Źjaviŭsia jašče adzin jutub-kanał pra biełaruskuju historyju. Pačali z «Palavańnia na cara»

Nievysokaha rostu, šaten z kučaravaj hałavoj, jon mieŭ asablivaść — krychu nie vyhavorvaŭ litaru «ł». Za rachmany i strymany charaktar jašče ŭ himnazii jon atrymaŭ mianušku Kocik. Sam jon nazyvaŭ siabie lićvinam i staŭ adnym z zasnavalnikaŭ biełaruskaj frakcyi ŭ składzie rasijskaj revalucyjnaj arhanizacyi «Narodnaja vola», raskazvaje historyk Vasil Hierasimčyk.

Voś poŭnaje videa vypusku, nižej my koratka jaho pierakažam.

Pachodžańnie i stanaŭleńnie Ihnata Hryniavickaha

Ihnat naradziŭsia ŭ 1856 hodzie ŭ siamji źbiadniełaha šlachcica. Jaho baćka byŭ vymušany arandavać majontak Basin u Babrujskim paviecie Minskaj hubierni — mienavita tam i prajšło malenstva budučaha revalucyjaniera.

Paśla zakančeńnia paŭstańnia 1863—1864 hadoŭ siamja viarnułasia ŭ svoj rodavy majontak Vialikija Hryniavičy na Bielščynie, na samym zachadzie etničnaj biełaruskaj terytoryi. Situacyja była paradaksalnaj: vałodajučy ŭłasnaj ziamloj, baćka Hryniavickaha doŭhi čas byŭ vymušany pracavać arandataram u inšych, kab prakarmić siamju.

Ihnat skončyŭ Biełastockuju himnaziju jak najlepšy vučań. Pierad im adkryvalisia vydatnyja pierśpiektyvy: jon pajechaŭ u Pieciarburh i pastupiŭ na miechaničny fakultet Technałahičnaha instytuta. Prafiesija inžyniera ŭ tyja časy była klučom da elity Rasijskaj Impieryi, ale Hryniavicki abraŭ inšy šlach.

Čamu Ihnat Hryniavicki radykalizavaŭsia

U 1875 hodzie, kali Ihnat pačaŭ vučobu, siarod staličnaj moładzi nabirała moc «chadžeńnie ŭ narod». Tysiačy studentaŭ, rasčaravanych rasijskaj sistemaj, jechali ŭ vioski, kab pracavać ź sialanami i tłumačyć im niespraviadlivaść tahačasnaha ładu. Jany kazali pra toje, jak car padmanuŭ narod padčas reformy, prymusiŭšy płacić za ziamlu ŭtraja bolš za jaje košt. Adnak sialanie, jakija śviata vieryli ŭ «cara-baciuchnu», nie słuchali ahitataraŭ i časta sami zdavali «buntaroŭ» palicyi.

Pravał «chadžeńnia ŭ narod» i zhortvańnie dziaržaŭnych reformaŭ pryviali da radykalizacyi tych, chto chacieŭ bolš spraviadlivaści i svabody. U 1879 hodzie arhanizacyja «Ziamla i vola» raspałasia, i ź jaje vyłučyłasia «Narodnaja vola», da jakoj dałučyŭsia i Ihnat Hryniavicki. Naradavolcy vieryli, što pierachodu krainy da demakratyi možna dabicca, uźniaŭšy sialan na paŭstańnie, i vieryli, što impulsam da hetaha moža stać zabojstva cara.

Niekalki sprobaŭ byli biespaśpiachovymi. 5 lutaha 1880 hoda rabočy Chałturyn uzarvaŭ stałovuju ŭ Zimnim pałacy, ale carskaja siamja ŭratavałasia, bo spaźniłasia na abied. Praz dva tydni ŭradženiec Słucka Ipalit Mładziecki sprabavaŭ zabić Michaiła Łarys-Mielikava — čałavieka, jakoha Alaksandr II faktyčna nadzialiŭ dyktatarskimi paŭnamoctvami z metaju zadušeńnia revalucyjnych pamknieńniaŭ moładzi Rasijskaj impieryi. Zamach Mładzieckaha pravaliŭsia, jaho pakarali śmierciu.

U 1880 hodzie Hryniavicki razam z paplečnikami pačaŭ vydavać nielehalnuju «Rabočuju hazietu». Adzin ź jaje numaroŭ byŭ pryśviečany pamiaci pakaranaha Alaksandra Kviatkoŭskaha, taksama ŭradženca Biełarusi i adnaho ź ideołahaŭ zamachu na cara. Hryniavicki tady pisaŭ:

«Niaŭžo my budziem maŭčać pierad svaimi katami? Nie, inačaj kroŭ hetych pakutnikaŭ za narodnaje ščaście ŭpadzie na našy hałovy».

Pavialičyć

Fatalny płan

Padrychtoŭkaj zamachu na impieratara zajmalisia Andrej Žalabaŭ i Sofja Piaroŭskaja. Płan praduhledžvaŭ niekalki varyjantaŭ. Pieršy — zakłaści dynamit pad darohu, pa jakoj pavinien byŭ prajechać car. Druhi — ździejśnić napad z dapamohaj bombaŭ, jakija pavinna była vykarystać hrupa z čatyroch čałaviek. Isnavaŭ i treci scenar: u vypadku niaŭdałaha vybuchu Žalabaŭ mierkavaŭ zabić impieratara, skarystaŭšysia panikaj i chaosam.

Kali Žalabava aryštavali za niekalki dzion da akcyi, hrupa Piaroŭskaj vyrašyła nie adstupać.

1 sakavika 1881 hoda Alaksandr II viartaŭsia z manieža ŭ Zimovy pałac. Na maršrucie jaho čakali terarysty. Pieršuju bombu kinuŭ Mikałaj Rysakoŭ, ale jana tolki paškodziła karetu i paraniła kazakoŭ supravadžeńnia. Impieratar zrabiŭ fatalnuju pamyłku: zamiest taho, kab nieadkładna źjechać ź miesca zdareńnia, jon vyjšaŭ z karety, kab pahladzieć na toje, što adbyłosia.

Na pytańnie, ci ŭsio ź im dobra, car adkazaŭ: «Dziakuj Bohu, ja acaleŭ». Rysakoŭ ža złosna kinuŭ: «Naŭrad ci heta dziakuj bohu».

U hety momant Ihnat Hryniavicki nabliziŭsia da impieratara na adlehłaść paŭtara mietra. Razdaŭsia druhi vybuch, jašče macniejšy za pieršy. Ihnata Hryniavickaha razam z Alaksandram II kinuła ŭ roznyja baki. Abodva atrymali śmiarotnyja ranieńni.

Car pamior za niekalki hadzin. Hryniavicki pieražyŭ jaho na siem hadzin. Pierad śmierciu jon nienadoŭha pryjšoŭ u prytomnaść, ale na pytańnie śledčaha pra imia adkazaŭ tolki: «Nie viedaju». Heta byli jaho apošnija słovy.

Ceły miesiac jaho asoba zastavałasia tajamnicaj. Jaho viedali jak Jelnikava, a taksama pad mianuškaj Kocik. Piaciora ŭdzielnikaŭ zamachu na cara Alaksandra II byli asudžanyja na śmierć i pakaranyja.

Pavialičyć

Hałavu Ihnata Hryniavickaha adrezali i vystavili ŭ palicejskaj kamiendatury, kab kožny moh pahladzieć na toje, što nakanavana carazabojcam. Ale bolšaść z tych, chto prachodziŭ pobač, hledziačy na tvar Ihnata Hryniavickaha, bačyli tolki adno: navat vaładara vialikaj impieryi možna zabić — jon usiaho tolki čałaviek.

Ci byŭ sens u samaachviaravańni Ihnata Hryniavickaha?

Ihnat Hryniavicki pamior, ale jaho ŭčynak natchniŭ na radykalnyja dziejańni inšych ludziej. Naprykład, u 1887 hodzie, u toj ža dzień 1 sakavika, supołka maładych ludziej pad kiraŭnictvam Alaksandra Uljanava (brata budučaha viadomaha nam revalucyjaniera Uładzimira Lenina) ździejśniła niaŭdały zamach na nastupnaha cara, Alaksandra III. I za heta taksama ŭdzielniki supołki byli asudžanyja na śmierć.

Ale ci atrymałasia ŭ Ihnata Hryniavickaha toje, u što jon vieryŭ i na što raźličvaŭ? Jak adznačaje Vasil Hierasimčyk, nie atrymałasia.

Rasijskaja Impieryja nie razvaliłasia. Śmierć Alaksandra II, naadvarot, pryviała da narastańnia reakcyi. Reformy, jakija rychtavaŭ Łarys-Mielikaŭ, byli zhornutyja. 

Pavialičyć

Miesca zabojstva Alaksandra II Ihnatam Hryniavickim, sučasny vyhlad. Fota Mikoły Nikałajeva

Tym nie mienš, postać Ihnata Hryniavickaha zastajecca znakavaj z troch pryčyn.

Hryniavicki pakazaŭ, što navat «maleńki čałaviek» zdolny ŭpłyvać na chod suśvietnaj historyi. Zastajecca adkrytym pytańnie: jak raźvivałasia b Rasijskaja impieryja, kali b Alaksandr II nie zahinuŭ? Mahčyma, reformy praciahnulisia b, i impieryja ŭvajšła b u XX stahodździe ŭ inšym vyhladzie. Nie vyklučana taksama, što ŭ takim vypadku nie adbyłasia b i balšavickaja revalucyja.

Razam z tym hety vypadak demanstruje i marnaść navat samych pryvabnych idej. Raźlik na toje, što zabojstva lidara pryviadzie da krachu ŭsioj sistemy, nie apraŭdaŭsia: zamiest pieramien nastupiła ŭzmacnieńnie reakcyi.

Učynak Ihnata Hryniavickaha paŭpłyvaŭ i na nastupnyja pakaleńni. Jon staŭ prykładam, jaki prymusiŭ mnohich revalucyjanieraŭ šukać inšyja šlachi dziejańnia. Mienavita takija pošuki pryviali, u pryvatnaści, da źjaŭleńnia balšavickaj stratehii. Peŭny ŭpłyŭ hetaja postać mieła i na biełaruski nacyjanalny ruch, dzie Hryniavickaha časam staviać u adzin šerah z Kastusiom Kalinoŭskim i Franciškam Bahuševičam jak simvaličnyja fihury, što natchniali nastupnyja pakaleńni na hramadskuju i palityčnuju dziejnaść.

• 3
• 0
• 0
• 0
• 1
• 0
• 0
• 1