Рэктар ЕГУ пра экстрэмісцкі статус універсітэта: «Самы складаны этап з 2004 года»

Акрамя прамой пагрозы бяспецы ўніверсітэцкай супольнасці, яго кіраўнік прызнае, што рашэнне беларускіх уладаў амаль напэўна паўплывае на колькасць беларусаў, якія паступаюць у ЕГУ — крыху менш за 80% цяперашніх студэнтаў прыехалі з Беларусі. Чакаецца, што скарачэнне колькасці абітурыентаў можа прывесці да фінансавых цяжкасцяў.

ЕГУ быў заснаваны ў Мінску ў 1992 годзе, аднак у 2004 годзе ўлады Беларусі адклікалі ў яго ліцэнзію. З 2005 года ўніверсітэт працуе ў Вільні.

— Давайце пачнём з таго, што ў цэлым змяняе прызнанне ЕГУ экстрэмісцкай арганізацыяй у дзейнасці ўніверсітэта? Якая сітуацыя зараз і як яна змянілася за апошні тыдзень?

— Пагроза такога статусу нам была вядомая. Гэта не першае сур'ёзнае папярэджанне з боку Беларусі ў адрас універсітэта — падобныя сігналы былі і раней.

Перш за ўсё, гэта выклік для ўстановы і супольнасці, асабліва для студэнтаў і выкладчыкаў, звязаных з Беларуссю. Гэтае рашэнне — абвясціць вышэйшую навучальную ўстанову экстрэмісцкай арганізацыяй — прынцыпова адрозніваецца ад сітуацый, калі так кваліфікуюцца няўрадавыя арганізацыі.

Універсітэт — гэта вельмі складаная структура, таму ў такім выпадку кожны, хто з ім звязаны, так ці інакш можа быць абвінавачаны ў экстрэмісцкай дзейнасці.

Таму ў першыя дні пасля таго, як стала вядома пра гэтую інфармацыю, нягледзячы на тое, што такі сцэнар чакаўся, супольнасць усё роўна была ўзрушаная. Адпаведна, мы прыкладаем істотныя намаганні — перш за ўсё для стабілізацыі эмацыйнай сітуацыі і адначасова для адказу на практычныя патрэбы супольнасці.

— Што больш за ўсё непакоіць супольнасць? Што вы чуеце ад студэнтаў, выкладчыкаў, у цэлым людзей, звязаных з універсітэтам?

— Самы вялікі выклік і галоўнае пытанне зараз — гэта выбар: ці заставацца студэнтам і выкладчыкам разам з універсітэтам, працягваць навучанне і працу. Зразумела, усе студэнты і выкладчыкі, якія зараз знаходзяцца ў Літве, абароненыя правам ЕС і нацыянальным заканадаўствам Літвы.

У цэлым мы — я як рэктар, кіраўнічы савет і нашы партнёры — ацэньваем гэтае рашэнне як беспрэцэдэнтнае. Мы, верагодна, першы ўніверсітэт, абвешчаны экстрэмісцкай арганізацыяй, хоць наша дзейнасць — гэта адукацыя, навука і асвета грамадства.

Нягледзячы на тое, што большая частка нашай супольнасці працуе ў Літве, магчымасць вярнуцца дадому для студэнтаў і выкладчыкаў, у якіх ёсць блізкія ў Беларусі, стварае сур'ёзны выклік. Кожнае перасячэнне мяжы становіцца патэнцыйнай рызыкай — магчымыя санкцыі ці палітычны, юрыдычны пераслед з-за сувязяў з універсітэтам. Гэта і ёсць самая вялікая рызыка. Менавіта гэтыя рызыкі і вызначаюць выбар — працягваць сваю дзейнасць ці спыніць яе тут і цяпер.

— Магчыма, за гэты тыдзень вы ўжо чулі пра канкрэтныя выпадкі ці падзеі? Ці былі перасячэнні мяжы з боку членаў супольнасці? І якія рэкамендацыі вы зараз даяце студэнтам і выкладчыкам?

— Нам вядомыя некалькі выпадкаў, калі адразу пасля абвяшчэння гэтага рашэння студэнты былі ў дарозе, перасякалі мяжу з Беларусі ў Літву. На шчасце, ім удалося паспяхова прыехаць у Літву.

Наша асноўная рэкамендацыя — як з боку ўніверсітэта, так і з боку літоўскіх ведамстваў, з якімі мы супрацоўнічаем, — строга не выязджаць у Беларусь, не перасякаць мяжу, калі няма крайняй неабходнасці. Гарантыі бяспекі, якія дае прававая база Літвы і ўніверсітэт, дзейнічаюць толькі на тэрыторыі Літвы. Што можа адбыцца пасля перасячэння мяжы, прадказаць складана, а магчымасці аказаць дапамогу ў такім выпадку на практыцы вельмі абмежаваныя.

— Наколькі гэтая рэкамендацыя рэальна працуе на практыцы? Мы разумеем, што калі яна адрасаваная грамадзянам Літвы, якія выязджаюць у Беларусь за пакупкамі ці па іншых прычынах, сітуацыя адна — яны могуць адмовіцца ад паездак. Але калі гаворка ідзе пра супольнасць універсітэта, як вы самі адзначалі, людзей звязваюць сем'і і значна больш шчыльныя сувязі з Беларуссю. Наколькі гэта на практыцы ўплывае на студэнтаў і выкладчыкаў?

— Пасля таго як яшчэ ў 2024 годзе ўніверсітэт упершыню атрымаў пагрозы, колькасць паездак выкладчыкаў праз мяжу істотна скарацілася. Гаворка ідзе толькі пра неабходныя і выключныя выпадкі. Што тычыцца студэнтаў, мы пастаянна нагадвалі ім пра гэтыя рэкамендацыі, аднак пасля афіцыйнага абвяшчэння, наколькі мне вядома, перамяшчэнні студэнтаў праз мяжу з Літвы на сённяшні дзень цалкам спыніліся.

Нявызначанасць і страх прымушаюць студэнтаў выбіраць заставацца тут, нягледзячы на цяжкасці — фінансавыя і іншыя. Аднак сама мабільнасць на гэты момант спынілася.

— Вы кажаце, што гэта было чакана — беларуская прапаганда казала пра такое рашэнне ўжо даўно. Ці рыхтаваліся вы да гэтага? Як праходзіла падрыхтоўка?

— У студзені 2024 года адбылася першая сур'ёзная пагроза, затым — і ў сакавіку. У той момант стала відавочна, што інстытуцыйная ўразлівасць з'яўляецца рэальнай. З 2024 года мы паступова рэалізавалі шэраг унутраных рэформаў — узмацнілі бяспеку, павысілі ўстойлівасць, перагледзелі працэсы. Пасля наступных пагроз летам мы пачалі распрацоўваць спецыяльны план кіравання крызісам.

Гэты план ахопліваў тры ключавыя аспекты: камунікацыю (як публічную, так і з партнёрамі), вырашэнне практычных пытанняў і забеспячэнне бесперапыннасці акадэмічнай дзейнасці. Як толькі мы даведаліся пра прынятае рашэнне, мы пачалі рэалізоўваць гэты план — перш за ўсё з інфармавання стратэгічных партнёраў.

— Ці чакаеце вы, што з-за гэтага рашэння скараціцца колькасць абітурыентаў? Што гэта будзе азначаць для ўніверсітэта, у тым ліку з фінансавага пункту гледжання?

— Не буду хаваць, змены ў колькасці абітурыентаў мы ацэньваем ужо з мінулага года, калі наша дзейнасць у сацыяльных сетках была абвешчаная экстрэмісцкай. Мы лічым, што колькасць абітурыентаў з Беларусі можа скараціцца.

Аднак мы не разглядаем гэта як непазбежны сцэнар. Мы бачылі і іншую тэндэнцыю — частка студэнтаў, напалохаўшыся, пакінула навучанне, але іншыя, наадварот, выбіралі паступаць ці вяртацца (пасля акадэмічных адпачынкаў), разглядаючы гэта як магчымасць з'ехаць у Еўропу.

Тым не менш у бягучай сітуацыі мы лічым, што колькасць абітурыентаў з Беларусі дакладна не будзе роўнай нулю, аднак яна будзе значна меншай.

Гэта адлюстроўваецца і ў нашай публічнай камунікацыі, і ў маркетынгу адукацыйных праграм — мы больш актыўна працуем з іншымі мэтавымі аўдыторыямі.

Гэта не азначае, што ўніверсітэт мяняе сваю місію ці мэтавую групу, аднак мы гатовыя балансаваць для фінансавай стабільнасці, прыцягваючы студэнтаў з іншых краін.

— Можаце падрабязней пракаментаваць фінансавы бок? Якую долю складаюць студэнты з Беларусі?

— Магу сказаць, што на дадзены момант студэнты з Беларусі складаюць большасць — каля 74% усіх студэнтаў універсітэта. Таму значнае скарачэнне іх колькасці непазбежна паўплывае на асноўныя фінансавыя паказчыкі. Паралельна вядуцца перамовы з кіраўнічым саветам і донарамі — мы шукаем спосабы стабілізаваць сітуацыю і забяспечыць фінансавую ўстойлівасць.

— Як размяркоўваюцца астатнія студэнты, калі 74% — гэта студэнты з Беларусі, хто складае астатнюю частку?

— Можна вылучыць тры найбуйнейшыя групы. Па-першае, гэта дзеці людзей, якія эмігравалі з Расіі пасля 2022 года. Далей — украінцы. І ў апошнія гады значную долю складаюць рускамоўныя жыхары Літвы. Гэта тры асноўныя катэгорыі. Акрамя іх у нас ёсць даволі шырокі спектр іншых студэнтаў. Калі казаць пра магістратуру, там ёсць студэнты з Заходняй Еўропы, Скандынаўскіх краін, а таксама з Усходняй Еўропы — Грузіі, Малдовы, Латвіі, Польшчы.

— Калі вы кажаце, што асноўная мэтавая аўдыторыя — гэта студэнты з Беларусі, што гэта азначае на практыцы? Ці мяняе пашырэнне аўдыторыі саму ідэю ўніверсітэта? Універсітэт часта асацыюецца з Беларуссю, з прасоўваннем свабоды, дэмакратыі. Ці мяняецца гэта?

— Не, місію ўніверсітэта гэта не мяняе. Універсітэт, як ён быў створаны і як працуе сёння, перш за ўсё звязаны з забеспячэннем даступнасці вышэйшай адукацыі — асабліва для тых, у каго няма магчымасці атрымаць ідэалагічна свабодную адукацыю. Аднак з пункту гледжання стратэгічнага развіцця і ўстойлівасці ўніверсітэта рэгіянальнае вымярэнне натуральным чынам дапаўняе беларускі кампанент.

— Ці ёсць на цяперашні момант затрыманыя ўдзельнікі вашай супольнасці ў Беларусі?

— Наколькі мне вядома, менавіта ў сувязі з гэтым рашэннем — не. Калі казаць пра папярэднія палітычныя працэсы, такія выпадкі былі. Некаторыя з іх пасля былі вызваленыя, напрыклад, у межах нядаўніх працэсаў вызвалення палітычных зняволеных — сярод іх былі і нашы вядомыя выпускнікі. Аднак канкрэтна ў сувязі з гэтым рашэннем такіх выпадкаў няма.

— Ці не бачыце вы ў рашэнні беларускіх уладаў нейкіх магчымасцяў для ўніверсітэта? Напрыклад, у прэсе выказвалася меркаванне, што гэта магло б «развязаць рукі» ўніверсітэту для супрацоўніцтва з незалежнымі СМІ ці грамадзянскімі арганізацыямі, ужо прызнанымі экстрэмісцкімі. Ці можа ўніверсітэт стаць пляцоўкай для такіх ініцыятыў? Што вы пра гэта думаеце?

— Думаю, значная частка адказаў на гэтыя пытанні праясніцца ў наступныя месяцы. Тым не менш асноўны вектар магчымых партнёрстваў і развіцця застаецца звязаным з акадэмічнай сферай — адукацыяй, навукай і асветай у шырокім сэнсе. Ужо зараз у нас ёсць праграма медыя і камунікацыі, рэалізуюцца журналісцкія даследаванні. Уцягнутасць сацыяльных партнёраў, якая пасля 2024 года была зніжаная, верагодна, паступова адновіцца. Аднак што ўніверсітэт кардынальна зменіць свой кірунак і адыдзе ад акадэмічнай місіі — асабіста я так не лічу.

— Адмова ад часткі сацыяльных партнёраў у 2024 годзе была абумоўленая менавіта тым, што ў Беларусі пачалі казаць пра магчымае прызнанне ўніверсітэта экстрэмісцкім?

— Так, значная частка нашых тагачасных сацыяльных партнёраў у розных адукацыйных праграмах ужо ў той час была абвешчаная рэжымам экстрэмісцкімі арганізацыямі. Таму былі прынятыя меры бяспекі — скарачэнне ўзаемадзеяння, павелічэнне дыстанцыі з асобнымі інстытуцыямі. Магчыма, часткова таму зараз і з'яўляюцца разважанні пра новыя магчымасці.

— Давайце коратка закранём іншую тэму. У апошнія гады было шмат абмеркаванняў вакол скандалу ва ўніверсітэце, звязанага з адным з выкладчыкаў — студэнткі абвінавачвалі яго ў дамаганнях і непрыстойных паводзінах. Наколькі я разумею, рашэнні суда былі на карысць выкладчыка, і ён зараз працуе ва ўніверсітэце?

— Універсітэт выканаў рашэнне суда, і выкладчык у цяперашні час працуе ва ўніверсітэце. Ён з'яўляецца прадстаўніком сферы мастацтва, творчым работнікам, і мы дзейнічаем у адпаведнасці з устаноўленым законам парадкам.

— Як вы ацэньваеце гэтую сітуацыю з пункту гледжання рэпутацыі?

— Думаю, што гэтую сітуацыю можна разглядаць у больш шырокім кантэксце. Ключавая праблема заключалася ў тым, што ўніверсітэт тады недастаткова эфектыўна справіўся са стратэгічнай камунікацыяй. Трэба было больш выразна і паслядоўна прадставіць сітуацыю. Верагодна, гэта дазволіла б пазбегнуць моцнай палярызацыі.

— Вы хочаце сказаць, што пасля гэтай сітуацыі былі прынятыя канкрэтныя змены?

— Так. Былі ўнесены змены ў кодэкс акадэмічнай этыкі, а таксама ўкаранёны прынцып «whistleblower» (сістэма паведамленняў пра парушэнні). Мы ўкаранілі еўрапейскія мадэлі, якія дазваляюць раней выяўляць праблемы і забяспечваць іх своечасовае вырашэнне.

— Яшчэ адзін важны аспект — пытанні бяспекі. У апошнія гады рэгулярна з'яўляецца інфармацыя пра розныя інцыдэнты. Як вы ацэньваеце гэтую сітуацыю?

— Найбольш заўважныя эпізоды ў нас былі мінулай зімой. Гэта былі выпадкі, звязаныя з правакатарамі мясцовага паходжання. Адначасова мы назіралі больш інтэнсіўны паток атак на студэнтаў у сацыяльных сетках. Нашы эксперты лічаць, што ўніверсітэт становіцца аб'ектам увагі недружалюбных Літве палітычных сіл. Гэта відаць і па прапагандысцкіх надпісах на сценах, якія могуць правакаваць напружанасць у адносінах з літоўскім грамадствам.

— І ў завяршэнне — як вы ацэньваеце рэакцыю Літвы і міжнароднай супольнасці на навіны пра ваш новы статус?

— Перш за ўсё ад імя ўніверсітэцкай супольнасці хацеў бы выказаць вялікую падзяку ўсім нашым партнёрам і донарам. Літоўскім ведамствам — МЗС, Міністэрству асветы, Канферэнцыі рэктараў Літвы — за выразную пазіцыю. Таксама міжнародным партнёрам. Гэта паказвае, што ўніверсітэт у гэтай складанай сітуацыі — верагодна, другой па складанасці пасля закрыцця ў 2004 годзе — не адзін. Гэта разглядаецца як атака на вышэйшую адукацыю і акадэмічную свабоду.

— Наколькі я разумею, на дадзены момант нават няма афіцыйна апублікаванага судовага рашэння?

— Мы гэтага рашэння не бачылі. Важна падкрэсліць, што ўніверсітэт у гэтым працэсе не ўдзельнічаў — пра рашэнне мы даведаліся са сродкаў масавай інфармацыі. Як тлумачылі нам юрыдычныя эксперты, само судовае рашэнне павінна быць апублікаванае на працягу 3—4 тыдняў на беларускіх платформах. Тады мы і даведаемся, у чым менавіта нас абвінавачваюць.

— Ці плануеце вы абскарджваць гэтае рашэнне?

— Прамой камунікацыі з беларускімі ўладамі ў нас няма. Сітуацыя адрозніваецца ад 2004 года. Зараз гэта ўжо выходзіць за рамкі нацыянальнага ўзроўню і становіцца міжнародным пытаннем. Усе дзеянні мы каардынуем з дзяржаўнымі інстытуцыямі Літвы. Канчатковай пазіцыі на гэты момант мы яшчэ не сфармавалі.

— Чаго вы чакаеце ў найбліжэйшы час?

— Перш за ўсё супольнасці неабходна «пераварыць» гэты факт. Студэнты пачнуць прымаць рашэнні — ці працягваць навучанне, ці сыходзіць.

Што тычыцца самога ўніверсітэта, мы будзем працягваць працу. Гэта наша абавязацельства перад студэнтамі і выкладчыкамі, а таксама прынцыповая пазіцыя — такія рашэнні ўніверсітэт не закрыюць. Мы працягнем рабіць тое, што рабілі дагэтуль: праводзіць прыём і выконваць сваю місію.

• 0
• 0
• 0
• 1
• 0
• 1
• 1
• 0