje historyk Vasil Hierasimčyk, Ivan Łuckievič prytrymlivaŭsia pierakanańnia, što navat małyja kroki majuć značeńnie i što pracavać na biełaruskuju spravu treba pry luboj uładzie.
Padčas Pieršaj suśvietnaj vajny dziejnaść na karyść biełaruščyny stała jašče bolš paśpiachovaj. Ivan staŭ adnym z arhanizataraŭ Tavarystva dapamohi biežancam, što pašyryła biełaruski ruch za miežy krainy i padrychtavała hlebu dla abviaščeńnia BNR.
Niahledziačy na ciažkuju chvarobu, napiaredadni 25 sakavika 1918 hoda Łuckievič pryjechaŭ u Minsk i ŭdzielničaŭ u pieramovach, jakija pryviali da abviaščeńnia niezaležnaści Biełaruskaj Narodnaj Respubliki.
Paśla viartańnia ŭ Vilniu jon užo nie moh chadzić i zastavaŭsia prykuty da łožka. U krasaviku 1919 hoda, kali horad zaniali balšaviki, jany pryjšli i da jaho, ale, ubačyŭšy jahony ciažki stan, nie aryštavali.
Apošniaja pajezdka
Paśla prychodu palakaŭ naračonaja Łuckieviča Juljana Menkie — pradstaŭnica viadomaha vilenskaha niamieckaha rodu pradprymalnikaŭ — uhavaryła jaho pajechać na lačeńnie ŭ Zakapanaje razam ź jaje siastroj Lalaj, jakaja taksama chvareła na suchoty.
Padrychtoŭka zaniała niekalki miesiacaŭ, i 16 červienia 1919 hoda ciažkachvoraha Łuckieviča biełaruski aktyvist Jan Čarapuk (Zmahar) pieranios u aŭtamabil, jaki dastaviŭ jaho ź Vilni da Lidy, adkul jany pajechali ciahnikom u Varšavu.
U Varšavie Łuckievič i jaho spadarožniki sutyknulisia ź niečakanaj prablemaj: niahledziačy na najaŭnaść Biełaruskaha kamiteta i aktyvistaŭ, im nie zdoleli znajści žyllo. U vyniku dapamoh znajomy habrej-furman, jaki ŭładkavaŭ Łuckieviča ŭ nievialiki hatel.
Tam jon niekalki dzion čakaŭ biełarusaŭ, spadziejučysia na sustreču, ale pryjšoŭ tolki Branisłaŭ Taraškievič, jaki paźniej pryvioŭ da jaho znajomych palakaŭ. Jašče pierad adjezdam ź Vilni lekar papiaredziŭ Juljanu Menkie, što hetaja daroha dla Łuckieviča — u adzin kaniec.
21 červienia ŭ 20:30 Łuckievič razam z supravadžeńniem vyjechaŭ z Varšavy ŭ Zakapanaje; Čarapuk damohsia dla jaho asobnaha kupe. Na nastupny dzień jany prybyli na miesca. U Zakapanym Łuckievič na niejki čas adčuŭ palapšeńnie i pryliŭ sił, źjaviłasia nadzieja, što jon zmoža papravicca i viarnucca ŭ Vilniu, kab praciahnuć biełaruskuju spravu — tym bolš što jaho brat Anton u hety čas u Paryžy na mirnaj kanfierencyi damahaŭsia mižnarodnaha pryznańnia Biełaruskaj Narodnaj Respubliki.
Apošnija dva miesiacy Łuckievič pravioŭ u sanatoryi Dłuskaha ŭ Kaścielisku. Mienavita siudy pa prośbie Lali Menkie pryjazdžaje 13 žniŭnia jaje siastra Juljana, naračonaja Ivana. Pa darozie ź Vilni jana zajechała ŭ Varšavu, kab paviedamić dziejačam Biełaruskaha kamiteta pra jaho krytyčny stan i zaklikać ich pryjechać na pachavańnie.
Sustreča ź Juljanaj była kranalnaj: Łuckievič zrabiŭ joj prapanovu i vykazaŭ nadzieju, što paśla viartańnia ŭ Vilniu jany zmohuć ažanicca — ale hetamu nie nakanavana było ździejśnicca.
20 žniŭnia ŭviečary Ivan Łuckievič pamior. Jaho apošnija słovy, źviernutyja da Juljany, byli: «Ty dobraja». Juljana zaniałasia arhanizacyjaj pachavańnia razam z ukraincami Michałam i Astapam, jakija taksama lačylisia ŭ sanatoryi.
Jak paźniej pisała Juljana ŭ svaich uspaminach, Ivana Łuckieviča pachavali 23 žniŭnia ŭ Zakapanym na Novych mohiłkach pa vulicy Navatarskaj — u čakańni biełarusaŭ, u tym liku brata Antona, ale nichto ź ich tak i nie zdoleŭ dajechać.
Jašče pry žyćci Ivan Łuckievič maryŭ być pachavanym u Vilni, adnak hetaje žadańnie nie było vykanana: płanam pierapachavańnia pieraškodziła polska-savieckaja vajna.
Los pamiaci
Niahledziačy na značnaść postaci Łuckieviča, praź vichury vajny jaho mahiła ŭ Zakapanym nie była naležnym čynam ušanavanaja: pomnik tam tak i nie pastavili, choć pra heta pisali i takija namiery isnavali.
Padčas Druhoj suśvietnaj vajny mahiła była paškodžanaja, ale praisnavała da 1963 hoda. Paśla jana źnikła — na jaje miescy zrabili inšaje pachavańnie, bo za mahiłu nie było kamu zapłacić: svajaki byli adrezanyja savieckaj miažoj.
U 1972 hodzie Marjan Pieciukievič, treci kiraŭnik biełaruskaha muzieja ŭ Vilni, adšukaŭ miesca pachavańnia i vyznačyŭ, što na im užo znachodzicca mahiła siamji Zialinskich.
Tolki ŭ 1991 hodzie Aleh Łatyšonak znajšoŭ dakumienty pra pachavańnie Łuckieviča, choć biez dakładnaha paznačeńnia miesca. Jon uziaŭ žmieniu ziamli ź mierkavanaha miesca i pieravioz jaje ŭ Vilniu.
18 maja na mohiłkach Rosy ŭ Vilni adbyłosia simvaličnaje pachavańnie — biez pareštkaŭ, tolki z hetaj ziamloj — u prysutnaści biełarusaŭ z Hrodna, Połacka, Minska i inšych haradoŭ, a taksama vilenskich biełarusaŭ. A ŭ 1993 hodzie na hetym miescy byŭ ustalavany pomnik Ivanu i Antonu Łuckievičam — faktyčna kienataf.
U 2021 hodzie biełaruskija aktyvisty naviedali Zakapanaje i zmahli vyznačyć miesca, dzie pachavana siamja Zialinskich. Vyśvietliłasia, što ŭ 2015—2016 hadach na tym samym učastku źjaviłasia ŭžo treciaje pachavańnie. Takim čynam, pareštki Ivana Łuckieviča siońnia znachodziacca pad dźviuma paźniejšymi mahiłami.
Tearetyčna tam možna było b ustalavać chacia b simvaličny znak u jaho pamiać abo navat pravieści ekshumacyju. Adnak dla hetaha nieabchodnaja poŭnaja ŭpeŭnienaść, što mienavita ŭ hetym miescy spačyvaje Łuckievič.
Dadatkovaj padkazkaj mohuć być susiednija pachavańni: pobač znachodziacca mahiły ludziej, pachavanych u 1920 hodzie — Ludvika Bachnakieviča (1861—1920), uradženca Minska Ramualda Sabatkoŭskaha (1885—1920) i mastaka Uładzimira Błockaha (1885—1920). Kali b udałosia znajści staryja fotazdymki hetych mahił abo samo pachavańnie Łuckieviča da 1963 hoda, heta mahło b stać dokazam dla mahčymaj ekshumacyi.
Pakul ža situacyja zastajecca paradaksalnaj: Ivan Łuckievič nie maje navat zhadki na miescy svajho pachavańnia. I tamu było b važna, kab biełarusy, jakija pryjazdžajuć u Zakapanaje, naviedvali nie tolki «Marskoje voka», ale i hety ŭčastak na mohiłkach pa vulicy Navatarskaj (kvadrat K6/10/9), dzie, imavierna, jon i spačyvaje.
Ciapier čytajuć
Śpiecsłužby atrymali dostup da pierapiski ŭ Signal, choć sama prahrama ŭžo była vydalenaja. Toje samaje mahło być i z TH. Jak tak i jak zaścierahčysia?22
Kamientary