Хутка людзі змогуць размнажацца без сэксу. Больш за тое — нават без цяжарнасці і традыцыйных бацькоў

На працягу ўсёй гісторыі чалавецтва дзеці з’яўляліся на свет адным і тым жа спосабам — праз палавы акт. Да ХХ стагоддзя гэта заставалася адзіным шляхам стварэння новага жыцця, прычым сам працэс быў у значнай ступені выпадковым. Але за апошнія сто гадоў тэхналогіі пачалі паступова ўмешвацца ў рэпрадукцыю чалавека.

Першым сур'ёзным крокам стала з’яўленне штучнага, а пазней — экстракарпаральнага апладнення (ЭКА). Дзякуючы ЭКА ўжо мільёны людзей па ўсім свеце атрымалі магчымасць стаць бацькамі. Аднак нават гэтыя тэхналогіі па-ранейшаму патрабуюць традыцыйных палавых клетак — яйцаклетак і сперматазоідаў.

Цяпер, як адзначае прафесар Стэнфардскага ўніверсітэта Генры Грылі на старонках BBC Science Focus, навука рухаецца да значна больш радыкальных зменаў.

Зародак з клетак скуры

Адной з найбольш перспектыўных распрацовак лічыцца тэхналогія ін-вітра гаметагенезу (ІВГ). Яна прадугледжвае стварэнне яйцаклетак і сперматазоідаў са звычайных клетак арганізма, напрыклад, клетак скуры. Для гэтага клеткі спачатку пераўтвараюць у так званыя індукаваныя плюрыпатэнтныя ствалавыя клеткі, а ўжо з іх атрымліваюць паўнавартасныя палавыя клеткі.

Калі гэтая тэхналогія стане бяспечнай і даступнай, яна можа цалкам змяніць уяўленне пра бацькоўства. Людзі, якія не могуць мець дзяцей натуральным шляхам, атрымаюць прынцыпова новыя шанцы. Але разам з гэтым адкрываюцца і сцэнары, якія яшчэ нядаўна выглядалі чыстай фантастыкай.

Напрыклад, калі яйцаклеткі можна будзе ствараць са звычайных клетак скуры, генетычнымі бацькамі тэарэтычна змогуць стаць нават вельмі пажылыя людзі. Больш за тое, выкарыстаць можна будзе клеткі дзяцей, эмбрыёнаў або нават памерлых людзей, калі іх тканкі былі загадзя замарожаныя.

Яшчэ больш незвычайнай выглядае перспектыва стварэння сперматазоідаў з жаночых клетак або яйцаклетак з мужчынскіх. І гэта ўжо не проста тэорыя. У 2023 годзе японскія навукоўцы паведамілі, што здолелі атрымаць яйцаклеткі з клетак скуры самца мышы. Пасля апладнення «звычайнай» мышынай спермай на свет нарадзіліся жыццяздольныя мышаняты.

Такія эксперыменты адкрываюць шлях да новых формаў бацькоўства. У будучыні аднаму чалавеку тэарэтычна можа хапіць уласных клетак, каб стварыць і яйцаклетку, і сперматазоід. У выніку можа з’явіцца дзіця, якое будзе генетычна вельмі блізкім да аднаго бацькі, але пры гэтым не з’яўляцца яго поўным клонам.

Навука разглядае і яшчэ больш радыкальныя мадэлі. Напрыклад, так званае «мультыплекснае бацькоўства», калі генетычны матэрыял для аднаго дзіцяці паходзіць ад чатырох, васьмі або нават большай колькасці людзей. Для гэтага эмбрыёны, створаныя ад некалькіх бацькоў, могуць выкарыстоўвацца для вытворчасці новых палавых клетак, з якіх пазней будзе атрымана «агульнае» дзіця.

Мадыфікацыя ДНК

Яшчэ адна тэхналогія, здольная пакласці канец рэпрадукцыі ў яе звыклым выглядзе, — гэта магчымасць мадыфікаваць ДНК эмбрыёна. Сапраўдную рэвалюцыю тут зрабіла сістэма CRISPR, распрацаваная ў 2012 годзе. Яна дазваляе вельмі дакладна змяняць пэўныя ўчасткі генетычнага коду. Тэарэтычна гэта дае магчымасць выпраўляць спадчынныя захворванні яшчэ да нараджэння дзіцяці.

Але гэтая ж тэхналогія выклікала і адзін з найбуйнейшых скандалаў у сучаснай навуцы. У 2018 годзе кітайскі даследчык Хэ Цзянькуй заявіў пра нараджэнне дзвюх дзяўчынак, чые эмбрыёны былі генетычна зменены з дапамогай CRISPR. Эксперымент праводзіўся таемна, з парушэннем як міжнародных этычных стандартаў, так і кітайскага заканадаўства.

Навуковец атрымаў тры гады турмы, а сусветная навуковая супольнасць рэзка асудзіла яго дзеянні. Пры гэтым пра стан здароўя гэтых дзяцей амаль нічога невядома і сёння.

Праблема ў тым, што змяненне ДНК эмбрыёна закранае не толькі самога чалавека, але і ўсіх яго будучых нашчадкаў. Калі выпраўленая мутацыя перадаецца палавым клеткам, яна можа заставацца ў чалавечай папуляцыі бясконца доўга.

Найбольш верагоднае прымяненне гэтай тэхналогіі — прадухіленне хвароб або паталогій. Аднак самае трывожнае, хоць пакуль і малаверагоднае выкарыстанне — гэта стварэнне «супердзяцей», якія б валодалі звышздольнасцямі і перадавалі іх наступным пакаленням.

Прыхільнікі тэхналогіі лічаць, што яна дапаможа назаўжды пазбавіцца ад цяжкіх генетычных хвароб. Апаненты ж настойваюць, што выкарыстоўваць яе нельга, пакуль не будзе канчаткова даказана бяспека і эфектыўнасць метаду.

Штучная матка

Яшчэ адной распрацоўкай, якая можа зрабіць сэксуальнае размнажэнне другарадным, лічацца штучныя маткі. У 2017 годзе даследчыкі паведамілі, што здолелі падтрымліваць жыццё неданошаных ягнят у спецыяльных пластыкавых кантэйнерах, запоўненых вадкасцю. Фактычна гэта былі раннія прататыпы штучнай маткі.

Пакуль такія сістэмы разглядаюцца як удасканаленыя інкубатары для вельмі неданошаных малянят. Яны могуць павялічыць шанцы на выжыванне на тыдзень ці два, ссунуўшы мяжу жыццяздольнасці з 22 тыдняў цяжарнасці бліжэй да 20. Але гэтаму дзіцяці ўсё роўна спатрэбілася б правесці як мінімум чатыры з паловай месяцы, развіваючыся ўнутры маці.

Тым не менш у далёкай перспектыве навукоўцы не выключаюць стварэння штучнай маткі, якая забяспечыць развіццё эмбрыёна ад першых дзён да самога нараджэння. Для гэтага тэарэтычна можна вырошчваць чалавечыя маткі са ствалавых клетак і падключаць іх да сістэм, якія пастаўляюць кісларод, пажыўныя рэчывы і гармоны.

Для адных гэта выглядае як каласальная новая магчымасць, для іншых — як пагроза самой прыродзе чалавечага жыцця і інстытуту сям’і.

Генры Грылі падкрэслівае: галоўная праблема не ў тым, ці здольныя людзі стварыць такія тэхналогіі, а ў тым, ці змогуць яны разумна і бяспечна імі карыстацца. Асабліва складанай застаецца этычная праблема згоды. Дарослы чалавек можа добраахвотна пайсці на рызыкоўны эксперымент, але эмбрыён або будучае дзіця не могуць пагадзіцца на генетычныя маніпуляцыі, наступствы якіх выявяцца толькі праз дзесяцігоддзі.

«Гэта не азначае, што мы ніколі не павінны выкарыстоўваць новыя тэхналогіі ў рэпрадукцыі, — падсумоўвае прафесар. — Але мы павінны быць асабліва асцярожнымі пры іх тэсціраванні, каб пераканацца, што яны бяспечныя і эфектыўныя менавіта для дзяцей. Мы павінны паставіць іх дабрабыт на першае месца, а ўжо потым думаць пра больш шырокі ўплыў на наша грамадства».

• 7
• 2
• 0
• 7
• 3
• 0
• 0
• 0